پرسش :
برای بهحداقلرساندن تأثیر محیطهای منفی بر تربیت فرزندان چه راهکارهایی پیشنهاد میشود؟
پاسخ:
محیط پیرامون نقشی تعیینکننده و انکارناپذیر در تربیت فرزندان دارد؛ ازاینرو توجه به کیفیت محیطهای تربیتی و آسیبهای احتمالی آنها باید یکی از دغدغههای اساسی والدین و مربیان باشد. پرسش حاضر به دنبال راهکارهایی برای کاهش اثرگذاری محیطهای منفی بر تربیت فرزندان است که در ادامه نکاتی دراینباره ارائه میشود.
نکتۀ اول: پاکسازی و اصلاح محیط
محیط تربیتی باید عاری از موانع رشد اخلاق و معنویت باشد. درواقع پاککردن و سالمسازی محیط از عوامل ویرانکننده باید دغدغۀ متولیان و دغدغهمندان عرصۀ تربیت باشد. با توجه به سطوح مختلف محیط، در هر سطح گروهی از افراد یا دستگاهها و نهادها مسئول این کار هستند. در سطح جامعه، حاکمان و مجموعه دستگاههای حکمرانی موظف به پاککردن محیط از عوامل ضدتربیت هستند. رهبر شهید انقلاب در بیانیۀ گام دوم انقلاب دراینباره فرموده است: «[دولتمردان] ... با کانونهای ضدّمعنویّت و اخلاق، به شیوۀ معقول بستیزند و اجازه ندهند که جهنّمیها مردم را با زور و فریب، جهنّمی کنند» (1). ستیز با کانونهای ضداخلاق و معنویت باید از مهمترین وظایف و اقدامات حاکمان باشد؛ به دلیل آنکه اصلیترین وظیفۀ حکومت و دولتمردان در بینش سیاسی اسلام، تأمین مصالح معنوی است (2).
نکتۀ دوم: بسترسازی تربیتی و تسهیل رشد اخلاقی و معنوی در محیط
محیط تربیتی باید افزون بر حذف عوامل ویرانکنندۀ تربیتی، زمینۀ آموزش، یادگیری و عمل به ارزشهای اخلاقی معنوی را فراهم آورد. والدین در سطح خانه، معلمان در سطح مدرسه و مجموعۀ دستگاههای حکمرانی در سطح جامعه باید این مهم را تأمین کنند. شیوۀ انجام این کار نیز متنوع است؛ برای نمونه رواج عملی ارزشها از طریق منش و رفتار خود والدین، مربیان و کارگزاران حکومتی از مؤثرترین روشهاست. همچنین کمک و حمایت از نهادهای مروج ارزشها از وظایف دیگر است که حاکمیت مهمترین نقش را دراینباره بر عهده دارد. در بیانیۀ گام دوم انقلاب آمده است: «[دولتمردان] خود باید منش و رفتار اخلاقی و معنوی داشته باشند؛ و ثانیاً زمینه را برای رواج آن در جامعه فراهم کنند و به نهادهای اجتماعی دراینباره میدان دهند و کمک برسانند» (3).
نکتۀ سوم: تقویت و تعمیق باورها و بینش دینی
ایجاد و تقویت بینش اعتقادی صحیح و عمقبخشی به آنها از ضرورتهای اقدامات تربیتی برای جلوگیری از آثار ویرانکنندۀ محیطی است. اگر ارزشهای اعتقادی و دینی در وجود کودکان و فرزندان مستحکم شوند، عوامل ویرانکنندۀ تربیتی حاصل از محیط نمیتوانند او را تحت تأثیر قرار دهند. این کار نوعی مصونسازی معنوی در برابر عوامل محیطی تربیت است. بنابراین مربیان و والدین باید با آموزش منطقی ارزشها، سعی در تعمیق و تقویت ارزشهای دینی و اعتقادی کودکان داشته باشند. افرادی که از عمق بینشی درباره معارف اسلامی بهرهمند نباشند، در شبهات و تهاجمهای فکری دچار سردرگمی، تردید و گاه انحراف خواهند شد. بر همین اساس در بیانی حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرموده است: «این پرچم را حمل نتواند کرد، مگر کسی که بینا و شکیبا باشد و جای حق را بشناسد» (4). روشن است که بصیرت در دین از طریق تعمیق بینشها انجام میگیرد.
نکتۀ چهارم: تقویت اراده و عزتنفس
عامل نهایی غلبه بر عوامل محیطی یا انتخاب و تأثیرپذیری از آنها، اراده و اختیار فرد است. بنابراین فرایند تربیت باید به گونهای باشد که کودک بهتدریج توانایی تصمیمگیری صحیح، مقاومت در برابر فشار همسالان و سایر عوامل محیطی و اعتمادبهنفس درونی را کسب کند و از ارادهای قوی و مستحکم برخوردار باشد. پرورش احساس عزت و کرامت نفس، ایجاد هویت دینی و ارزشی، تحکیم روحیۀ خودباوری و تقویت بینشهای دینی، میتواند برای تأمین این هدف مفید باشد.
نکتۀ پنجم: إعمال مدیریت و حاکمیت بر رسانه
رسانهها ابزارهای فراگیر و مهمی هستند که آثار انکارناپذیری بر باورها، اخلاق و اعتقادات ایفا میکنند؛ با وجود این، گاهی دارای کانونهای ضدمعنویت و اخلاق هستند. بنابراین باید بر استفادۀ فرزندان و کودکان از آنها کنترل و نظارت هوشمندانه انجام پذیرد. بخشی از این کنترلگری مربوط به والدین است و بخشی جزء وظایف سنگین و مهم حکمرانی است. در بیانیه گام دوم انقلاب دراینباره آمده است: «ابزارهای رسانهای پیشرفته و فراگیر، امکان بسیار خطرناکی در اختیار کانونهای ضدّمعنویّت و ضدّاخلاق نهاده است و هماکنون تهاجم روزافزون دشمنان به دلهای پاک جوانان و نوجوانان و حتّی نونهالان با بهرهگیری از این ابزارها را به چشم خود میبینیم. دستگاههای مسئول حکومتی دراینباره وظایفی سنگین بر عهده دارند که باید هوشمندانه و کاملاً مسئولانه صورت گیرد. و این البتّه به معنی رفع مسئولیّت از اشخاص و نهادهای غیرحکومتی نیست. در دورۀ پیشرو باید دراینبارهها برنامههای کوتاهمدّت و میانمدّت جامعی تنظیم و اجرا شود» (5).
نکتۀ ششم: گزینش و کنترل دوستان و همسالان
یکی از محیطهای مؤثر در تربیت بهویژه برای کودکان، محیطهایی است تعاملات انسانی در آنها جریان دارد؛ بر همین اساس باید بر افرادی که در محیطهای گوناگون با فرزندان تعامل دارند، نظارت دقیق انجام گیرد و از جمله دوستان و همسالان آنها ارزیابی شوند. تشویق به دوستی با افراد صالح و پرهیز از معاشرت با کسانی که رفتار یا عقیدۀ آنان مخالف ارزشهای دینی است، از اصول ضروری دراینباره است.
نکتۀ هفتم: فریضهسازی و عادتدهی
بهتر است برای فرزندان وظایف مشخص و مذاکرهناپذیری تعیین کنیم و از دوران طفولیت به انجام آنها عادت داده شوند؛ مثل ممنوعبودن دیدن تصاویر و فیلمهای نامناسب، رعایت حریمهای شرعی در استفاده از فضای مجازی، پایبندی به برنامههای روزانه معنوی مانند نماز و رعایت عفت و حجاب. وقتی اموری بهمثابۀ تکلیف شرعی و تربیتی معرفی و در کودک تثبیت شوند، کودک آنها را نه با عنوان محدودیت، بلکه در جایگاه بخشی از هویت دینیاش میپذیرد و به سبب این پذیرش و تثبت، میتواند بر عوامل مخرب محیطی غلبه کند.
نکتۀ هشتم: رفع و دفع شبهات و ابهامهای فکری
پاسخگویی شفاف، صبورانه و مبتنی بر استدلال به شبهات، چالشها، پرسشها، دغدغهها و گرههای ذهنی و فکری، یکی از بهترین راههای خنثیکردن تهاجمهای فکری حاصل از محیطهایی مانند مدرسه، دانشگاه، رسانه و دوستان است. امروزه به دلیل حجم انبوه رسانهها و محتواهای تولیدی ویرانکننده، ذهن و روان فرزندان لبریز از شبهات و چالشهای فکری است؛ ازاینرو والدین و مربیان باید نسبت به آنها حساسیت منطقی داشته باشند؛ بنابراین از یکسو مانع ورود شبهات به ذهن و فکر فرزندان شوند و از سوی دیگر، در صورت ورود به فکر فرزند، به پاسخ آنها اقدام کنند. در منابع روایی آمده است قبل از جنگ جمل، حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام، عبدالله بن عباس را به محل تجمع خوارج میفرستند و سفارش میکنند با آنها به بحث و گفتگو بنشیند و به پرسشها و شبهات آنها پاسخ دهد. پس از جنگ جمل نیز حضرت در چند موقعیت به شبههزدایی پرداختند؛ از جمله بر منبر مسجد جامع بصره و مسجد کوفه میروند و ضمن سخنرانی افشاگرانه، به مخالفان آزادی بیان میدهند تا اشکالها و شبهات خود را مطرح کنند. این حرکت نقش مؤثری در هدایت افراد داشت (6).
نکتۀ نهم: تغییر موقعیت
اگر محیط زندگی، آموزشی یا اجتماعی نامناسب و دارای آثار ویرانکننده است و نمیتوان بر تأثیرات آن غلبه کرد، یکی از کارهای بایستۀ انجام این است که والدین با تغییر موقعیت و مکان مانند جابجایی محل سکونت، تغییر مدرسه یا کاهش ورودی به محلههای آسیبآفرین، مانع از نفوذ تدریجی عوامل مخرب تربیتی شوند.
نتیجه:
برای بهحداقلرساندن تأثیر محیطهای منفی بر تربیت فرزندان، لازم است مجموعهای از اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف تربیتی انجام شود. برخی این اقدامات عبارتاند از: پاککردن محیط از عوامل مخرب تربیتی توسط افراد و نهادهای مسئول بهویژه دستگاههای حکمرانی؛ زمینهسازی برای یادگیری و عمل به ارزشهای اخلاقی و معنوی؛ تقویت و تعمیق باورها و بینش دینی به منظور مصونسازی معنوی؛ پرورش اراده، عزتنفس و خودباوری در کودکان؛ نظارت هوشمندانه بر رسانهها؛ گزینش و کنترل دوستان و همسالان؛ تعیین وظایف مشخص و عادتدهی از دوران کودکی؛ پاسخگویی شفاف و مستدل به شبهات و ابهامهای فکری؛ و در صورت لزوم، تغییر موقعیت زندگی، آموزشی یا اجتماعی. این راهکارها در همپیوستگی با یکدیگر، سپری تربیتی در برابر نفوذ عوامل مخرب محیطی ایجاد میکنند.
برای مطالعۀ بیشتر:
1. روحالله شهریاری؛ «اصول پرورش فضایل اخلاقی در فرزندان برمبنای سیره تربیتی حضرت زهرا سلام الله علیه»، فصلنامه اخلاق، ش 32، 1397 ش.
2. علی حسینیزاده؛ سیرۀ تربیتی پیامبر صلی الله علیه وآله و اهلبیت علیهم السلام؛ چ 11، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391 ش.
پینوشتها:
1. سیدعلی حسینی خامنهای؛ بیانیۀ گام دوم؛ 1397 ش. در:
2. محمدتقی مصباح یزدی؛ کاوشها و چالشها؛ چ 2، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1382 ش، ج 2، ص 29.
3. سیدعلی حسینی خامنهای؛ بیانیۀ گام دوم؛ 1397 ش. در:
4. «لایَحْمِلُ هَذَا الْعَلَمَ إِلا أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ [بِمَوَاقِعِ] بِمَوَاضِعِ الْحَقِّ» (محمد بن حسین شریفالرضى؛ نهجالبلاغه؛ مصحح: صبحی صالح؛ قم: هجرت، 1414 ق، خطبه 125).
5. سیدعلی حسینی خامنهای؛ بیانیۀ گام دوم؛ 1397 ش. در:
6. محمد بن حسین شریفالرضى؛ نهجالبلاغه؛ نامۀ 37.
