قصاص

قتل ناموسی و فرزند کشی و عدم قصاص
اسلام قتل به بهانه غیرت یا آبرو را جایز نمی‌شمارد و عدم قصاص پدر، تنها به معنای استحقاق مجازات‌های دیگر و دیه است.

پرسش:

اگر قتل ناموسی در اسلام جایز نیست پس چرا اسلام از این قاتلان حمایت می‌کند و آنها را از قصاص معاف می‌سازد؟

پاسخ:

قتل ناموسی از جمله رفتارهایی است که گاه با مفاهیمی مانند غیرت، حفظ آبرو و دفاع از حیثیت خانواده توجیه می‌شود. در چنین مواردی، ممکن است پدر، برادر، همسر یا یکی دیگر از بستگان، به دلیل رفتار یا ارتباطی که آن را خلاف شأن خانوادگی می‌داند، خود را مُجاز به کشتن فرد تصور کند. اما پرسش اساسی این است که آیا در منطق اسلامی، چنین اختیاری برای اعضای خانواده به رسمیت شناخته شده است؟ آیا مثلاً برادر می‌تواند به بهانه حفظ آبرو، خواهر خود را بکشد یا پدر می‌تواند به دلیل رفتار دخترش، جان او را بگیرد؟

برای پاسخ باید میان سه مسئله تفاوت گذاشت: نخست، اصل حرمت قتل به انگیزه ناموسی؛ دوم، حکم قصاص قاتل؛ و سوم، استثناهای محدودی که در برخی روابط خانوادگی وجود دارد. این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است در یک مورد خاص، قاتل به دلیل رابطه خویشاوندی از قصاص معاف باشد، اما این مسئله به معنای مجاز بودن قتل یا بی‌مجازات ماندن او نیست.

نکته اول: آیا قتل ناموسی در اسلام جایز است؟

قتل به بهانه حفظ آبرو، غیرت یا مسائل خانوادگی، در اسلام جایز نیست و اگر بدون مجوز شرعی و قانونی انجام شود، مصداق قتل نارواست. قرآن کریم با صراحت می‌فرماید: «وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ»؛ (1) جان کسی را که خداوند محترم شمرده است، جز به حق نگیرید.

بر اساس این آموزه، هیچ‌کس نمی‌تواند صرفاً به دلیل سوءظن، شنیدن شایعه، اختلاف خانوادگی یا حتی آگاهی از رفتار نادرست یکی از اعضای خانواده، خودسرانه درباره او حکم صادر کند و جانش را بگیرد. در نظام فقهی اسلام، تشخیص جرم، اثبات آن و اجرای مجازات، تابع ضوابط مشخصی است و به اراده و تشخیص شخصی افراد واگذار نشده است.

حتی اگر دختری مرتکب گناه یا رفتاری خلاف شرع شده باشد، این مسئله به پدر، برادر یا دیگر اعضای خانواده اجازه نمی‌دهد که شخصاً او را مجازات کنند. همین حکم درباره همسر، خواهر و مادر نیز صادق است. گناه بودن یک رفتار، با داشتن اختیار مجازات مرتکب آن تفاوت دارد.

از این منظر، غیرت در فرهنگ اسلامی به معنای مسئولیت‌پذیری و مراقبت از حرمت خانواده است، نه مالکیت بر جان اعضای خانواده یا برخورداری از اختیار نامحدود برای کنترل و مجازات آنان. بنابراین، نمی‌توان قتل خواهر به دست برادر، قتل همسر به دست شوهر یا کشتن دختر به دست پدر را صرفاً با عنوان غیرت توجیه کرد.

نکته دوم: آیا قاتل ناموسی از قصاص معاف است؟

اصل در فقه اسلامی آن است که هرکس مرتکب قتل عمد شود، با تحقق شرایط شرعی، در برابر اولیای دم مستحق قصاص است. انگیزه ناموسی به‌خودی‌خود مانع قصاص نیست. برای روشن شدن موضوع، باید میان چند وضعیت تفاوت گذاشت:

  • قتل خواهر به دست برادر: اگر برادری خواهر خود را به‌صورت عمدی به قتل برساند، صرف رابطه برادری موجب معافیت او از قصاص نمی‌شود. بنابراین، اگر شرایط شرعی و قانونی قصاص فراهم باشد، اصل بر قصاص اوست.
  • قتل مادر به دست فرزند: اگر پسری مادر خود را عمداً به قتل برساند، به دلیل فرزند بودن از قصاص معاف نیست و در صورت تحقق شرایط، قصاص می‌شود.
  • قتل همسر به دست شوهر: رابطه زوجیت نیز به‌خودی‌خود مجوز قتل یا مانع قصاص نیست. بنابراین، اگر مردی بر اساسِ سوءظن، شایعه، اختلافات خانوادگی یا سایر موارد، همسر خود را به قتل برساند، اصل بر قصاص اوست.
  • قتل دختر به دست پدر: این مورد با نمونه‌های قبلی تفاوت دارد. بنا بر نظر مشهور فقیهان، اگر پدری فرزند خود را، چه دختر باشد و چه پسر، عمداً به قتل برساند، قصاص نمی‌شود. مستند اصلی این حکم، روایاتی است که از پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) نقل شده است. برای نمونه، امام صادق(ع) می‌فرماید: «لا يُقادُ والِدٌ بِوَلَدِهِ، وَيُقْتَلُ الوَلَدُ إِذا قَتَلَ والِدَهُ عَمْداً»؛ پدر به خاطر قتل فرزندش قصاص نمی‌شود، اما فرزند اگر پدر خود را عمداً به قتل برساند، قصاص می‌شود. (2)

بنابراین، اگر پدری دختر خود را به انگیزه ناموسی یا هر انگیزه دیگری به قتل برساند، بنا بر نظر مشهور، از قصاص معاف است. همین حکم درباره قتل پسر نیز وجود دارد. بااین‌حال، این استثنا به معنای مجاز بودن قتل فرزند یا بی‌مجازات ماندن پدر نیست. پدر موظف به پرداخت دیه به سایر ورثه -در صورت مطالبه آنها- است و خود از آن ارث نمی‌برد. (3) افزون بر این، در روایتی از امام باقر(ع)، برای مردی که فرزند خود را به قتل برساند، مجازات شدید بدنی و تبعید پیش‌بینی شده است. (4) همچنین، اگر رفتار او با رعایت شرایط قانونی، مصداق عنوان کیفری افساد فی‌الارض باشد، امکان اعمال مجازات سنگین‌تری مانند اعدام نیز وجود دارد. (5)

نکته سوم: آیا این استثنا به معنای تأیید قتل ناموسی است؟

خیر. باید میان «معافیت از قصاص» و «جواز ارتکاب قتل» تفاوت گذاشت. ممکن است قانون یا فقه در شرایطی خاص، قصاص را منتفی بداند، اما این مسئله به معنای حلال بودن عمل یا برخورداری مرتکب از مصونیت کامل کیفری نیست.

برای مثال، اگر پدری دختر خود را به قتل برساند، عدم قصاص او بر اساس نظر مشهور فقهی، به معنای تأیید رفتار او یا پذیرفتن حق پدر برای کنترل جان دختر نیست. او همچنان مرتکب عملی حرام شده و مستحق عذاب الهی در جهنم است و مسئولیت‌های مالی و کیفری مربوط به قتل بر عهده‌اش باقی است.

همچنین، نمی‌توان این استثنا را به همه قتل‌های خانوادگی تعمیم داد. برادری که خواهر خود را می‌کشد، شوهری که همسرش را به قتل می‌رساند یا فرزندی که مادر خود را می‌کشد، صرفاً به دلیل رابطه خانوادگی از قصاص معاف نمی‌شوند.

نتیجه:

قتل ناموسی در اسلام جایز نیست و هیچ‌کس نمی‌تواند به بهانه حفظ آبرو، غیرت یا اختلافات خانوادگی، خودسرانه جان دیگری را بگیرد. اصل در قتل عمد، امکان قصاص قاتل است و انگیزه ناموسی به‌خودی‌خود موجب معافیت قاتل نمی‌شود. بنابراین، اگر برادری خواهر خود، پسری مادر خود یا شوهری همسر خود را عمداً به قتل برساند، با تحقق شرایط شرعی و قانونی و درخواست اولیای دم، اصل بر قصاص اوست. اما قتل فرزند توسط پدر، بنا بر نظر مشهور فقیهان، مشمول قصاص نیست و مجازات‌های دیگر جایگزین می‌شوند.

در نهایت، باید میان آموزه‌های اسلامی و برخی برداشت‌های نادرست فرهنگی تفاوت گذاشت. غیرت در منطق دینی، نشانه مسئولیت‌پذیری و پاسداری از حرمت خانواده است، نه خشونت، تحقیر یا سلب حیات دیگران. ازاین‌رو، نمی‌توان قتل خواهر، دختر، همسر یا مادر را با عنوان غیرت توجیه کرد و چنین رفتاری را به آموزه‌های اسلامی نسبت داد.

پی‌نوشت‌ها:

1. سوره اسراء، آیه 33.

2. حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، ج۲۹، ص۷۷ـ۷۸.

3. فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب القصاص)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص 150-153.

4. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۷۹.

5. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: ایزدی‌فرد، علی‌اکبر و دیگران، «مجازات پدر در قتل فرزند»، مجله پژوهشنامه فقه و حقوق اسلامی، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش، شماره ۷؛ ذوالفقارطلب، مصطفی و محمد جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، دو فصلنامه فقه مقارن، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش، شماره ۲.

فرزند کشی و عدم قصاص پدر
عدم قصاص پدر در قتل عمدی فرزند،به معنای بی‌مجازات ماندن او نیست. پدر همچنان با مسئولیت‌های مالی (دیه) و احتمال مجازات‌های کیفری دیگر و عذاب اخروی روبروست.

پرسش:

چرا در فرزندکشی، پدر قصاص نمی‌شود؟ آیا این حکم زمینه‌ساز خشونت علیه فرزندان نیست؟

 

پاسخ :

فرزندکشی، از تلخ‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین انواع خشونت در جامعه است؛ زیرا در اینجا کسی که باید پناهگاه و حامی فرزند باشد، به عامل سلب حیات او تبدیل می‌شود. وقوع چنین حوادثی، افزون بر آثار روانی و اجتماعی گسترده، پرسش‌های مهمی را در حوزه حقوق و فقه پیش می‌کشد. یکی از مهم‌ترین این پرسش‌ها آن است که چرا اگر پدری فرزند خود را عمداً به قتل برساند، در برخی دیدگاه‌های فقهی قصاص نمی‌شود؟ آیا چنین حکمی به معنای برخورداری پدر از مصونیت در برابر فرزندکشی نیست و ممکن است به افزایش خشونت علیه فرزندان بینجامد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، لازم است مسئله را از چند جهت بررسی کنیم.

نکته اول: فرزندکشی؛ جنایتی بزرگ و مستوجب عذاب الهی

قتل انسان، از گناهان بزرگ است و اگر به‌صورت عمدی انجام شود، عذاب اخروی سنگینی به دنبال دارد؛ تفاوتی ندارد که مقتول فرزند قاتل باشد یا فردی بیگانه، پسر باشد یا دختر. قرآن کریم درباره قتل عمد می‌فرماید:

«وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا»؛ (1) هرکس مؤمنی را از روی عمد به قتل برساند، کیفر او جهنم است که جاودانه در آن می‌ماند؛ خداوند بر او خشم می‌گیرد، او را از رحمت خود دور می‌سازد و عذابی بزرگ برای او آماده کرده است.

بنابراین، هیچ‌گونه رابطه خویشاوندی نمی‌تواند زشتی و حرمت قتل عمدی را از میان ببرد. پدری که فرزند خود را عمداً به قتل می‌رساند، مرتکب جنایتی بزرگ شده و از جهت مسئولیت الهی، با دیگر قاتلان عمدی تفاوتی ندارد.

نکته دوم: اصل قصاص و حقوق اولیای دم

از جهت مجازات دنیوی نیز، اصل بر این است که قاتل عمدی در معرض قصاص قرار گیرد. قصاص به معنای مقابله به مثل در جنایات عمدی است و به دو قسم قصاص نفس (اعدام) و قصاص عضو تقسیم می‌شود. (2)

اسلام برای کسی که مورد جنایت قرار گرفته یا اولیای دم او، افزون بر حق قصاص، دو امکان دیگر را نیز به رسمیت شناخته است: دریافت دیه (خون‌بها) و گذشت از قاتل. این حقوق در آیات متعددی بیان شده‌اند. (3)

بنابراین، اصل اولیه در قتل عمد، امکان قصاص است؛ مگر آنکه دلیل معتبر شرعی، موردی را از این قاعده خارج کرده باشد.

نکته سوم: استثنای فقهی؛ عدم قصاص پدر در برابر فرزندکشی

بنا بر نظر مشهور فقیهان، اگر پدری فرزند خود را عمداً به قتل برساند، اولیای دم حق قصاص او را ندارند؛ هرچند می‌توانند در چارچوب احکام مربوط، مطالبه دیه کنند یا از حقوق خود بگذرند. (4)

مستند اصلی این دیدگاه، روایاتی است که از پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نقل شده است. برای نمونه، در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است:

«لا يُقادُ والِدٌ بِوَلَدِهِ، وَيُقْتَلُ الوَلَدُ إِذا قَتَلَ والِدَهُ عَمْداً»؛ (5) پدر به خاطر قتل فرزندش قصاص نمی‌شود، اما فرزند اگر پدر خود را عمداً به قتل برساند، قصاص می‌شود.

این روایت در کتاب وسائل الشیعه، در کنار روایات دیگری با همین مضمون نقل شده است. بر اساس برداشت مشهور فقیهان، حکم یادشده اختصاص به جنسیت فرزند ندارد و میان فرزند دختر و پسر تفاوتی نیست. (6)

البته باید توجه داشت که این استثنا به معنای مباح بودن فرزندکشی یا برخورداری پدر از مصونیت مطلق کیفری نیست؛ بلکه صرفاً ناظر به عدم اجرای قصاص در این مورد است.

نکته چهارم: دیدگاه متفاوت برخی محققان درباره امکان قصاص پدر

همه محققان فقهی، از روایات یادشده برداشت یکسانی ندارند. برخی از پژوهشگران معاصر معتقدند که این روایات لزوماً در مقام بیان یک حکم ماهوی و استثنای همیشگی برای پدر نیستند، بلکه باید آنها را در چارچوب شیوه اثبات قتل و حکم قضایی فهمید.

برای نمونه، آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد معتقد است که اگر روایات امامیه را ناظر به آموزش قضایی بدانیم، می‌توان گفت مقصود از تعبیر «لا قَوَدَ» یا «لا يُقادُ الوالدُ بولده» این است که پدر بدون احراز قطعی عمد، قصاص نمی‌شود؛ زیرا در برخی موارد، با توجه به رابطه پدر و فرزند و احتمال وقوع قتل در جریان تنبیه یا تأدیب، ممکن است عمد بودن قتل محل تردید باشد. بنابراین، اگر عمد و تصمیم قبلی پدر برای قتل فرزند اثبات شود، امکان قصاص همچنان باقی خواهد بود. (7)

این دیدگاه، برخلاف نظر مشهور، میان قتل عمدیِ احراز‌شده و مواردی که عمد بودن قتل در آنها اثبات نشده است، تفاوت می‌گذارد و استثنای مطلقی برای پدر قائل نیست.

بااین‌حال، همان‌گونه که گفته شد، اکثر فقیهان، روایات را به معنای تخصیص حکم عمومی قصاص دانسته‌اند و عدم قصاص پدر را حتی در صورت احراز قتل عمد پذیرفته‌اند.

نکته پنجم: حکمت احتمالی عدم قصاص پدر در فرزندکشی

بر اساس دیدگاه مشهور، پدر در صورت قتل عمدی فرزند قصاص نمی‌شود. اما برای فهم حکمت احتمالی این حکم، می‌توان به این نکته توجه کرد که قتل فرزند توسط پدر، به دلیل رابطه عاطفی عمیقی که میان آن دو وجود دارد، به‌ندرت اتفاق می‌افتد و در بسیاری از موارد نیز ممکن است عمدی نباشد، بلکه در جریان رفتارهایی مانند تنبیه فرزند رخ دهد؛ برای مثال، پدر هنگام تنبیه، فرزند را هل می‌دهد و بر اثر برخورد سر او با جسمی سخت، فرزند جان خود را از دست می‌دهد.

شاید یکی از حکمت‌های این حکم آن باشد که شارع، وضعیت غالب را در نظر گرفته است؛ زیرا پدر در شرایط عادی نه‌تنها خواهان مرگ فرزند خود نیست، بلکه معمولاً حاضر است جان خویش را برای حفظ او به خطر بیندازد. بنابراین، ممکن است با توجه به غلبه چنین وضعیتی، حکم عدم قصاص پدر به‌صورت کلی تشریع شده باشد؛ هرچند در موارد استثنایی، پدری با انگیزه‌های واهی و حتی با نقشه قبلی، فرزند خود را عمداً به قتل برساند. به بیان دیگر، ممکن است قانون با توجه به مصادیق غالب و نه موارد بسیار نادر، صورت‌بندی شده باشد.

احتمال دیگر آن است که این تخفیف قانونی، با توجه به مسئولیت سنگین پدر در تأمین نفقه و مخارج فرزندان در نظر گرفته شده باشد. به‌ویژه آنکه در بسیاری از خانواده‌ها، پدر مدیر اقتصادی خانواده است و با مرگ او، سایر اعضای خانواده نیز با آسیب‌های جدی مالی و معیشتی مواجه می‌شوند. ازاین‌رو، ممکن است قانون این مصلحت را نیز در نظر گرفته و امکان قصاص پدر را منتفی دانسته باشد.

البته اینها تنها برخی از حکمت‌های احتمالی این حکم هستند و ممکن است علل و مصالح دیگری نیز در تشریع آن وجود داشته باشد که برای ما روشن نیست.

نکته ششم: عدم قصاص به معنای مصونیت از مجازات نیست

عدم قصاص پدر در برابر قتل فرزند، به معنای آن نیست که چنین جنایتی بدون مجازات باقی می‌ماند. قصاص تنها یکی از انواع مجازات‌های پیش‌بینی‌شده برای قتل عمد است و منتفی بودن آن، لزوماً مانع اعمال مجازات‌های دیگر نمی‌شود. برای نمونه، اگر فرزندکشی با شرایط خاص، مصداق افساد فی‌الارض، محاربه یا ایجاد ناامنی عمومی و ترساندن مردم باشد، قاتل ممکن است تحت عناوین کیفری دیگری به اعدام یا مجازات‌های متناسب محکوم شود.

در روایتی از امام باقر(ع)، درباره مردی که فرزند یا برده خود را به قتل می‌رساند، آمده است:

«لَا يُقْتَلُ بِهِ، وَلَكِنْ يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً، وَيُنْفَى عَنْ مَسْقَطِ رَأْسِهِ»؛ (8) به سبب قتل او قصاص نمی‌شود، اما به‌شدت مجازات بدنی می‌شود و از زادگاه خود تبعید می‌گردد.

این روایت ناظر به همین جنبه از مسئله است؛ یعنی اگرچه پدر به دلیل قتل فرزند قصاص نمی‌شود، اما این امر مانع از اعمال مجازات‌های بازدارنده و متناسب با جرم او نیست. به تعبیر دیگر، نفی قصاص لزوماً به معنای نفی اصل مجازات نیست، بلکه می‌تواند با کیفرهای دیگری همراه باشد.

بنابراین، حتی بر مبنای دیدگاه مشهور که پدر را در برابر قتل فرزند مستحق قصاص نمی‌داند، نمی‌توان نتیجه گرفت که او از هرگونه مجازات معاف است. عدم قصاص، صرفاً به معنای منتفی بودن یک نوع مجازات است و مجازات‌های دیگر، متناسب با شرایط و عنوان کیفری جرم، همچنان می‌توانند مطرح باشند.

نتیجه:

با توجه به آنچه گذشت، روشن می‌شود که فرزندکشی، خواه مقتول دختر باشد خواه پسر، از منظر شرعی جنایتی بزرگ و مستوجب عذاب الهی است. از جهت مجازات دنیوی نیز اصل بر امکان قصاص قاتل عمدی است؛ اما بنا بر نظر مشهور فقیهان، پدر در برابر قتل فرزند قصاص نمی‌شود. در مقابل، برخی محققان با تفسیر متفاوت روایات، امکان قصاص پدر را در صورت اثبات قطعی قتل عمد پذیرفته‌اند. در هر صورت، عدم قصاص به معنای مشروعیت فرزندکشی، نادیده گرفتن حقوق فرزند یا اعطای اختیار نامحدود به پدر نیست. پدر در برابر جنایت خود مسئول است و می‌تواند به مجازات‌های دیگری محکوم شود.

پی‌نوشت‌ها:

1. سوره نساء، آیه ۹۳.

2. قصاص نفس، کشتن کسی است که به‌عمد دیگری را به قتل رسانده است و قصاص عضو درخصوص آسیب‌های عمدی (به‌جز قتل)، مانند قطع عضو، مطرح می‌شود. (مؤسسه دایره‌المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، قم، مؤسسه دایره‌المعارف فقه اسلامی، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۵۹۹).

3. سوره بقره، آیه ۱۷۸؛ سوره مائده، آیه ۴۵؛ سوره شوری، آیه ۴۰؛ سوره نحل، آیه ۱۲۶.

4. فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب القصاص)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ص 150-153.

5. «لا يُقادُ والِدٌ بِوَلَدِهِ، وَيُقْتَلُ الوَلَدُ إِذا قَتَلَ والِدَهُ عَمْداً»؛ حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج۲۹، ص۷۷-۷۸.

6. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: ایزدی‌فرد، علی‌اکبر و دیگران، «مجازات پدر در قتل فرزند»، مجله پژوهشنامه فقه و حقوق اسلامی، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش، شماره ۷؛ ذوالفقارطلب، مصطفی و محمد جمالی، «قصاص پدر و مادر در برابر قتل عمدی فرزند از دیدگاه مذاهب اسلامی»، دو فصلنامه فقه مقارن، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش، شماره ۲.

7. محقق داماد، سید مصطفی، «مجازات پدر در برابر کشتن فرزند»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف نیوز، ۸/۳/۱۳۹۹، لینک: http://www.ensafnews.com/234710

8. «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(ع) فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ ابْنَهُ أَوْ عَبْدَهُ، قَالَ: لَا يُقْتَلُ بِهِ، وَلَكِنْ يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً، وَيُنْفَى عَنْ مَسْقَطِ رَأْسِهِ»؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسه آل‌البیت، ج۲۹، ص۷۹؛ نیز ر.ک: نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش، ج۴۲، ص۱۶۹.

با سلام و احترام بدین وسیله به اطلاع کارشناسان محترم دینی می رسانم که بعد از توضیح زیر چند سوال دارم که به شرح زیر می باشد:

در بامداد روز شنبه از شبکه اول سیما فیلمی با عنوان «نسیمی از حقیقت» با روایت تجربه مرگ تقریبی دانیون که جوانی مردم آزار و خشن و جنایتکار که بیش از بیست سال عضو ارتش آمریکا بوده و در ویتنام جنایات زیادی انجام داده است نمایش داده شد که به دلیل برق گرفتگی برای چند ساعت عملا می میرد و به زبان خودش در این چند ساعت تمام جنایاتی که از کودکی تا بزرگی انجام داده مشاهده می کند و بابت آنها همان عذابی که قربانیان او متحمل شده اند متحمل می شود و عذاب می کشد و پس از آن بیش از یکصدو پنجاه جعبه در جلو وی باز می شود که به زبان خودش حوادثی در آن نمایش داده شده بود که بعد از زنده شدن طی چندین سال آنها را در این دنیا می بیند که از جمله آنها می توان به جنایات اسرائیل و یا انفجار اتمی روسیه اشاره کرد. پس از زنده شدن به شدت تحت تاثیر قرار می گیرد و کلیه کارهای بد را کنار می گذارد و به انسانی خوب تبدیل می شود که یکی از کارهای خوب او کمک به سالمندان می باشد و این کار را طی چهارده سال انجام می دهد. تا اینکه این شخص باز هم به دلیل انکه در زمان برق گرفتکی دیواره قلبش نازک شده بود دچار خونریزی از قلب می شود و باز هم به همین دلیل برای بار دوم برای مدتی می میرد با این تفاوت که بار دوم که می میرد تمام کارهای نیکی که طی مدت چهارده سال گذشته انجام داده است می بیند و به نوعی خود را در بهشت و در جای خوب و پر از نور مشاهده می کند به نحوی که حاضر نبوده باز زنده شود و به دنیای زمینی باز گردد. لینک مربوط به دانلود و مشاهده این فیلم در سایت تبیان به شرح زیر می باشد که می توانید جهت اطلاع بیشتر خودتان شخصا فیلم را نگاه کنید.

http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=77644&categoryID=13180

سوالات من:

1- در حالیکه ما اعتقاد داریم اگر گناهی حتی کوچک انجام دهیم قصاص بعد از مرگ خیلی شدیدتر از قصاص در این دنیا است و برای مدت زیادی ادامه دارد چگونه شخصی که هزاران انسان بی گناه به ویژه زن و کودکان را قتل و عام کرده برای چند ساعت می میرد و تمام بدی هایی که انجام داده را می بیند و برای آنها مجازات می شود و باز زنده می شود و پس از آن اقدام به انجام کارهای نیک و کمک به دیگران می کند و چهارده سال بعد که باز به طور موقت می میرد هیچ خبری از مجازات نبوده و خود را در جاهای نورانی و بهشتی مشاهده می کند؟ آیا این شخص بابت سال های متمادی عمر خود که انواع گناهان را انجام داده است و از سوی دیگر هیچ مناجاتی هم با خدا نداشته دیگر مجازات نمی شود؟ و فقط چند ساعت مجازات می شود؟

2- چرا خدا اسرار غیب این جهان و جهان اخرت را به این چنین اشخاص گنهکار و غیر مسلمان نشان می دهد و این چنین اشخاصی را باز زنده می کند که فرصت داشته باشند بدون آنکه کارهای دینی خاصی انجام دهند گناهان خود را با کمک به دیگران جبران کنند اما گاهی اوقات از وضعیت مسلمانانی از ان دنیا خبر می گیریم که به دلیل انجام یک گناه کوچک در این دنیا ، بعد از مرگ به شدت در حال عذاب هستند. (از آن جمله انها می توان به فیلم هائی که در زمان افطار در ماه مبارک رمضان نمایش داده می شود اشاره کرد که مسلمانان را در برزخ و در وضعیت خیلی بدی نشان می دهد) پس مزد این همه مناجات با خدا و نمازی که ما مسلمانان شب و روز می خوانیم و روزه هائی که می گیریم و قرآنی که در مدت روز و ماه و سال می خوانیم و کوششی که می کنیم خود را تا حد ممکن از گناه دور نگه داریم چه می شود؟ و چرا باید عذاب ما مسلمانان حتی از عذاب اشخاصی مانند شخص بالا که الگوئی از جنایت بوده بیشتر باشد؟ قبلا از پاسخ شما تشکر می کنم. خدانگهدار

پاسخ 1- با سلام و آرزوی قبولی طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
در مورد مساله تجربه موقت مرگ و مسائل پيرامون آن مدت هاست كه در مجامع علمي مباحث گوناگون مطرح شده و ارتباط نزديك اين مساله با باورهاي ديني باعث وارد شدن اين مباحث به مقوله الهيات و علم كلام و حوزه روح و برزخ و معاد شده است.
در اين خصوص سال هاست كه آثار گوناگون قلمي تاليف شده و در حوزه رسانه نيز فيلم هاي مستند و غير مستندي توليد شده است كه فيلم مورد اشاره شما نسخه بازسازي شده و تغيير يافته يكي از اين مستندهاي زيباست.
آنچه در خصوص پرسش شما قابل ذكر است اين است كه:
اوّلاً صحت و سقم آنچه در اين مستندات ارائه شده است، حتي بر فرض صداقت گزارشگران اين تجربيات مرگ موقت، قابل ارائه در هيچ مجمع علمي نيست و اين گزارشات همانند خواب هايي كه انسان ها مي بينند به معناي انطباق آنچه رويت شده با واقعيت هاي عالم ديگر نيست؛ در واقع آنچه در اين مرگ هاي موقت ديده مي شود مي تواند چيزي از قبيل خواب هايي باشد كه اكثر ما در زمان هاي گوناگون مي بينيم و در عين برخورداري اين روياها از نكات عجيب و حتي به ظاهر واقعي، لزوما نمي توان آن ها را عين واقعيت دانست.
ثانياً: آنچه در اين وضعيت تجربه مي شود نوعي تجربه موقت عالم برزخ است و عالم برزخ عالمي متفاوت از جزئيات عالم آخرت و آنچه ما از معاد مي دانيم است؛ طبق آنچه از قرآن و سنت استفاده مي‌شود، انسان در فاصله ميان مرگ تا روز قيامت و رستاخيز عمومي يك زندگاني محدود و موقتي دارد كه برزخ و واسطه ميان حيات دنيا و حيات آخرت است. در واقع، روح انسان پس از مرگ، به عالم برزخ وارد مي‌شود؛ چنان‌كه در قرآن در مورد احوال مردگان تصريح شده: «مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى‏ يَوْمِ يُبْعَثُون؛ (1) پشت سر آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند.»
ما معتقديم انسان‌ها در عالم برزخ از جهت اعتقاداتي كه داشته و اعمال نيك و بدي كه در اين دنيا انجام داده‌اند، مورد بازپرسي اجمالي قرار مي‌گيرند و متناسب با عملكردشان در دنيا، به سر مي‌برند؛ اگر فرد از نيكان بود، از سعادت و نعمت و جوار پاكان و مقربان درگاه خدا برخوردار مي‌شود و اگر از بدان بود، در نقمت و عذاب و مصاحبت شياطين و پيشوايان گمراه برزخ را مي‌گذارند. (2)
به علاوه كه طبق برخي منابع نقلي برزخ براى همه يكسان نمى ‏باشد؛ گروهى در عالم برزخ حيات آگاهانه‏ اى دارند؛ اما گروه ديگر، همچون افرادى هستند كه به خواب فرو مى‏ روند و گويى در قيامت از خواب خود بيدار مى‏ شوند و هزاران روز را ساعتى مى‏ پندارند.»(3)
در نتيجه تجربه برزخ يك تجربه خاص و موقتي و البته متفاوت از تجربه قيامت و محاسبه دقيق اعمال است و چه بسا بتوان گفت وضعيتي كه فرد ميت در ابتداي ورود به عالم برزخ با آن مواجه مي شود خيلي نزديك به وضعيتي است كه در زندگي دنيايي از جهت نيكوكاري يا بدكاري داشته و اگر به اقتضاي رفتارهاي بد خود صحنه هاي وحشتناكي را تجربه كرده است به اين معني نيست كه اين عذاب گنهان او بوده و بعدا در آخرت مجازاتي را نخواهد ديد.
يا اگر در نتيجه توبه عملي و تغيير رويكرد و رفتار نيكوكاري را پيشه كرده، آنچه از وضعيت خوب و خوشايند در برزخ مي بيند به معني رقم خوردن همين وضعيت ايده آل در قيامت براي او نخواهد بود و داستان قيامت و محاسبه دقيق اعمال به جاي خود باقي خواهد بود.
البته در مورد اين كه اين افراد اهل ايمان و بندگي خدا بوده يا نبوه اند بحث مفصل ديگري مطرح است و مي توان احتمال داد كه بخشي از اين افراد به دليل ناآشنايي با حقيقت دين حق و عدم امكان منطقي دست يابي به حقيقت ايمان و شناخت دين حق، در زمره مستضعفان فكري محسوب شده و محاسبه اعمال آنان بر مبناي اعتقادات و باورهايي است كه در دين خود حق مي دانند و به آن قلباً پايبند هستند، گرچه بر اين فرض نيز جايگاه بهشتي اين افراد قبال مقايسه با مومناني كه دين حق را يافته و بر مبناي آن عمل كرده اند نيست.

پي‌نوشت‌ها‌:
1. مومنون(23)، آيه 100.
2. علامه طباطبايي، شيعه در اسلام، نشر دار الكتب الاسلاميه، تهران، 1348ش، ص 100 ـ 101.
3. آيت الله مكارم شيرازي، تفسر نمونه، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1374، ج 16، ص 483.
-------------------------------------

پاسخ 2- با سلام و آرزوی قبولی طاعات و عبادات شما و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
البته در اين كه اين امرو در زمره اسرار عالم باشد ترديد وجود دارد، اما در هر حال دليلي وجود ندارد كه خداوند برخي حقايق را در اختيار انسان هاي گوناگون نگذارد و زمينه هدايت و رهيافت همگان به سمت حقيقت را فراهم نياورد؛ چنان كه در قرآن بيان شده خداوند چنين فرصت هايي را در اختيار برخي افراد قرار مي دهد و حتي انسان هاي كافر و دور از ايمان نيز در مواردي با ديدن خواب هاي عجيب زمينه هدايت خود و يا ديگران را به دست مي آورند.
مثلا خواب عجيب فرعوم مصر (1) كه به نجات حضرت يوسف و رسيدن او به مقام و مكنت اجتماعي و هدايت توده مردم انجاميد يكي از اين نمونه هاست و نبايد توقع داشت اگر فردي فرعون مصر شد نبايد امكان درك برخي حقايق را دارا باشد. در مورد افراد مورد نظر در اين مستند نيز به خوبي مشاهده مي شود كه ماجرايي كه براي ايشان رخ داده زمينه توجه و تذكر و هدايت بسيار از افراد را فراهم آورده و كم نبوده اند افرادي كه با مشاهده اين فيلم يا خواندن كتاب هايي كه در اين خصوص نوشته شده در مسير زندگي خود تغييرات جدي و مهمي ايجاد كرده اند.
اما در عين حال نبايد تصور كرد كه آنچه اين افراد در زندگي مجدد خود انجام مي دهند به معني پاك شدن همه گناهان قبلي بوده، بلكه محاسبه اعمال خداوند ضوابط و قواعد خود را دارد و - با رعايت تفاوت هايي كه ممكن است در انسان ها وجود داشته باشد - اصل محاسبه دقيق و حساب شده با تفكيك حق الله و حق الناس انجام مي شود و نبايد اين مرحله خطير را امري ساده و ابتدائي تصور كرد.
البته در همه اين مراحل رحمت و لطف خداوند نيز شامل حال بندگان خواهد بود، ولي در عين اين كه نمي توان فيلم ها و سريال هاي ماه رمضان در اين خصوص را معيار نوع برخورد الهي با بندگان دانست، اما اصل اين محاسبه با دقت و ظرافت خاصي اعمال مي شود و ذره اي ظلم به احدي نخواهد شد، چنان كه قرآن تاكيد مي كند: «به اندازه رشته باريك ميان هسته خرما به كسي ظلم نمي نمايد.» (2)
در پايان تاكيد مي كنيم چنان كه در پيشتر ذكر شد بر فرض سعادت و نجات و رهايي برخي از اين افراد از عذاب اخروي، به هيچ وجه نمي توان جايگاه ايشان را همانند يك مسلمان مومن و عامل به دستورات ديني دانست كه در مسير بندگي خداوند دين حق را شناخته و به آموزه هاي آن به دقت عمل كرده است.

پي نوشت ها:
1. يوسف (12) آيه 43.
2. نساء (4) آيه 124.

به نام خدا، با سلام، روایتی هست که پیامبر در اواخر عمر مبارکشان در بین مردم رفته و فرمود: هرکس حقی برمن دارد بیاید و بگوید "که فردی بلند شد گفت: مدتی قبل شلاق شما به من خورده و الان می خواهم شما را قصاص کنم که پیامبر دستور داد همان شلاق را بیاورند و .... خوب این روایت رو من از اشخاصی چون استاد رحیم پور ازغدی هم شنیده ام و احساس مسئولیت کردم که این مسأله رو بررسی کنم:

1- پیامبر از روی قصد آن فرد را زده " در این صورت آن فرد حقش بوده و حقی بر گردن پیامبر ندارد چون حتما گناهی مرتکب شده که پیامبر از روی قصد او را زده است؟

2- پیامبر از روی سهو آن فرد زده " در این صورت که سوال پیش می آید اگر پیامبر دستش خطا کرده نعوذ بالله از کجا معلوم که چشم و زبانش و عقلش خطا نکرده باشد؟ کل این موارد با استناد به آیه تطهیر رفع می شوند.

از سوی دیگر اگر شخصی از روی سهو به کسی آسیب برساند (مانند روایت بالا) باید دیه دهد نه قصاص کند. پس این روایت نادرست است و اکثریت مردم نادانسته پیامبر را از عصمت می اندازند لذا از شما خواهشمندم در سایتتان در مورد این روایت اطلاع رسانی کنید. اجرکم عند الله اللهم عجل لولیک الفرج

پاسخ:
در این گونه موارد، که ماجرا هم جنبه تاریخی دارد و هم جنبه اعتقادی به خود می گیرد، ابتدا باید اصل مسئله اثبات شود. ابتدا باید روایت و تمام اسناد و منابع آن باید بررسی شود، بعد از اطمینان به صحت این داستان ، به بحث در مورد آن پرداخت.
پس از جستجوی مفصلی که انجام شد، مشاهده شد که این حدیث در هیچ یک از کتب روایی شیعه نقل نشده است، به جز در کتاب امالی صدوق (ره) ، آن هم با سندی که عرض خواهد شد. در کتب پس از ایشان نیز همگی به این منبع ارجاع داده اند. (1)
سند حدیث:
عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الطَّالَقَانِیِّ )عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ الصَّیْدَلَانِیِّ) عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الْوَاسِطِیِّ) عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ (خَالِدٍ الْحَذَّاءِ )عَنْ( أَبِی قِلَابَةَ عَبْدِ اللَّهِ) بْنِ (زَیْدٍ الْجَرْمِیِّ) عَنِ ابْنِ عَبَّاس‏.
جالب است که تمامی افرادی که نام شان در پرانتز آمده است، هیچ گزارشی از احوال شان در کتب رجالی شیعه یافت نشد و همگی مجهول الحال ( نزد شیعه) هستند.
تنها محمد بن هارون، نامش در کتاب خلاصة الاقوال علامه حلی آمده و آن هم با تعبیر ( ضعیفٌ ) ...(2)
در نتیجه این حدیث نزد شیعه هیچ حجیت و اعتباری ندارد، مخصوصا اینکه از نظر متنی، دلالت بر خطای پیامبر (ص) دارد که آن هم مغایر عقیده عصمت می باشد. اما متن حدیث در کتب اهل تسنن به صورت مضطرب گزارش شده، یکی در جنگ بدر گفته، یکی در بازگشت از طائف، دیگری در مدینه هنگام حیات پیامبر (ص)، دیگری در زمان قبل از وفات ایشان و ... از نظر روایی و علوم حدیث نیز اضطراب در حدیث موجب ضعف متنی آن و گاهی اسقاط از حجیت می شود.
همچنین نام مطالبه کننده قصاص در روایات مختلف آمده: سوادة بن قیس، سواد بن عمرو، سواد بن غزیه و... ، یعنی حتی نام این صحابی که یک فرد خاص و روشن بوده و باید نامش در ذهن همه می ماند، مختلف گزارش شده. البته بیش ترین نقل ها از سوادة بن قیس است، که نام او را در معتبرترین کتب طبقات نیز نیافتیم. (در طبقه اول یعنی صحابه).
همچنین نفر دومی که بعد از ابن عباس آمده، یعنی أَبِی قِلَابَةَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَیْدٍ الْجَرْمِیِّ از هم مسلکان ابو هریره و عایشه و انس بن مالک بوده؛ روایاتش را از ایشان اخذ کرده؛ در شیوه دستبرد در احادیث و کم و زیاد کردن آن ها، پیرو همین گروه می باشد.
خصوصا اینکه در روایات مکتب خلفا الفاظ رکیک دیگری غیر از مظلمه هم آمده: ازجمله اینکه کسی را ناسزا گفته یا زده و ... که دلالت بر انگیزه تحریف گران این حدیث، برای ترویج عقاید باطل شان مبنی بر عدم عصمت پیامبر (ص) است.
اما متن حدیث که جای تامل بسیار دارد:
در این حدیث راوی می گوید:
«یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّکَ لَمَّا أَقْبَلْتَ مِنَ الطَّائِفِ اسْتَقْبَلْتُکَ وَ أَنْتَ عَلَى نَاقَتِکَ الْعَضْبَاءِ وَ بِیَدِکَ الْقَضِیبُ الْمَمْشُوقُ فَرَفَعْتَ الْقَضِیبَ وَ أَنْتَ تُرِیدُ الرَّاحِلَةَ فَأَصَابَ بَطْنِی فَلَا أَدْرِی عَمْداً أَوْ خَطَأً فَقَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَکُونَ تَعَمَّدْتُ؛
سواده می گوید: از طائف برمی گشتید. روی ناقه خود نشسته بودید و تازیانه خود را بلند کردید. البته می دانم که می خواستید به مرکبتان بزنید، ولی به من خورد. (نکته مهم تر این جاست که خود او می گوید:) نمی دانم از روی عمد بود یا سهو !
کسی که روایت را جعل کرده، همین جا خواسته با این شبهه ضربه خود را بزند! البته چون دروغگو فراموشکار است، یادش رفته که در عبارت قبل تصریح کرده بود که می دانستم می خواستید به مرکب بزنید اما به من خورد! تناقض بین اینکه می دانم و نمی دانم، در کلام سواده آشکار است.
یکی از ترفندهای تحریف احادیث، گزارش دقیق مکانی و زمانی و حالات و صفات است؛ او دقیقا حالت ناقه و نیز صفات تازیانه را بیان کرده، در روایات مکتب خلفا حتی آمده که پیامبر (ص) کجا ایستاده، به چه چیزی تکیه داده و عمامه اش چگونه بود ... این ترفندی برای باور پذیر نمودن روایات جعلی است.
نکته بعدی و قابل تامل اینجاست که پیامبر(ص) به بلال فرمود: برو و شلاق را از خانه فاطمه (س) بیاور!
بر فرض وجود چنین تازیانه ای، در خانه حضرت زهرا(س) چه می کند؟ قاعدتا باید در خانه پیامبر باشد؛ که نشان می دهد تیر چند شعبه جعل روایات به کجاها ضربه می زند و قصد معرفی کدام خاندان را به عنوان خشونت طلب می کند.
باید بررسی شود پیامبر رحمت و شفقت (ص) اصلا تازیانه برای مرکب ها استفاده می کرد؟ بر فرض قبول که تازیانه داشت، مگر طول تازیانه چقدر بوده، که آن هم از بالای شتر (با آن ارتفاع) بیاید و به شکم فرد بخورد؟!
اما مهم ترین نکته در این خصوص، آن که اصولا این سخن که اگر کسی از من پیامبر مظلمه (ستمی) دیده باشد! در حد احتمال هم مغایر با عصمت است. با دلایل عقلی و نقلی پیامبر را از هر نوع اشتباه سهوی نیز پاک می دانیم ،چه رسد به چنین موارد حق الناس بزرگی که فرد از پی سال ها فراموش نکرده است!
در هر حال مشکلات متنی حدیث بسیار است. تازه وقتی چنین سند مضطربی داشته باشد ، نقد آن گستره بیش تری دارد. در منابع مکتب خلفا تعابیر بسیار زننده دیگری در مورد پیامبر (ص) و حضرت فاطمه(س) و صحبت او با بلال آمده که ارزش نقل و نقد ندارند.
بر اساس مبانی اعتقادی شیعه، پیامبر اکرم و اهل بیت دارای عصمت مطلقه هستند. مراد از عصمت مطلقه بر اساس آنچه بزرگان اهل حکمت گفته‌اند، این است که صاحبان چنین مقامی، نه تنها از گناه عمدی و غیر عمدی مصون‌اند، بلکه آنچه اصطلاحاً ترک اولى گفته می شود، هم مرتکب نمی‌شوند(1). در این باره در کتاب «پیامبر اعظم در نگاه عرفانی امام خمینی» به تفصیل بحث شده است. بنابر این گرچه جریان یاد شده در سؤال از سوی منبری ها زیاد مطرح می شود، ولی در آن گفته ها جای تأمل است، چون اگر داستان واقعیت داشته باشد که رسول خدا به طور ناخواسته و از روی سهو و غفلت تازیانه‌اش به آن شخص خورده باشد، بعد فراموش کرده و در آن مجلس، آن شخص جریان را به یاد حضرت آورده باشد، معنایش این است که رسول خدا از روی سهو مرتکب گناه و حق‌الناس است، اما چنین احتمالی با عصمت مطلق حضرت سازگار نیست، در حالی که مقام ختمی مرتبت دارای مقام عصمت مطلق و از ستم معصوم بوده است.
امام خمینی درباره عصمت مطلق حضرت سخن شنیدنی دارد:
«... او دارای مقام عصمت کبرى است بالاصاله و دیگر معصومین به تبعیت آن ذات مقدس دارای آن مقام‌اند و به تبع او دارای عصمت مطلقه هستند»(2) با توجه بدین مبنا همچنان که در پرسش آمده، جریان یاد شده جای تأمل دارد. بعید است که چنین کاری از رسول خدا(ص) سر زده باشد، چون به مفهوم سهو و خطا است که بر اساس عصمت مطلق پیامبر(ص) از او سر نمی‌زند. در نتیجه ضرورتی شرعی و الزام عقلی وجود ندارد که حکم به صحت آن جریان نموده و از اصول مسلّم اعتقادی در باب عصمت دست بکشیم. بنا بر این به جای تردید در عصمت مطلق و معصویت رسول خدا از سهو و خطا و نسیان، بهتر آن است که در صحت قصه تردید نماییم.

پی‌نوشت‌ها:
1. خواجه نصیرالدین طوسی، اوصاف الاشراف، ص 26، نشر وزارت ارشاد اسلامی، تهران، 1369ش.
2. آداب الصلوه، ص 60، نشر مؤسسه آثار امام، ص 1370ش.

مگر امامان (علیهم السلام) سرچشمه گذشت و عفو نیستند؟ پس چرا امام حسن (علیه السلام) از قاتل امام علی (علیه السلام) نگذشتند و او را قصاص کردند؟

پاسخ:
امام علي (علیه السلام) درباره ضارب خود ابن ملجم سفارش مي كند و به امام مجتبي (ع) مي فرمايد: شكمش را سير كن ... اگر زنده ماندم يا او را مي بخشم يا قصاص مي كنم، ولي حضرت به امام مجتبي (ع) وصيت مي كند كه اگر مُردَم، او را به من ملحق كن تا نزد پروردگار با او احتجاج كنم(1). افزون بر اين در برخي موارد گذشت صحيح نيست، بلكه بايد طرف مجازات شود. تا عبرتي براي ديگران باشد، معمولا گذشت در مواردي است كه موجب تنبه و بيداري مي شود و براي ديگران نيز موجب پند و اندرز و درس باشد. اما گذشت نسبت به ابن ملجم شقي و سفاك، نه تنها پسنديده نيست بلکه برخلاف عدالت و انسانيت است. اگر زنده مي ماند، باز هم به جنايات و آدم كشي خود ادامه مي داد. سبب جرأت و جسارت سفاكان و جانيان ديگر مي شد. آيا عفو انسان هايي چون هيتلر و اطرافيان او، كار پسنديده و درستي تلقي مي شد؟
ابن ملجم، از هيتلر و مانند او جنايتكارتر بود. گذشته از اين، عفو ابن ملجم مربوط به امام مجتبي (ع) نبود، او يكي از فرزندان امام علي (ع) بود ، در عفو بايد تمام ورثه مقتول رضايت دهند تا عفو صورت پذيرد.