۱۴۰۵/۰۱/۲۰ ۰۰:۵۹ شناسه مطلب: 101382
پرسش:
زیارت و استغاثه بر اساس روایات به شکل فردی افضل است یا جمعی؟ و انفرادی و پنهانی سفارش شده است یا جمعی و آشکارا؟
پاسخ:
«دعا» در فرهنگ دینی اسلام، فراتر از فعل عبادی صرف است و بهمثابۀ ابزاری برای ارتباط بیواسطه و صمیمی مؤمن با پروردگار دانسته میشود. پرسش کلیدی دربارۀ دعا این است که آیا باید فردی و مخفیانه یا جمعی و آشکار انجام گیرد؟ قرآن کریم و احادیث با بیانکردن هر دو شیوه، برای هر یک ویژگیها و آثاری ذکر کردهاند. بخش نخست این بررسی به برتریها و آثار دعای فردی میپردازد؛ در بخش دوم اهمیت دعا در جمع بررسی شده است و در تحلیل نهایی، موقعیتهای متفاوت مانند «اهداف دعا، زمینه معنوی شخص، تأثیر اجتماعی» نشان میدهند که هر کدام از فردیبودن و جمعیبودن در شرایط خاصی دارای فضیلت هستند.
1. آثار و فضیلت دعای انفرادی
یکی از محورهای مهم در آموزههای قرآنی و روایی، برتری و آثار مثبت دعای فردی و پنهانی است. قرآن کریم در آیۀ 55 سورۀ «اعراف» بر اصل «خفیبودن دعا» تأکید میکند و میفرماید: ﴿ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْیَهً إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ﴾: پروردگارتان را از روی فروتنی و زاری و مخفیانه بخوانید [و از شرایط دعا تجاوز نکنید]؛ بهیقین خدا متجاوزان را دوست ندارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در تفسیر این آیه فرمودند: «خَیْرُ الدُّعَاءِ الْخَفِیُّ قَالَ تَعَالَى ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً: بهترین دعا، دعاى در نهان است. خداوند متعال مىفرماید: پروردگارتان را به زارى و نهانى بخوانید» (1).
در این حدیث، برتری «پنهانبودن» معیاری اساسی در ارزشگذاری اعمال عبادی بیان شده است. در روایاتی دیگر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز بهترین عبادت و بهترین ذکر، پنهانی آن دانسته شده است (2). حتی در برخی روایات، دعای پنهانی از حیث ارزش، بالاتر از دعای آشکار دانسته شده است؛ از جمله امام رضا (علیه السلام) میفرماید: «دَعْوَهُ الْعَبْدِ سِرّاً دَعْوَهً وَاحِدَهً تَعْدِلُ سَبْعِینَ دَعْوَهً عَلَانِیَهً: دعاى نهانى بنده، برابر با هفتاد دعاىِ آشکار است» (3).
روایاتی شبیه به این حدیث، از دیگر ائمه نیز نقل شده است (4)؛ از جمله امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «وَ اللَّهِ الْعِبَادَهُ فِی السِّرِّ أَفْضَلُ مِنْهَا فِی الْعَلَانِیَهِ: سوگند به خدا، عبادت پنهانی برتر از عبادت آشکار است» (5). همچنین در حدیثی دیگر فرمودهاند: «مَا یَعْلَمُ عِظَمَ ثَوَابِ الدُّعَاءِ وَ تَسْبِیحِ الْعَبْدِ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ نَفْسِهِ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى: عظمت ثواب دعا و تسبیحی را که بنده در خلوت خویش کند، جز خدای تبارک و تعالی هیچکس نداند» (6).
این روایات نشان میدهد دعا در خفا نهتنها نشانه صدق نیت و خلوص است، بلکه ثواب و اثر آن نیز چند برابر دعاهای علنی ارزیابی شده است.
افزون بر این روایات، در تاریخ نیز نقل شده است که اهلبیت (علیهم السلام) به این شیوه عمل میکردند و عبادات فراوانی را در خفا و پنهانی انجام میدادند؛ برای نمونه «دعای کمیل» از دعاهایی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) آن را در تنهایی و در سجده میخواندند؛ بدین معنا که کمیل آن را در موقعیت شخصی امام مشاهده و برای دیگران نقل کرده است (7).
بنابراین بر اساس مجموعه آیات و روایات، میتوان نتیجه گرفت دعا در خلوت و به شکل فردی دارای ارزش معنوی مضاعفی است؛ زیرا هم ریا را از بین میبرد و هم اخلاص را در ارتباط با خداوند تقویت میکند.
2. آثار و فضیلت دعای جمعی
در برابر توصیههای مکرر به دعا در خلوت، مجموعهای از روایات نیز بر اهمیت و آثار مثبت دعای دستهجمعی تأکید کردهاند. این روایات نشان میدهند که جمعشدن مؤمنان برای دعا، زمینۀ استجابت سریعتر دعا را فراهم میآورد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «لَا یَجْتَمِعُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فِی أَمْرٍ وَاحِدٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ حَتَّى لَوْ دَعَوْا عَلَى جَبَلٍ لَأَزَالُوهُ: هرگاه چهل مرد گِرد هم آیند و براى حاجتى واحد به درگاه خدا دعا کنند، بهیقین خداوند دعایشان را اجابت مىکند؛ حتى اگر کوهى را نفرین کنند، آن کوه را [با دعایشان] از جا برمىکنند» (8).
امام صادق (علیه السلام) نیز در چند روایت همین معنا را با تعابیر مختلف بیان کردهاند. ایشان فرمودند: «مَا اجْتَمَعَ أَرْبَعَهُ رَهْطٍ قَطُّ عَلَى أَمْرٍ وَاحِدٍ فَدَعَوُا اللَّهَ إِلَّا تَفَرَّقُوا عَنْ إِجَابَهٍ: هیچگاه چهار تن گِرد هم نیامدند و براى مطلبى واحد به درگاه خدا دعا نکردند، مگر اینکه با اجابت آن از هم جدا شدند» (9). دربارۀ دعای جمعی روایت دیگری نیز از این امام بزرگوار نقل شده است: «مَا مِنْ رَهْطٍ أَرْبَعِینَ رَجُلًا اجْتَمَعُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی أَمْرٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونُوا أَرْبَعِینَ فَأَرْبَعَهٌ یَدْعُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونُوا أَرْبَعَهً فَوَاحِدٌ یَدْعُو اللَّهَ أَرْبَعِینَ مَرَّهً فَیَسْتَجِیبُ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ لَهُ: هیچگاه چهل مرد گِرد هم نیامدند و براى کارى به درگاه خداوند عزوجل دعا نکردند، مگر آنکه خداوند دعایشان را اجابت کرد. اگر چهل نفر نبودند، چهار نفر ده بار دعا کنند، بهیقین خداوند دعایشان را اجابت مىکند و اگر چهار نفر نبودند، یک نفر چهل بار دعا کند، خداوند عزیزِ جبّار دعایش را اجابت مىکند» (10).
در حدیثی دیگر نیز از امام صادق (علیه السلام) بیان شده است: «چنانچه سه مؤمن در نزد برادرى که از گزند او آسودهاند و از شرّش بیمناک نیستند و به خیرش امید دارند، گِرد آیند، اگر خدا را بخوانند، اجابتشان مىکند و اگر چیزى از او بخواهند، عطایشان مىفرماید و اگر از او بیشتر بخواهند، بیشترشان مىدهد و اگر سکوت کنند [و لب به خواهش نگشایند]، خداوند، بىدرخواست به آنان عطا میکند» (11).
حضرت در کلامی دیگر فرمودهاند: «هیچگاه سه مؤمن [به بالا] گِرد هم نمىآیند، مگر آنکه به همان تعداد، فرشته [در جمع آنان] حاضر مىشوند و اگر آنها دعاى خیر کنند، آن فرشتگان "آمین" مىگویند و اگر از شرّى [به خدا پناه] پناه جویند، آنان نیز دعا مىکنند تا خداوند آن شر را از ایشان بگردانَد و اگر حاجتى درخواست کنند، آن فرشتگان نزد خداوند شفاعت مىنمایند و برآوردن آن حاجت را از او میخواهند» (12).
سیره اهلبیت (علیهم السلام) نیز شاهدی روشن بر ارزش دعاهای دستهجمعی است. در احادیثی بیان شده است که این بزرگواران گروهی نیز دعا میکردند. در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است: «کَانَ أَبِی إِذَا حَزَنَهُ أَمْرٌ جَمَعَ النِّسَاءَ وَ الصِّبْیَانَ ثُمَّ دَعَا وَ أَمَّنُوا: پدرم [امام باقر علیه السلام]، هرگاه پیشامدى اندوهناکش مىساخت، زنان و کودکان را گِرد مىآورد، سپس دعا مىکرد و آنها "آمین" مىگفتند» (13).
در سیره امام صادق (علیه السلام) نیز نقل شده است که ایشان وقتی شبها برای نماز شب بیدار میشدند، دعای خود را به گونهای بلند میخواندند تا اهل منزل صدای دعای او را بشنوند (14).
همچنین در مورد «دعای عرفه» امام حسین (علیه السلام) بیان شده است که ایشان این دعا را در جمع اصحاب و یاران خویش با چشمان اشکبار قرائت کردند (15).
افزون بر این در برخی موارد همچون نماز باران و دعای آن یا دعاهای مرتبط با وقایع اجتماعی، شکل جمعی دعا نهتنها توصیه شده است، بلکه در سیرۀ ائمه (علیهم السلام) نیز اجرا شده است (16).
حضور امام صادق (علیه السلام) در مسجد با وجود بیماری در شب بیستوسوم رمضان نیز نمونهای از اهتمام ایشان به عبادت در جمع مؤمنان است (17). اگرچه در این حدیث اشارهای به جمعیبودن دعا و عبادات ایشان نشده است، اما حضور در مسجد ناگریز موجب حضور در جمع مؤمنان است.
در سیرۀ انبیای الهی نیز آمده است که حضرت موسی (علیه السلام) دعا می کرد و هارون و در ادامه سایر ملائک آمین میگفتند و سپس دعای آنها مورد استجابت قرار گرفت: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص دَعَا مُوسَى وَ أَمَّنَ هَارُونُ وَ أَمَّنَتِ الْمَلَائِکَهُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمَا: رسول خدا (صلّى الله علیه و آله) فرمود: حضرت موسى دعایى کرد و هارون آمین گفت و فرشتگان نیز آمین گفتند؛ پس خداى تبارک و تعالى فرمود: هر آینه دعاى شما مستجاب شد» (18).
در برخی روایات نیز آدابی برای دعای دستهجمعی بیان شده است؛ مثلاً نقل شده است در برخی موارد، آمینگفتن از سوی حاضران لازم است (19).
از سوی دیگر، برپایی دعای دستهجمعی میتواند از مصادیق تعظیم شعایر الهی نیز به شمار آید؛ یعنی همانگونه که نماز جماعت، حج یا برپایی مجالس عزاداری و یاد اهلبیت (علیهم السلام) نشانهای از هویت دینی مسلمانان است، اجتماع مؤمنان برای دعا نیز میتواند جلوهای از همین شعایر باشد. به معنای دیگر، دعای جمعی افزون بر جنبۀ عبادی و استجابت، نشاندهنده پیوند قلبی جامعه مؤمنان با خداوند است؛ ازاینرو توصیه روایات به دعای جمعی را میتوان در راستای بزرگداشت شعایر الهی و تقویت همبستگی دینی نیز دانست.
بر اساس این شواهد، دعا در جمع نهتنها جایز است، بلکه در سیره معصومان (علیهم السلام) نیز وجود داشته است و افزون بر تقویت همبستگی مؤمنان، عاملی برای اجابت سریعتر دعاست و فرشتگان نیز با همراهی خود بر آن اثر میگذارند.
3. علت تأکید بر هر دو شیوۀ دعا؛ فردی و جمعی
با توجه به آیات و روایات، روشن میشود هیچیک از دو شیوۀ دعا (فردی و جمعی) نفی نشده است، بلکه هر دو دارای جایگاه و آثار ویژهای هستند. برای تأکید بر هر کدام از دو شیوه چند توجیه و تحلیل میتوان ارائه کرد:
الف) تفاوت هدف دعا
گاهی دعا ناظر به ارتباط شخصی بنده با خداوند و درخواستهای فردی است؛ مانند توبه و اعتراف به گناهان. در این موارد، مخفیبودن انفرادی رجحان دارد؛ زیرا آشکارکردن گناه ممکن است موجب سرزنش یا سوءبرداشت دیگران شود. بر همین اساس پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ذیل آیۀ ﴿وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ﴾ فرمودند: «ذلک فی الدعاء لا ترفع صوتک فی الدعاء فتذکر ذنوبک فیسمع منک فتعیر بها: این در دعاست. هنگام دعاکردن صدایت را بلند مکن که چون گناهانت را یاد کنى، دیگران بشنوند و بدانها سرزنشت کنند» (20).
بنابراین در دعاهایی که محتوای شخصی و خصوصی دارند، پنهانکاری نشانه حکمت و مصلحت است؛ اما در دعاهایی که محتوای عمومی و اظهارشدنی دارند (مانند دعا برای رفع مشکلات جامعه یا طلب رحمت و برکت) شکل جمعی و علنی بهتر است.
ب) پرهیز از آسیبهای معنوی
همانگونه که برای هر کدام از دو شیوۀ دعا فضایل فراوانی ذکر شده است، هر کدام نیز میتوانند آفتهای خاص خود را داشته باشند. دعای علنی ممکن است زمینۀ ریا و خودنمایی را پدید آورد؛ اما دعای پنهانی میتواند خطر عُجب و غرور معنوی را در پی داشته باشد. بنابراین اهلبیت (علیهم السلام) هر دو مسیر را باز گذاشتهاند تا هر مؤمنی با توجه به روحیۀ خود، شیوه مناسب را برگزیند. کسی که حضور در جمع به او انگیزه و صفای بیشتری میدهد، میتواند در جمع دعا کند؛ ولی کسی که خلوت را برای اخلاص خویش مفیدتر میداند، به دعا در خفا بپردازد.
ج) تفاوت تواناییها و نیازهای افراد
گاهی فرد به دلیل محدودیتهای زبانی یا ناآشنایی با ادعیه مأثور اهلبیت (علیهم السلام) نمیتواند بهخوبی در خلوت خود نیایش کند. در چنین شرایطی، دعای جمعی فرصتی برای بهرهگیری از مضامین بلند ادعیه است. در مقابل، مؤمنی که توانایی لازم را برای خواندن و تدبر در دعاهای فردی دارد، میتواند از خلوت خود بهره بیشتری ببرد. بنابراین هر دو شیوۀ دعا پاسخگوی تنوع نیازها و ظرفیتهای مؤمنان است.
از مجموع این دلایل روشن میشود که توصیه به هر دو نوع دعا در روایات، ناظر به شرایط و اهداف متفاوت است. دعای فردی تقویتکنندۀ بُعد شخصی، اخلاقی و تربیتی انسان است و دعای جمعی، بُعد اجتماعی و همبستگی ایمانی را گسترش میدهد. بنابراین قرآن و سنت نهتنها تعارضی میان این دو روش باقی نمیگذارند، بلکه هر یک را تکمیلکننده دیگری معرفی میکنند.
نتیجه
«دعا» در فرهنگ اسلامی هم به شکل فردی و هم جمعی اهمیت دارد و هر دو شیوه فضایل و آثار خاص خود را دارند. دعاهای فردی به دلیل پنهانیبودن، اخلاص و خلوص نیت را افزایش میدهند و از ریاکاری جلوگیری میکنند؛ درحالیکه دعاهای جمعی با ایجاد همبستگی میان مؤمنان، زمینۀ اجابت سریعتر دعا و تقویت همبستگی اجتماعی و دینی را فراهم میآورند. تفاوت در اهداف، نیازها و شرایط فردی موجب شده است هر دو روش جایگاه ویژهای داشته باشند و مکمل یکدیگر باشند، نه اینکه در تعارض با هم باشند. اهلبیت (علیهم السلام) با عمل و سخن خود نشان دادهاند که هر دو شیوه در جایگاه خود ارزشمند و اثرگذارند.
پینوشتها:
1. حسن بن محمد دیلمى؛ إرشاد القلوب إلى الصواب (للدیلمی)؛ قم: الشریف الرضی، 1412 ق، ج 1، ص 154.
2. همان.
3. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ محقق/ مصحح: علیاکبر غفارى و محمد آخوندى؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 2، ص 476، ح 1.
4. سعید بن هبة الله قطبالدین راوندى؛ الدعوات/ سلوة الحزین؛ قم: مدرسه امام مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشریف)، [بیتا]، ص 18، ح 7.
5. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 4، ص 8، ح 2.
6. علی بن موسی ابنطاووس؛ فلاح السائل و نجاح المسائل؛ قم: بوستان کتاب، 1406 ق، ص 36.
7. محمد بن حسن طوسى؛ مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد؛ بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، 1411 ق، ج 2، ص 844.
8. سعید بن هبة الله قطبالدین راوندى؛ الدعوات/ سلوة الحزین؛ ص 30.
9. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 2، ص 487، ح 2.
10. همان، ح 1.
11. همان، ص 178، ح 14.
12. همان، ص 187، ح 6.
13. همان، ص 487، ح 3.
14. همان، ص 539.
15. ابراهیم بن على عاملى کفعمى؛ البلد الأمین و الدرع الحصین؛ بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1418 ق، ص 258.
16. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 8، ص 217، ح 266.
17. محمد بن حسن طوسى؛ الأمالی؛ محقق/ مصحح: مؤسسه البعثه؛ قم: دارالثقافه، 1414 ق، ص 676، ح 1428.
18. محمد بن یعقوب کلینى؛ الکافی؛ ج 2، ص 510، ح 8.
19. عبدالله بن جعفر حمیرى؛ قرب الإسناد؛ قم: مؤسسه آلالبیت علیهم السلام، 1413 ق، ص 298، ح 1173.
20. اسماعیل بن ابراهیم الجعفی البخاری؛ التاریخ الکبیر؛ دیاربکر: المکتبه الإسلامیه، [بیتا]، ج ٣، ص ٢٥٧.
