پرسش:
در قرآن کریم، «شتر» چندین مرتبه مورد اشاره واقع شده است، چه اسراری در آن نهفته و چه نکات آموزندهای را انعکاس میدهد؟
در قرآن کریم جانوران متعددی مورد اشاره واقع شده است؛ اما از میان این جانوران، بسآمد قرآنی شتر جلبتوجه میکند. در قرآن کریم بارها از آن با نامها و صفات مختلف جهت بیان اهداف و پیامهای متعددی، یاد شده است. قرآن کریم، بشر را به تفکر در خلقت شتر فرامیخواند و تدبر در آفرینش شتر را در کنار آفرینش آسمان و زمین و کوهها موجب تذکر و توجه به مبدأ و معاد برمیشمارد. در این مقاله سعی شده است بعد از اشاره کوتاه به بسآمد قرآنی شتر، چند گزاره قرآنی پیرامون شتر بازگو شود تا از این طریق، ابعاد اشارههای متعدد قرآن به شتر، نمایان گردد.
بسآمد «شتر» در قرآن
در میان حیوانات یادشده در قرآن کریم، (1) شتر از بسآمد قابلتوجهی برخوردار است. برای مشاهده آیات مربوط به شتر میبایست از طریق واژگانی چون: «إبل،» «ناقه،» «جمل،» «بعیر،» «بدن،» «عشار،» «هیم،» «بحیره،» «سائبه،» «حام،» «ضامر،» «حموله،» «نعم / انعام» و ... مراجعه شود.
«إبل» در آیاتی چون: سوره انعام، آیه 144 و سوره غاشیه، آیه 17؛
«جمل» در سوره اعراف آیه 40 و سوره مرسلات، آیه 33
و «ناقه» در آیاتی چون: سوره أعراف، آیات 73، 77-79؛ سوره هود، آیات 64-68؛ سوره إسراء، آیه 59؛ سوره شعراء، آیات 155، 157؛ سوره قمر، آیات 27-31؛ سوره شمس، آیات 13-14 آمده است.
«بعیر» در سوره یوسف، آیات 65 و 72؛
«بدن» در سوره حج آیه 36.
دیگر واژگان مربوط به شتر در آیات دیگر قرآن در دسترس است. بسآمد بالای شتر و نیز تنوع کاربردی آن در قرآن کریم، بیانگر نکات آموزندهای که در ادامه، برخی از آن موارد بیان میشود.
شتر؛ مظهر تجلی قدرت و عظمت خدا
گرچه همه حیوانات بلکه همه مخلوقات خدا، جلوهای از عظمت الهی در آفرینش است، اما شتر دارای ویژگیهای عجیب و منحصربهفردی است که آن را از دیگر حیوانات ممتاز میسازد و بدینجهت میتوان شتر را آیتی برجسته از آیات الهی دانست. (2) مفسران با استناد به آیه «أَفَلَا ینْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کَیفَ خُلِقَتْ؛ (3) آیا آنان به شتر نمینگرند که چگونه آفریده شده است؟» شتر را حیوان جامعالمنافع دانستهاند که از گوشت، شیر، باربری، سواری، پوست، مو و حتی فضولات آن استفاده میشود. این حیوان نیرومند و مقاوم، قادر است بار سنگین را حتی در حالت نشسته تحمل کرده و مسیر خود را در بیابان و طوفانهای شدید با مهارت ویژهای پیدا کند. شتر تحمل بالایی در برابر تشنگی و گرسنگی دارد، میتواند در زمینهای سخت و شنزار حرکت کند و از انواع گیاهان حتی بوتهخارها تغذیه نماید، درعینحال کاملاً رام است. این ویژگیها بیانگر قدرت و عظمت خالق یکتاست. (4)
قسم خدا به شتران
خداوند متعال بر «عادیات» قسم یاد کرده است:
«وَالْعَادِیاتِ ضَبْحًا؛ (5) قسم به شتران (اسبان) وقتىکه در حال تاختن نفسشان بهشماره افتد.»
براساس روایات تفسیری، عادیات هم بر اسبان مجاهدان تطبیق داده شده و هم بر شتران حاجیان. (6) براساس گزارشی از ابنعباس، امام علی علیهالسلام عادیات را بر شتران حاجیان، آن هنگام که از عرفات به مزدلفه و سپس به منی میروند، تفسیر کرده است. (7) فخر رازی این تفسیر را تقویتشده با روایتی میداند که میگوید: «هر کس این سوره را بخواند، پاداشی بهاندازه شمار کسانی که شب را در مزدلفه گذراندهاند، دریافت میکند.» بنابراین، مناسب است که موضوع سوره مرتبط با حج و حاجیان دانسته شود. (8)
ادعای یهود بر حرامبودن شتر
یهودیان در طول تاریخ، ادعاهای بیسند و بیریشه فراوانی داشتهاند که در قرآن کریم برخی از آنها انعکاس یافته و بر مردود بودن آن تأکید شده است؛ یکی از ادعاهای یهود مربوط به حرام بودن شتر است؛ یهود مدینه بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله خرده گرفته و میگفتند: شما که میگویی من بر ملت ابراهیم علیهالسلام هستم! چگونه شیر و گوشت شتر را حلال میشماری؟! قرآن کریم در ردّ ادعای یهود میفرماید: «کُلُّ الطَّعامِ کانَ حِلاًّ لِبَنی إِسْرائیلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائیلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراهُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراهِ فَاتْلُوها إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ؛ (9) همه خوراکىها بر بنىاسرائیل حلال بود جز آنچه یعقوب (به خاطر بیماری یا نذرى) بر خود حرام کرده بود (از گوشت شتر و شیر آن) پیش از آنکه تورات نازل گردد (پس آنچه از طیّبات در تورات حرام شده به خاطر گناهان بنىاسرائیل است نه آنکه از شریعت سابق مانده باشد)، بگو: (اگر جز این است) پس تورات را بیاورید و آن را بخوانید (تا ثابت شود محرمات خوراکى تورات احکام جزائى و کیفرى است) اگر راستگویید.»
لازم به یادآوری است که یهودیان، شتر را ازجمله حیوانات نجس قلمداد کرده و خوردن گوشت آن را (به جهت شکافتهنبودن سم آن بهعنوان یکی از دو معیار حلیت)، (10) حرام میدانند و تحریم آن را به آیین ابراهیم خلیل علیهالسلام نسبت میدهند که این نسبت، ازجمله دروغهای ساختهشده از جانب آنان است و قرآن آن را بهصراحت رد و دروغبستن آنان را آشکار میکند، بله حضرت یعقوب علیهالسلام که گوشت و شیر شتر را بسیار دوست میداشته است، زمانی به عارضه سیاتیک (عرقالنساء) مبتلا شد، نذر کرد که اگر خداوند وی را شفا دهد، دیگر این دو خوراک را بهعنوان رضایت بر خود ممنوع سازد و چون شفا یافت به نذر خود وفا کرد و بعداً یهود از این عمل حضرت یعقوب علیهالسلام [که بُعد شخصی داشت] تبعیت نمودند. دلایل دیگری نیز بر تحریم گوشت شتر از سوی یهودیان گفته شده است. (11)
شتر، معجزه حضرت صالح
حضرت صالح علیهالسلام پیامبر قوم «ثمود» (12) بود. صالح مدتی طولانی قوم ثمود را به یکتاپرستی دعوت کرد، ولی آنان نپذیرفتند. قوم ثمود از صالح علیهالسلام درخواست معجزه کردند؛ خواستهشان این بود که از دل صخره، شتر مادهای بیرون آید. خداوند برای اثبات رسالت و نبوت آن حضرت ناقهای را از دل کوه خارج نمود؛ (13) اما باوجود تحقق این معجزه، قوم ثمود بازهم ایمان نیاوردند. این داستان در آیات: أعراف/7، 73، 77-79؛ هود/11، 64-68؛ إسراء/17، 59؛ شعراء/26، 155، 157؛ قمر/54، 27-31؛ شمس/91، 13-14 مکرر ذکر گردیده (14) که در آنها بر نشانه و مایه آزمایشبودن این شتر از طرف خداوند، طرز تعامل با این حیوان، برحذرداشتن قوم صالح مبنی بر آسیب و آزار نرساندن به او، هشدار به عذابکردن آنان در صورت تخطی از دستورات تأکید شده و سرانجام قتل حیوان و نزول عذاب بر خاطیان و پشیمانی بیموقع آنان از خطا، به تصویر کشیده شده است و امام علی علیهالسلام با استناد به این داستان بر مسؤولیت جمعی جامعه در برابر افعال نادرست تأکید نموده و میفرماید: «گرچه یک نفر، ناقه ثمود را پی کرد، اما همه قوم به عذاب الهی گرفتار شدند، زیرا همگی به آن راضی بودند.» (15)
قربانی شتر؛ از شعائر الهی
شتر یکی از مصادیق برتر در قربانی و از شعائر الهی شمرده شده است؛ این موضوع در سوره کوثر و سوره حج مورد اشاره واقع شده است؛ در سوره کوثر به قربانی کردن شتر دستور داده شده است: «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ؛ (16) برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن.» گرچه برای تعبیر «وَ انْحَر» تفسیرهای دیگر نیز ارایه شده است، ولی بر پایه یکی از دیدگاهها، مراد از «نحر،» قربانیکردن شتر است؛ (17) زیرا ماده «نحر» بهطور خاص برای کشتن شتر بهکار میرود. فرمان خداوند بر نحر شتر، زمینه گسترش و تعمیق انفاق و نوعی تمرین برای فداکاری درراه خداوند محسوب میشود؛ چراکه در آن زمان، شتر در میان انواع قربانیها از جایگاه و اهمیت بیشتری برخوردار بود و مسلمانان نخستین نیز علاقه زیادی به آن داشتند، ازاینرو، قربانیکردن شتر، بدون روحیه ایثار و گذشت، ممکن نبود. (18)
همچنین در آیه ۳۶ سوره حجّ آمده است:
«وَ الْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِیهَا خَیرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ کَذَلِکَ سَخَّرْنَاهَا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛
و شترهای چاق و فربه را برای شما از شعائر الهی قرار دادیم در آنها برای شما خیروبرکت است، نام خدا را (هنگام قربانی کردن آنها) درحالیکه بهصف ایستادهاند ببرید، هنگامیکه پهلویشان آرام گرفت (و جان دادند) از گوشت آنها بخورید و مستمندان قانع و فقیران معترض را نیز از آن اطعام کنید، اینگونه ما آنها را مسخرتان ساختیم تا شکر خدا را بهجا آورید.»
نتیجه:
بسآمد «شتر» در قرآن کریم را میبایست در روش بیانی قرآن جستجو کرد؛ قرآن کریم در راستای رسالت خود مبنی بر هدایت انسانها به مسیر توحیدی، از روش انگیزشیِ ایجاد تفکر و تدبر در مظاهر آفرینش بهره جسته است. ازآنجاکه شتر علاوه بر دسترس بودن برای مخاطبان اولیه، از بستر مناسبی برای تفکر و تدبر برخوردار است، بارها مورد اشاره واقع شده است. در اهمیت شتر و کارآمدی آن ازاینجهت، همین بس که همردیف مظاهر عظیم خلقت؛ نظیر آسمان و زمین ذکرشده و منکران توحید، به تفکر در چگونگی خلقت شتر دعوت شدهاند.
پینوشتها:
1. در قرآن کریم نام ۲۶ نوع (گونه) جانور نام برده شده است. ر.ک: رضایی آدریانی، ابراهیم و محمدجواد، اسکندرلو. ۱۳۹۴. شگفتیهای آفرینش شتر از منظر قرآن و علم، دو فصلنامه علمی-ترویجی تخصصی قرآن و علم، سال نهم، شماره ۱۶.
2. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 26، ص 427؛ ابن کثیر دمشقى اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمدحسین شمسالدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلى بیضون، اول، 1419 ق، ج 8، ص 378؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسین حوزه علمیه قم، پنجم، 1417 ق، ج 20، ص 274، 275.
3. سوره غاشیه، آیه 17.
4. فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربى، سوم، 1420 ق، ج 31، ص 144، 145؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسین حوزه علمیه قم، پنجم، 1417 ق، ج 20، ص 274؛ ابن کثیر دمشقى اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمدحسین شمسالدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلى بیضون، اول، 1419 ق، ج 8، ص 378؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 26، ص 428، 429.
5. سوره عادیات، آیه 1.
6. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1412 ق، ج 30، ص 176-178.
7. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1412 ق، ج 30، ص 177.
8. فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربى، سوم، 1420 ق، ج 32، ص 258؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 27، ص 241.
9. سوره آلعمران، آیه 93.
10. کتاب مقدس ترسایان، مقدمه و توضیحات طبق ترجمه بین الکلیسایی، بیجا، کانون یوحنای رسول، 2015 م. ص 285، 286؛ قاموس کتاب مقدس، جیمز هاکس م.1932 م، تهران، اساطیر، دوم، 1383 ش، ص 516.
11. فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربى، سوم، 1420 ق، ج 8، ص 290-292؛ بلاغى سید عبد الحجت، حجه التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم، انتشارات حکمت، بینوبت، 1386 ق، ج 1، ص 282، 283؛ قرشى سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، سوم، 1377 ش، ج 2، ص 134.
12. واقع در منطقه کوهستانی میان حجاز و شام.
13. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 6، ص 234، 235.
14. در بعضی از این آیات، ناقه به «الله» اضافه شده که از نوع اضافه تشریفی است و این نشان میدهد که این ناقه، شتری استثنایی بوده است؛ هم از جهت چگونگی پیدایش آن و هم ازلحاظ ویژگیها و صفاتی که داشته است و همین جهت است که از آن بهعنوان نشانهای روشن (بینّه) و دلیل حقانیت رسالت و آیهای الهی یاد شده است. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 6، ص 235، 236، ج 9، ص 155، 156.
15. شریف رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، تحقیق و تصحیح: صبحیصالح، قم، هجرت، اول، 1414 ق، ص 319.
16. سوره کوثر، آیه 2.
17. طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، سوم، 1372 ش، ج 10، ص 837؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسین حوزه علمیه قم، پنجم، 1417 ق، ج 20، ص 371.
18. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، اول، بیتا، ج 10، ص 418؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، اول، 1374 ش، ج 27، ص 373.







