پرسش:
استفاده از هوش مصنوعی برای انجام کارهای پژوهشی چه ضوابطی دارد؟
امروزه خیلی از پژوهشگران از هوش مصنوعی استفاده میکنند. این ابزار در بعضی کارها به آنها کمک میکند. مثلاً میتوانند برای ترجمه یا پیدا کردن مطالب از آن کمک بگیرند؛ اما هوش مصنوعی گاهی اشتباه میکند، ممکن است منبعی معرفی کند که اصلاً وجود ندارد. پس نباید هر چیزی را که میگوید قبول کرد.
از نگاه اخلاق اسلامی، بر انسان لازم است که در انجام کار خود صداقت داشته باشد و مسئولیت آن را بپذیرد؛ بنابراین، استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش باید بهگونهای باشد که به صداقت علمی و امانتداری آسیب نزند.
هوش مصنوعی؛ ابزار کمکی پژوهش
هوش مصنوعی یک ابزار برای کمک به پژوهشگر است؛ یعنی نباید بهجای انسان فکر کند یا تصمیم بگیرد. برای مثال، پژوهشگر میتواند از هوش مصنوعی بخواهد نوشتههایش را درست کند یا برای انتخاب موضوع و مرتبکردن بخشهای مقاله به او کمک کند؛ اما فکر کردن، بررسی مطالب و نوشتن نتیجه اصلی پژوهش باید توسط خود پژوهشگر انجام شود. درست نیست که کسی تمام مقاله خود را به هوش مصنوعی بدهد و بعد آن را به نام خودش ارائه کند. چون در این صورت، کار اصلی را خودش انجام نداده است. در اسلام، هر انسانی مسئول کارهای خودش است. خداوند در قرآن میفرماید:
«ازآنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چراکه گوش و چشم و دل، همه مسؤولاند.» (1)
این آیه به ما میگوید که نباید بدون فکر و بررسی چیزی را قبول کنیم. پس پژوهشگر هم نباید هر چیزی را که هوش مصنوعی مینویسد، درست بداند. او باید مطالب را خودش بررسی کند و بعد از مطمئن شدن از درستی آنها، از آنها در پژوهش خود استفاده کند.
صداقت در استفاده از هوش مصنوعی
یکی از بایدهای استفاده از هوش مصنوعی این است که پژوهشگر راستگو باشد. اگر برای نوشتن مقاله از هوش مصنوعی کمک گرفته است، باید این موضوع را بگوید و آن را پنهان نکند. همچنین باید بگوید برای چهکاری از آن کمک گرفته است. مثلاً اگر برای ترجمه متن یا نوشتن چکیده از هوش مصنوعی استفاده کرده، باید این موضوع را اعلام کند. اگر هم برای درستکردن نمودار یا بررسی اطلاعات از آن کمک گرفته، باید اطلاع دهد. قرآن میفرماید:
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و با صادقان باشید!». (2)
این آیه به ما میگوید که همیشه باید راستگو باشیم. در نوشتن مقاله هم باید همینطور باشد. پس پژوهشگر باید بهدرستی بگوید که چقدر و برای چهکاری از هوش مصنوعی استفاده کرده است.
اعتبارسنجی اطلاعات و منابع هوش مصنوعی
هوش مصنوعی همیشه اطلاعات درست نمیدهد. بعضی وقتها ممکن است اطلاعات اشتباه بدهد یا حتی منبعی معرفی کند که اصلاً وجود ندارد. مثلاً ممکن است اسم یک کتاب یا مقاله را بگوید، اما وقتی آن را جستوجو میکنیم، چنین کتاب یا مقالهای پیدا نشود. بههمیندلیل نباید هر چیزی را که هوش مصنوعی میگوید، قبول کنیم. مخصوصاً در کارهای پژوهشی باید منابعی را که معرفی میکند، خودمان بررسی کنیم تا مطمئن شویم واقعاً وجود دارد و اطلاعاتشان درست است. همچنین اگر از هوش مصنوعی برای بررسی دادهها یا درستکردن نمودار استفاده میکنیم، بازهم باید نتیجه را خودمان بررسی کنیم. چون ممکن است اشتباهی در آن وجود داشته باشد. در روایت آمده است:
«برای دروغگویی آدمی همین بس که هر چه میشنود بازگو کند.» (3)
به نظر میرسد این روایت به موضوع استفاده از هوش مصنوعی هم مربوط میشود؛ یعنی همانطور که نباید هر حرفی را بدون بررسی قبول کنیم، نباید تمام اطلاعاتی را هم که هوش مصنوعی به ما میدهد، درست بدانیم. پس باید همیشه قبل از استفاده از اطلاعات هوش مصنوعی، آنها را بررسی کنیم.
امانتداری علمی و پرهیز از سرقت ادبی
یکی از کارهای مهمی که یک پژوهشگر باید انجام دهد، این است که به نوشتهها و زحمات دیگران احترام بگذارد و مطالب آنها را به نام خودش استفاده نکند. استفاده از هوش مصنوعی هم نباید باعث شود که سرقت علمی انجام دهیم. مثلاً اگر کسی نوشته یک فرد دیگر را به هوش مصنوعی بدهد و از آن بخواهد متن را طوری تغییر دهد که مشخص نشود از جای دیگری برداشته شده است، این کاردرست نیست. چون با عوضکردن کلمات، آن نوشته متعلق به ما نمیشود. همچنین نباید مطالبی را که هوش مصنوعی نوشته است، طوری در پژوهش خود بیاوریم که انگار همه آنها را خودمان نوشتهایم و هیچ کمکی از هوش مصنوعی نگرفتهایم. قرآن میفرماید:
«خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانش بدهید!» (4)
آیه نشان میدهد که در نگاه اسلام امانتداری از اهمیت بالایی برخوردار است. در کارهای پژوهشی هم باید این موضوع را رعایت کنیم؛ یعنی نباید نوشتهها و زحمات دیگران را به نام خودمان ثبت کنیم و باید حق کسانی را که از مطالبشان استفاده میکنیم، رعایت کنیم.
مسئولیت علمی در هوش مصنوعی
وقتی یک پژوهشگر از هوش مصنوعی در تحقیق خود استفاده میکند، بازهم خودش مسئول مطالبی است که در مقاله مینویسد؛ یعنی اگر هوش مصنوعی اطلاعات اشتباهی بدهد و آن اطلاعات وارد مقاله شود، نویسنده نمیتواند بگوید که تقصیر هوش مصنوعی بوده است. همچنین نمیتوان هوش مصنوعی را بهعنوان نویسنده یا همکار مقاله معرفی کرد، چون هوش مصنوعی نمیتواند مسئولیت کارهای علمی و اشتباهات مقاله را قبول کند. پژوهشگر باید قبل از اینکه مقاله خود را ارسال کند، تمام مطالب آن را بررسی کند و مطمئن شود که اطلاعات درست هستند. اگر هم از هوش مصنوعی کمک گرفته، باید خودش جوابهای آن را بررسی کند. در قرآن کریم آمده است:
«(آری) هر کس درگرو اعمال خویش است.» (5)
این آیه نشان میدهد که هر فرد باید مسئولیت کارهای خودش را قبول کند. در پژوهش هم همینطور است و نویسنده باید مسئولیت مطالب مقاله را بپذیرد، حتی اگر برای نوشتن آن از هوش مصنوعی کمک گرفته باشد.
پایبندی به قوانین
استفاده از هوش مصنوعی در تحقیق، باید طبق قوانین دانشگاهها و مجلات علمی باشد. چون هر مجله ممکن است برای استفاده از هوش مصنوعی قوانین خاص خودش را داشته باشد. مثلاً بعضی مجلات از نویسنده میخواهند که بگوید از هوش مصنوعی استفاده کرده است و توضیح بدهد که از چه ابزاری استفاده کرده و کدام قسمت مقاله را با کمک آن نوشته است. اگر نویسنده این قوانین را رعایت نکند، ممکن است مقاله او برای اصلاح برگردانده شود یا حتی مقاله را قبول نکنند. اگر هم بعد از چاپ مقاله مشخص شود که تخلفی انجام شده، ممکن است مقاله را اصلاح کنند یا بهتمامه آنرا حذف کنند. در دین اسلام هم به رعایت قول و قرار و تعهد اهمیت زیادی داده شده است. در قرآن آمده است:
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! به پیمانها (و قراردادها) وفا کنید!» (6)
از این آیه میتوان فهمید که انسان باید به قول و قرارهای خود عمل کند. در تحقیق هم نویسنده باید قوانینی را که مجله برای او مشخص کرده رعایت کند و نباید بهدلیل استفاده از هوش مصنوعی، قوانین را نادیده بگیرد.
نتیجه:
هوش مصنوعی ابزار خوبی برای کمک به پژوهشگران است و میتواند انجام بعضی از کارهای تحقیق را راحتتر کند؛ اما استفاده از آن باید با دقت و رعایت اصول اخلاقی باشد. نباید هر اطلاعاتی را که هوش مصنوعی میدهد بدون بررسی قبول کنیم یا از آن برای ساختن اطلاعات غیرواقعی و تغییر دادن نتیجه تحقیق استفاده کنیم. همچنین پژوهشگر باید به نوشتههای دیگران احترام بگذارد و مسئولیت مطالبی را که در مقاله خود مینویسد قبول کند. هوش مصنوعی بهتنهایی چیز بدی نیست، بلکه مهم این است که ما چگونه از آن استفاده کنیم. اگر از این ابزار درست استفاده کنیم و صداقت و امانتداری را فراموش نکنیم، میتوانیم از آن برای بهترشدن کارهای پژوهشی کمک بگیریم، بدون اینکه به ارزش و اعتبار تحقیق آسیب برسد.
پینوشتها:
1. «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»، اسراء آیه 36
2. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ»، توبه آیه 119
3. «کَفی بالمَرءِ مِن الکَذِبِ أن یُحَدِّثَ بکلِّ ما سَمِعَ»، قمی، عباس، سفینهالبحار و مدینه الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الوارده فیها علی بحارالأنوار، اسوه، ج 7، ص 456، ح 9836
4. «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا»، نساء آیه 58
5. «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَهٌ»، مدثر آیه 38
6. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ»، مائده آیه 1







