مهر السنه در ازدواج های اهل بیت علیهم السلام

پاسخ:

بر اساس روایات متعدّد و معتبری که در منابع حدیثی آمده، رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله مهریه همه دختران و همسران خود را (جز در یک مورد استثنایی) به یک مقدار تعیین می‌فرمود که به آن مقدار «مهر‌السُّنه» گفته می‌شود و طبق برخی روایات، این سنّت پیامبر طبق دستور خداوند بوده است. (1) آن حضرت حتی کنیزی را هم که قصد ازدواج با او را داشت، آزاد کرد و سپس با مهریه‌ای همانند دیگر همسران خود، او را به عقد خویش درآورد. (2)

ازنظر فقهی، مستحب است که مهریه زنان، به مقدار مهر‌السنه باشد. (3) شهید اول، مهریه بیش از این مقدار را مکروه دانسته و سید مرتضی مهریه بیش‏تر را ممنوع شمرده است. (4)

مقدار مهر‌السنه بر اساس روایات متعددی که دراین‌باره ذکر شده، «دوازده و نیم اوقیه نقره» معادل «پانصد درهم» بوده (5) و در برخی روایات تصریح شده که رسول خدا برای هیچ‌یک از دختران و همسران خود، مهریه بیش‏تری تعیین نکرد و تنها مورد استثنا، همسرش ام‌حبیبه بود که چون نجاشی به نیابت از رسول خدا صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله از او خواستگاری کرده بود، چهار هزار درهم مهریه در نظر گرفت و خودش هم آن را پرداخت. (6)

درباره مهریه حضرت زهرا علیها‌السلام نیز هرچند در منابع حدیثی و تاریخی، اختلاف به چشم می‌خورد، (7) ولی بیش‏ترین مقدار، پانصد درهم است (8) و همان‌گونه مرحوم فتال نیشابوری (م 508 ھ.ق) نیز تذکر داده، همین مقدار صحیح‌ترین و برترین قول است؛ (9) به‌ویژه آن‏که این مقدار، با روایات عامی که مهریه همه دختران اهل‌بیت را به میزان مهر‌السنه دانسته‌اند نیز سازگار است. پس مهریه حضرت زهرا علیها‌السلام نیز معادل مهر‌السنه بوده است.

از دیگر مواردی که به این مقدار تصریح شده، ازدواج امام جواد علیه‌السّلام با ام‌فضل دختر مأمون است که مهریه او را پانصد درهم همانند مهریه جده‌اش فاطمه زهرا علیها‌السلام قرار داد. (10) از ظاهر روایات متعدد به دست می‌آید که مهریه ام‌حبیبه یک استثنا بوده و مهریه دیگر ازدواج‌های اهل‌بیت علیهم‌السّلام همان پانصد درهم بوده است؛ هرچند در بیش‌تر موارد، به مقدار مهریه تصریح نشده است. برای نمونه، درباره ازدواج امام باقر علیه‌السّلام با ام‌فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر، هیچ اشاره‌ای به میزان مهریه یافت نشد.

معادل امروزی مهر‌السنه

بر اساس پژوهشی که در مهرماه سال 1387 ھ.ش انجام شده، (11) معادل امروزی مهر‌السنه را از طریق محاسبه مقدار نقره‌ای که در روایات آمده است، می‌توان محاسبه کرد که حدوداً می‌شود 1500 گرم نقره خالص و با این مقدار نقره در زمان نگارش این مطلب (7 مهرماه 1405 ھ.ش) تقریباً می‌توان سه سکه تمام بهار آزادی خرید. (12)

امام خمینی (ره) نیز در پاسخ به استفتایی درباره معادل امروزی مهر‌السنه، نوشته است: «مقدار مهر السنه 5/ 262 مثقال نقره مسکوک است و قیمت آن را از بازار تحقیق کنید.» (13) با بررسی قیمت هر مثقال نقره در زمان نوشتن این متن (14) و مقایسه آن با قیمت سکه طلا، به این نتیجه می‌رسیم که این مقدار، معادل دو و نیم سکه بهار آزادی است.

البته برخی برای محاسبه معادل امروزی مهر السنه، روش‌های دیگری را پیشنهاد می‌کنند؛ مانند محاسبه معادل درهم نقره به دینار طلا و یا محاسبه قدرت خرید پانصد درهم در زمان رسول خدا ‏صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله؛ اما از هر روشی که محاسبه کنیم، مقدار مهر‌السنه بسیار کم‏تر از آن چیزی است که امروزه به میان خانواده‌‏ها رواج یافته است.

برای آگاهی بیش‏تر، به کتاب «تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث» از تألیفات آیت‌الله محمدی ری‌شهری مراجعه بفرمایید.

نتیجه:

مهر‌السنه، مقدار مهریه‌ای است که رسول خدا برای دختران و همسران خویش تعیین می‌کردند و جز در یک مورد استثنایی، از آن تخطی نکرده‌اند. مقدار آن، پانصد درهم بوده و مستحب است مهریه زنان مؤمن، همین مقدار باشد که معادل امروزی آن، با روش محاسبه بر مبنای مقدار نقره‌ای که در روایات آمده، به‌تقریب، دو و نیم یا سه سکه بهار آزادی است.

پی‌نوشت‌ها:

1. در روایتی که کلینی از امام کاظم علیه‌السلام نقل کرده، آمده است: «…ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى نَبِیِّهِ ص أَنْ سُنَّ مُهُورَ الْمُؤْمِنَاتِ خَمْسَمِائَهِ دِرْهَمٍ فَفَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله‏»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار‌الکتب الإسلامیه، چهارم، 1407 ق، ج 5، ص 376 (باب السنّه فی المهور، ح 7)

2. مقریزی، تقى الدین أحمد بن على، إمتاع الأسماع بما للنبى من الأحوال و الأموال و الحفده و المتاع، تحقیق: محمد عبد الحمید النمیسى، بیروت، دار‌الکتب العلمیه، ط الأولى، 1420 ھ.ق/ 1999 م، ج 6، ص 133.

3. شیخ طوسی نوشته است: «یُسْتَحَبُّ أَنْ یَکُونَ الْمَهْرُ خَمْسَمِائَهِ دِرْهَمٍ وَ هُوَ مَهْرُ السُّنَّه»؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ھ.ش، ج 7، ص 356 (کتاب النکاح، باب المهور و الأجور و ما ینعقد).

4. «(ویکره أن یتجاوز مهر السنه) وهو ما أصدقه النبی صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله لأزواجه جمع (وهو خمسمأه درهم) قیمتها خمسون دینارا، ومنع المرتضى من الزیاده علیها، وحکم برد من زاد عنها إلیها…». شهید ثانی، زین‌الدین الجبعی العاملی، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، تحقیق و تعلیق: السید محمد کلانتر، جامعه النجف الدینیه، نجف اشرف، الطبعه الثانیه، 1398 هجری قمری (دوره ده جلدی): ج 5، کتاب النکاح، ص 344.

5. ر.ک: محمدی ری‌شهری، محمد، با همکاری عباس پسندیده، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، مترجم: حمیدرضا شیخی، قم، سازمان چاپ و نشر دار‌الحدیث، چاپ هفدهم، 1396 ھ.ش (چاپ اول در سال 1387 ھ.ش)، ص 113.

6. ر.ک: مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1409 ھ.ق، ج 100، ص 346 ـ 349.

7. برای منابع هر یک از این مقادیر، ر.ک: باوفا، محمدرضا، فاطمه زهرا علیها‌السلام والاترین الگو و بزرگ زنان جهان، تهران، فاتح خیبر، چاپ اول، 1395 ھ.ش، ص 84 _ 85.

8. جباری، محمدرضا، سیره اخلاقی و سبک زندگی حضرت زهرا علیها‌السلام، دفتر نشر معارف، قم، چاپ سوم، 1392 ھ.ش، ص 102.

9. وی پس از بیان چند قول، می‌گوید: «و رُویَ أن مهر فاطمه علیها‌السلام خمسمائه درهم و هو أصح من جمیع ما ذکرنا و أولی»؛ فتال نیشابورى، محمد بن حسن، روضه‌الواعظین و تبصره المتّعظین، قم، انتشارات رضى، افست شده از نسخه چاپ نجف در سال 1386 ھ.ق، ج 1، ص 148.

10. «وقد بذل لها من الصداق مهر جدته فاطمه علیها‌السلام بنت محمد صلّی‌اللّه‌علیه‌و‌آله وهو خمسمائه درهم جیادا»؛ طبرسی، ابو منصور احمد بن علی، الاحتجاج، مشهد، نشر مرتضی، 1403 ھ.ق، ج 2، ص 445.

11. ر.ک: مقاله «پژوهشی درباره مهر‌السنه (مهر محمدی)» به قلم عبد‌الهادی مسعودی در: تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، ص 112 ـ 116.

12. این نرخ‌‏ها، بر اساس داده‌های شبکه اطلاع‌رسانی طلا، سکه و ارز (به نشانی tgju.org) محاسبه شده است: قیمت هر گرم نقره حدود 516 هزار تومان، هر گرم طلا حدود 25 میلیون و یک‌صد هزار تومان، هر مثقال طلا حدود 110 میلیون تومان، هر سکه بهار آزادی 246 میلیون تومان و هر سکه امامی 255 میلیون تومان، نیم‌سکه 132 میلیون و ربع‌سکه 71 میلیون تومان.

13. خمینی، رو ح الله، موسوعه الإمام الخمینی (استفتائات امام خمینى)، تحقیق: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول، 1392 ھ.ش، ج 9، ص 224، سؤال شماره 10548.

14. بر اساس داده‌های پایگاه اینترنتی https://noghra.com/silver-price/