پرسش:
آیا مجرد زیستن و ازدواج نکردن غیراخلاقی است؟
رَوایی یا ناروایی اخلاقی ازدواج یا تجرد، مسئلهای است که علاوه بر جنبه عمومی آن، گاهی با نقد و نظرهای فیلسوفان و روشنفکران همراه است. در رویکردهای انتقادی، گاهی ازدواج غیراخلاقی دانسته میشود و گاهی از تجرد بهعنوان پدیدهای هنجاری و اخلاقی دفاع میشود. در اینجا به نقد و بررسی یادداشتی که در نقد غیراخلاقی خواندن تجرد نگارش شده، پرداخته میشود تا از اخلاق بررسی آن داوری اخلاقی درباره مجرد زیستن صورت پذیرد.
استدلال غیراخلاقی نبودن یا اخلاقی بودن تجرد
در تفکر سنتی، «تجرّد» مرحلهای موقت و انتقالی در زندگی فرد است. فرد مجرّد دیر یا زود باید ازدواج کند تا «سروسامان» بیابد؛ انگار تجرّد نوعی بیسروسامانی است؛ و اگر دوران تجرّد بهدرازا بکشد، هرازگاهی گمان بد به فرد مجرّد میرود. در این نگاه، زندگی مجرّدانه غیرطبیعی است و اگر زیاده به درازا بکشد باید در سلامت جسمی، روانی و اخلاقی فرد تردید کرد. گویا که زندگی طبیعی و اخلاقی جز با گذر از مرحله انتقالی تجرّد دست نمیدهد. در بهترین حالت، باید به حال فرد مجرَد دل سوزاند؛ اما به نظرم از ویژگیهای دوران مدرن این است که رفتهرفته فرهنگ عمومی تجرّد را نه بهمثابه مرحلهای موقت یا غیرطبیعی یا غیراخلاقی یا ترحمانگیز، بلکه بهمثابه نوعی سبک زندگی به رسمیت میشناسد. سبک زندگی آدمها بهتناسب سرشتشان فرق میکند. بعضی آدمها در کنار همسر و فرزند شکفته میشوند، بعضی آدمها در خلوت دلخواسته خود آرامش و قرار مییابند. جامعه مدرن هم امکان عینی این تنوع را فراهم میکند، یعنی امکان مجرّد زیستن را به انسانها میدهد و هم فرهنگ احترام به سبک زندگی دلخواسته افراد را میپروراند، یعنی به جامعه میآموزد که راه شکوفایی و آرامش انسانها فقط از یک کورهراه لگد خورده و مألوف نمیگذرد. به نظرم سر دیگر طیف هم که تأهل و زندگی زناشویی را غیراخلاقی میداند، راه بهافراط میرود. زندگی مطلوب و شکوفاننده برای همه از الگوی واحد پیروی نمیکند. سبک زندگیای که تو را میشکوفاند چهبسا من را پژمرده کند و برعکس؛ بنابراین، اگر فردا فرد مجرّدی را دیدیم بهجای آنکه او را به دیده ترّحم یا تردید بنگریم، با خود فکر کنیم شاید او تجرّد را نه بهمثابه یک وضعیت تحمیلی یا گذرا، بلکه بهمثابه یک سبک زندگی خواستنی و ماندگار انتخاب کرده است و بعد به انتخابش احترام بگذاریم.
نکته اول: نقد و بررسی غیراخلاقی نبودن یا اخلاقی بودن تجرد
نویسنده میکوشد با استدلالهایی، تجرد را بهمثابه سبک زندگی ماندگار و نه صرفاً تجردِ موقت یا اضطراری معرفی کند. ضمناً در لحن و برخی تعبیرها به «ارزشمند دانستن آن» میلغزد، بدون آنکه این ارزش اخلاقی را اثبات کند. ازاینرو، نقد یادداشت او هم نقد اخلاقیبودن تجرد است و هم نقد غیراخلاقینبودن آن؛ یعنی هر دو جنبه اثباتی و سلبی را در بر میگیرد.
1. تقلیل فلسفه ازدواج به سروسامان گرفتن
نویسنده انگارهای را به سنتگرایان (به تعبیرخودش) نسبت میدهد و میگوید آنان ازدواج را راهی برای سروسامان گرفتن میدانند و سپس معتقد میشود تجرد داشتن با سروسامان گرفتن منافات ندارد. این در حالی است که هرچند این واژه در گفتوگوهای عرفی استعمال دارد؛ ولی حتی در فرهنگ سنتی، ازدواج در سروسامان گرفتن خلاصه نمیشود. روشن است که مدافعان ازدواج، فلسفه آن را صرفاً در سروسامان گرفتن وضع زندگی اجتماعی نمیدانند، بلکه اهداف اجتماعی، فردی و اخلاقی والایی برای آن ترسیم میکنند. در منطق اخلاق، ازدواج کارکردهای چندبُعدی در ابعاد اخلاقی، روانشناختی و اجتماعی در ساحات فردی و اجتماعی دارد؛ بنابراین، تقلیل ازدواج به یک امر عرفی، مقدمه نادرستی برای دفاع اخلاقی از تجرد است.
2. محدودکردن ازدواج به انتخاب و زیست شخصی
گفته شده است مسیر پختگی هر فرد با دیگری متفاوت است؛ اگر برای یک نفر ازدواج موجب آرامش و پختگی او میشود، برای دیگری تجرد میتواند عامل آرامش و پختگی باشد. پس شایسته است به انتخاب راه دیگران احترام گذاشته شود، چون راهی را آگاهانه انتخاب میکنند. در این استدلال، ازدواج بهمثابه انتخابی فردی و شخصی که بریده از نقشها و کارکردهای اجتماعی است تقلیل داده شده و زیست فردی و شخصی، ملاک انتخاب دانسته شده است؛ درحالیکه ازدواج را نمیتوان تنها بر اساس کارکرد فردی آن و در حد یک انتخاب ساده ارزشگذاری کرد. نگاه تکبعدی، آنهم در محدوده انتخاب فردی، با فلسفه ازدواج و کارکردهای آن در تنافی است.
3. ضرورت تأهل، برساخت اجتماعی یا واقعیت روانشناختی
به اعتقاد نویسنده، در نگاه سنتی به ازدواج، انگارهای مبتنی بر سروسامان گرفتن وجود دارد که با سبک زندگی جدید سازگار نیست. این نشان میدهد او تأهل را تنها یک برساخت اجتماعی میداند که میتواند در زمانهای گوناگون دگرگون شود و حتی به ضد خود تبدیل شود. این در حالی است که ضرورت تأهل نه یک هنجار یا سنت اجتماعی، بلکه مبتنی بر واقعیتهای روانشناختی است. سبکهای زندگی جدید یا اقتضائات زیست مدرن نمیتواند واقعیتها و نیازهای حقیقی انسان را دستخوش تغییر کند. مخالفت با این واقعیتها، مخالفت با سرشت انسان است. راه شکوفایی استعدادها و ایجاد آرامش برای انسان، ارضای معقول و در چارچوب اخلاقِ آن چیزی است که در فطرت انسان نهاده شده است. در حقیقت، تشکیل خانواده، ارضای میلهای فطری انسان مانند غریزه جنسی و میل به محبت از مسیر صحیح است و ترک آن، مخالفت با امیال فطری خواهد بود. بدینجهت، تجرد اقدامی برخلاف نیاز ذاتی و فطری انسان است. فلسفه ازدواج این است که با قرار گرفتن فردی از جنس دیگر در کنار انسان، آرامش و طمأنینه به ارمغان میآید؛ آرامشی که تنها راه تأمین آن، تأهل است.
4. آیا هر انتخابی محترم است؟
نویسنده بر احترام به انتخاب سبک زندگی فردی پای میفشرد و آن را آرمان مدرنیتهای میداند که جامعه را هم برای احترام به انتخاب افراد، آماده نموده است. او معتقد است باید زمینهها نه برای مخالفت با انتخاب که برای شکوفایی انتخابهای فردی، فراهم شود؛ اما سؤال این است که آیا انتخاب فردی و شخصی آنهم بریده از اجتماع، میتواند اخلاقی، صحیح و شکوفاکننده انسان باشد؟ در این صورت هرکسی هر نوع انتخابی داشته باشد، عامل شکوفایی و آرامش او خواهد شد، درحالیکه بطلان این ادعا روشن است. اگر کسی شکوفایی و آرامش خود را در دیگرآزاری ببیند، آیا انتخاب او محترم است؟ اگر کسی آرامش و راحتی و لذت را در مصرف مواد مخدر یا استعمال الکل بداند، آیا انتخاب او محترم است؟ همجنسگرایی یک انتخاب است و جامعه مدرن نیز آن را پذیرفته، در این صورت آیا اقدامی اخلاقی و ارزشمند است؟! انتخاب شخصی ملاک ارزش نیست، هنجار شدن و پذیرش عمومی یک انتخاب نیز ملاک ارزش نیست، تنها زمانی انتخاب ارزشمند است که حقیقتاً موجب شکوفایی نیازها و استعدادهای فطری فرد شده و با هدف و فلسفه خلقت او همراستا بوده و در تضاد نباشد. محور قرار دادن پسند وناپسند انسان، نگاه انسانمحوری و اومانیستی است که اخلاق را به سطح خواست و شهوت و لذت فردی انسان فرو میکاهد. معیاری که موجب نسبیگرایی در ارزشهای اخلاقی نیز میشود.
نکته دوم: استدلال اخلاقی بودن ازدواج
ادله فراوانی درباره ارزش اخلاقی داشتن ازدواج میتوان ارائه داد که در اینجا با سه رویکرد، به سه استدلال اشاره میشود.
1. ازدواج و خیر عام
در کتاب ازدواج و خیر عام: ده اصل، چند کارکرد اساسی به ازدواج نسبت داده شده است. کارکردهایی که تأمینکننده اهدافی است که اگر ازدواج نتواند آنها را تأمین کند، نهاد دیگری هم نمیتواند یا تاکنون تأمین نکرده است. ازجمله این کارکردهای عبارت هستند از:
ازدواج، وحدت شخصی میان زن و شوهر است که برای تمام عمر در نظر گرفته شده است؛
ازدواج، خیر انسانی بنیادینی است که طبیعت جنسی و اجتماعی ما را ارتقا میدهد و بهبود میبخشد؛
عموماً زن و مردی که ازدواج میکنند، از نتایج بهتری برخوردار میشوند؛
ازدواج، سلامتی کودکان را تأمین و ارتقا میدهد؛
ازدواج، جامعه مدنی را حفظ میکند و خیر عام را ارتقا میدهد؛
ازدواج، نهاد ثروتآفرینی است و سرمایه انسانی و اجتماعی را گسترش میدهد؛
هنگامیکه ازدواج سست میشود، شکاف برابری گسترش مییابد؛ زیرا فرزندان از رشد در خانههایی که مادران و پدران متعهد در آن حضور ندارند، رنج میکشند؛
قوانینی که بر ازدواج حاکم است، اهمیت چشمگیری دارد. (1)
2. استدلال کانت برای اخلاقی بودن ازدواج
کانت از این واقعیت آغاز میکند که میل جنسی بخشی از سرشت انسانی است و نمیتوان آن را انکار و نادیده گرفت و یا کاملاً سرکوب کرد؛ اما برآوردن آن بهصورت معمول، معمولاً مایه تنزل انسانیت میشود. کانت در بحث تکلیف انسان نسبت به بدن خویش، به تمایلات جنسی نیز اشاره میکند و میگوید در مواردی پس از بهرهگیری جنسی، شخص را «مانند تفاله لیموترشی که عصارهاش را کشیده باشند» دور میریزند؛ (2) بنابراین میل جنسی، در صورت ارضای غیراخلاقی، مایه تنزل انسانیت است و انگیزههای اخلاقی را فرومیریزد؛ زیرا در تمتع جنسی، انسانیت فرد و غایت فینفسه بودن او نادیده گرفته میشود و او به وسیلهای برای اطفای شهوت دیگری یا ابزار شهوترانی تبدیل میگردد. این با تکلیف انسان نسبت به خودش ناسازگار است؛ زیرا ما تکلیف داریم اجازه ندهیم انسانیت و شخصیت انسانی ما به ابزار تحقق هوسهای دیگران تنزل یابد. ازاینرو، تمایل جنسی بهخودیخود «موجب تنزل انسانیت میشود.» (3)
با این تحلیل، انسان بر سر دوراهی قرار میگیرد: یا باید میل جنسی را سرکوب کند، یا باید از انسانیت و غایت انسانی خود عدول کند و تن به ابزار شدن بدهد. هیچیک از این دو مطلوب نیست؛ زیرا نه سرکوب میل جنسی ممکن است و نه انسان مالک مطلق خویش است تا بتواند خود را هرگونه پست کند. راه خروج از این بنبست آن است که در رابطهای متقابل و دوسویه، همه شخصیت نهفقط تن خود را در اختیار دیگری قرار دهیم و متقابلاً همه شخصیت، ازجمله تن، او را بهدست آوریم. با این کار، شخصیت ازدسترفته خود را بازیافتهایم. چنین رابطهای تنها در ازدواج ممکن است. ازدواج چیزی جز همین مبادله کامل و عمرانه شخصیت و جنسیت خویش نیست. این رابطه بر احترام و حقوق متقابل استوار است و همیشگی خواهد بود. (4) ازنظر کانت، ازدواج نهتنها امری اخلاقی است، بلکه میتوان آن را اخلاقاً ضروری دانست؛ زیرا تنها ساختاری است که در آن ارضای میل جنسی با حفظ انسانیت و بهرسمیت شناختن شخصیت کامل دیگری ممکن میشود. (5)
3. خانواده زیربنایی تمدن ساز، مقدس و ارزشآفرین
خانواده یکى از نهادهاى زیربنایى تریبتساز و از ساختارهاى اصلى جامعه اسلامى و از ارکان مهم تمدن سازی است. (6) تمدنی که هدف آن زمینهسازی برای ظهور منجی عالم بشریت امام عصر ارواحنا له الفداء است. (7) «در اسلام، بنیادی نهاده نشده است که در نزد خدا، از ازدواج، محبوبتر باشد.» (8) ازدواج عامل فزونییافتن ارزش عبادات است (9) و گفته شده «بیشتر دوزخیان را مجرّدان تشکیل مىدهند.» (10) همچنین تصریح شده که «بهترین افراد امت من کسانی هستند که متأهلاند و شرورترین افراد امت من کسانی هستند که مجرد هستند.» (11)
نکته سوم: تجرد و داوری اخلاقی درباره آن
بر اساس آنچه تاکنون گفته شد میتوان در داوری اخلاقی ابعاد تجرد گفت:
تجرد بدون عذرموجه، قبیح شمرده بوده و بهشدت مورد نکوهش قرار گرفته است؛ تجرد درصورتیکه موجب گناه شود، ضد اخلاقی است؛
تجرد محروم کردن جامعه از مهمترین سلول جامعه سالم و پوبا یعنی خانواده است؛ تجرد با نیازهای ذاتی و فطری انسان، مانند غریزه جنسی و محبت ورزی، ناسازگار است و زمینه ارضای صحیح و اخلاقی آنها را از بین میبرد؛ یا سرکوب کرده و یا به انحراف میکشاند؛
تجرد مانع خیر عامی است که گاهی از طرق دیگر جبران نمیشود و بهنوعی شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیتهای اجتماعی و تمدنی است؛
تجرد محروم کردن خود از ابزار خانواده بهمثابه وسیله کمالات اخلاقی معنوی است.
درنتیجه از منظر غایتشناسی، تجرد اختیاری و بدون عذر موجه اخلاقی، چون انسان را از کمالات اخلاقی، معنوی و فردیِ نهفته در خانواده محروم میکند، فاقد فضیلت و ارزشمندی اخلاقی است. همچنین چون مانع تحقق کمالات اجتماعی و خیر عام میشود و میتواند مصداق شانه خالی کردن از مسئولیتهای اجتماعی و تمدنی باشد، پس از جهت اخلاقی قبیح و مذموم شمرده میشود. افزون بر این، اگر تجرد زمینهساز گناه شود، ضد اخلاقی خواهد بود.
نتیجه:
دفاع از تجرد بهمثابه سبک زندگی خواستنی یا ارزشمند بر مقدمات نادرستی استوار است: تقلیل ازدواج به سروسامان گرفتن عرفی، محدودکردن آن به انتخاب و لذت شخصی و بریده از کارکردهای اخلاقی، روانشناختی و اجتماعی و برساخت اجتماعی دانستن ضرورت تأهل درحالیکه ریشه در فطرت و واقعیتهای روانشناختی دارد. همچنین احترام به هر انتخاب فردی، به نسبیگرایی اخلاقی و انسانمحوری میانجامد و ارزش زیست انسانی را به لذتهای شخصی فرو میکاهد. در مقابل، استدلال خیر عام و کارکردهای چندبعدی ازدواج، تحلیل کانت مبنی بر اینکه تنها در ازدواج ارضای میل جنسی با حفظ انسانیت ممکن است و ازدواج اخلاقاً ضروری است و جایگاه خانواده بهعنوان زیربنای تمدنساز و ارزشآفرین، ارزش اخلاقی ازدواج را تأیید میکنند. بر این اساس، تجرد بدون عذر موجه، قبیح، فاقد ارزش و فضیلت است؛ اگر موجب گناه شود ضد اخلاقی است؛ جامعه را از خانواده سالم محروم میکند؛ با نیازهای فطری ناسازگار است و آنها را به سرکوب یا انحراف میکشاند؛ مانع خیر عام و مصداق شانه خالی کردن از مسئولیت اجتماعی و تمدنی است و فرد را از کمالات اخلاقی و معنوی خانواده محروم میسازد.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. اسلامی، سید حسن، ازدواج بهمثابه اقدامی اخلاقی، پاسخ به سه استدلال، اخلاق، 1392، ص 36-9.
پینوشتها:
1. 1.The Witherspoon Institute. Marriage and the Public Good: Ten Principles. Princeton, New Jersey.2006:6
2. کانت، ایمانوئل، درسهای فلسفه اخلاق، ترجمه منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: نقش و نگار، ۱۳۷۸، ص ۲۲۰.
3. کانت، ایمانوئل، درسهای فلسفه اخلاق، ترجمه منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: نقش و نگار، ۱۳۷۸، ص ۲۲۱.
4. کانت، ایمانوئل، درسهای فلسفه اخلاق، ترجمه منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: نقش و نگار، ۱۳۷۸، ص ۲۲۱.
5. کانت، ایمانوئل، مابعدالطبیعه اخلاق: مبانی مابعدالطبیعی تعلیم حق (فلسفه حقوق). ترجمه منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: نقش و نگار، 1380، ص 126.
6. حسینی خامنهای، سید علی، بیانات در یدار با جوانان خراسان شمالی، 1391. در: www.farsi.khamenei.ir
7. همان، بیانیه گام دوم انقلاب، 1397. در: www.farsi.khamenei.ir
8. ابنبابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه. بیروت: دارالاضواء، 1405 ق، ج 3، ص 283
9. «دو رکعت نمازى که متأهل بهجاى مىآورد از هفتاد رکعت نمازى که مجرّد بهجاى مىآورد، برتر است.» کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، کافی، مصحح، علیاکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1404 ق، ج 5، ص 328.







