پرسش:
امام حسین علیهالسلام در شهادت امام حسن علیهالسلام میفرماید:
«فلیس حریبا من اصیب بماله و لکنّ من واری أخاه حریب؛ برادر! غارتزده، کسی نیست که مالش را ببرند؛ غارتزده، کسی است که برادرش را خودش دفن کند.»
آیا این جمله بار معنایی خاصی در فرهنگ عرب دارد؟ چون در فارسی که معنای خاصی ندارد.
بنا بر آنچه در برخی منابع آمده، امام حسین علیهالسلام پس از آنکه پیکر مطهر برادرش امام حسن علیهالسلام را به خاک سپرد، شعر جانسوزی در رثای او سرود که مطلع آن چنین است:
«أ أدهُنُ رأسی أم تَطیبُ مجالسی
و رأسُکَ معفورٌ و أنت سلیبٌ؛
آیا من، موی سرم را روغن بزنم و یا موی محاسنم را با عطر خوشبو کنم، با اینکه سرِ تو روی خاک است و تو همچون درخت شاخوبرگریخته، شدهای؟!»
و در یکی از ابیات آن سرود:
«فلیس حریباً من أصیبَ بمالِهِ
و لکنَّ مَن واریٰ أخاه، حریبٌ؛
آنکس که مالش ربوده شده، غارتشده نیست، بلکه غارتشده، کسی است که برادرش را در دل خاک بپوشاند.» (1)
این ساختار، نوعی بیان مجازی شمرده میشود که برای تأکید و مبالغه بهکار میرود و در زبان فارسی و عربی نمونههای بسیاری دارد. مثلاً تعبیر «یتیم» در اصل بهمعنای کسی است که پدر یا مادرش را ازدست داده؛ ولی بهصورت مجازی گفته میشود: «یتیم واقعی آنکس نیست که پدر ندارد؛ بلکه کسی است که از علم و ادب بهره ندارد.» (2)
یا همانند این تعبیر که در حدیث قدسی آمده است که خداوند به حضرت موسى (علی نبینا و آله و علیهالسلام) فرمود:
«فقیر کسى است که کفیل و کارسازى مثل من ندارد و بیـمار کسى است که طبیبى ماننـد مـن نـدارد و غریب کسى است که همدمى مثل من ندارد» (3)
هیچیک از اینها به معنای نفی معنای لغوی فقیر و مریض و غریب نیست.
در شعر منسوب به امام حسین علیهالسلام نیز تعبیر «حریب» به همینگونه بهکار رفته است. ماده «حرب» بهمعنای خشمگین شدن است و چون در جنگ نیز طرفین از یکدیگر خشمگین میشوند، به معنای جنگ نیز بهکاررفته و از نتایج جنگ، تصاحب اموال فرد مغلوب توسط فرد غالب است و ازاینرو، کلمه «حریب» یعنی کسی که مالش بهزور از او گرفتهشده و دیگر مالی ندارد. (4) تعبیر فارسی برای این معنا، «غارتزده» است؛ اما به کسی که مورد هجوم و غارت قرار نگرفته و بهدلیل دیگری اموال خود را ازدست داده باشد نیز گاهی «حریب» و «غارتزده» گفته میشود. به تعبیر دیگر، گاهی به فردی که در اوج بیچارگی و درماندگی است و دیگر چیزی ندارد نیز حریب میگویند. در مرحله بعد، برای بیان وضعیت بسیار اسفناکی که فردی در آن قرار گرفته، میگویند «غارتزده واقعی او است؛ نه کسی که مالش را بردهاند.» چنانکه امیرالمؤمنین علیهالسلام در ضمن کلامی زیبا در باب اهمیت دینداری فرمود:
«وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْهَالِکَ مَنْ هَلَکَ دِینُهُ و الْحَرِیبَ مَنْ حُرِبَ دِینُهُ؛ (5) هلاکشده کسى است که دینش از دستش برود و غارتزده و بیچاره واقعی کسی است که دینش را ازدستداده باشد.»
نتیجه:
با این توضیحات، معنای سخن امام حسین علیهالسلام نیز معلوم میشود که آن حضرت در مقام بیان اندوه شدید خویش در سوگ برادر، ابتدا خود را به کسی تشبیه میکند که هستیاش را به غارت بردهاند و بیچاره و درمانده شده و سپس، وضع خود را اسفناکتر میشمارد و میفرماید: غارتزده و بیچاره واقعی، من هستم که پیکر نازنین برادرم را به خاک سپردهام!
پینوشتها:
1. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد، مناقب آل ابیطالب، قم، انتشارات علامه، 1379 ق، ج 4، ص 45؛ جمعی از نویسندگان، دانشنامه امام حسن علیهالسلام، پایگاه تخصصی عاشورا، ج 1، ص 294.
2. بیتی از یک شعر منسوب به امام علی علیهالسلام: «لیس الیتیمُ الذی قد مات والدُه / إن الیتیمَ یتیمُ العلمِ و الأدبِ.» دیوان الإمام علی علیهالسلام، تحقیق: محمد عبد المنعم خفاجی، مصر، دار ابن زیدون ـ مکتبه الکلیات الازهریه، ج 1، ص 37.
3. «یا مُوسى! اَلْفَقیرُ مَنْ لَیْسَ لَهُ مِثْلى کَفیلٌ، وَ الْمَریضُ مَنْ لَیْسَ لَهُ مِثْلى طَبیبٌ، وَ الْغَریبُ مَنْ لَیْسَ لَهُ مِثْلىِ مُونِسٌ.» حرّ عاملی، محمد بن الحسن، الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، ایران ـ قم، منشورات مکتبه المفید، ص 72.
4. «الحَرْبُ: نَقِیضُ السِّلم، أُنثى و أَصلُها الصِّفهُ کأَنها مُقاتَلَهٌ حَرْبٌ،… و الحَرَب بالتحریک: أَن یُسْلَبَ الرجل ماله… تقول: حَرَبَه یَحْرُبُه حَرَباً، مثل طَلَبَه یَطْلُبه طَلَباً، إذا أَخذَ مالَه و ترکه بلا شیء… و قد حُرِبَ مالَه أَی سُلِبَه، فهو مَحْروبٌ و حَرِیب. … یقال حَرِبَ فُلانَ حَرَباً، فالحَرَبُ: أَن یُؤْخَذَ مالُه کلُّه، فهو رَجُل حَرِبٌ أَی نزَلَ به الحَرَبُ و هو مَحْروبٌ حَرِیبٌ… .» لسان العرب، ذیل ماده «ح ر ب».
5. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ش، ج 2، ص 216.
