پرسش:
در روایات علاوه بر بعد از نمازهای واجب، چه مواقعی به گفتن تسبیح حضرت زهرا علیهاالسلام توصیه شده است؟
یکی از اعمال مستحب که در روایات دینی بر آن تأکید فراوانی شده، تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام است. بیشترین تأکید احادیث بر گفتن این تسبیحات بعد از نمازهای واجب است. ازاینرو، برخی افراد گمان کردهاند که تنها زمانِ گفتن تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام پس از نمازهای واجب است. ازاینرو از گفتن این ذکر در زمانهای دیگر غفلت نموده و باعث بیبهره شدن از برکات آن میشوند درحالیکه بر اساس جستجوی انجامشده در روایات، مواقع و زمانهای مختلفی برای گفتن این تسبیحات وجود دارد. برخی از این موارد آورده میشود.
مواقع توصیهشده به گفتن تسبیح حضرت زهرا علیهاالسلام
1. هنگام خوابیدن
یکی از زمانهایی که در روایات، گفتن تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام توصیه نمودهاند، هنگام خوابیدن است در روایتی از امام صادق علیهالسلام آمده است:
«مَنْ بَاتَ عَلَى تَسْبِیحِ فَاطِمَهَ علیهاالسلام کَانَ مِنَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیراً وَ الذَّاکِراتِ؛ (1) هر کس شب را با گفتن تسبیحات فاطمه علیهاالسلام بخوابد، از شمار مردان و زنانى است که بسیار یاد خدا میکنند.»
در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:
«هرکسی از شما وقتی به بستر خود میرود، فرشتهای گرامی و نیز شیطانی خبیث نزد او میآیند. فرشته به او میگوید: روزت را با عمل نیک ختم کن و شبت را با خیر آغاز کن، شیطان نیز به او میگوید: روزت را با گناه تمام کن و شبت را با گناه شروع کن! در این هنگام، اگر آن شخص، فرشته را اطاعت کند و پیش از خواب ۳۴ مرتبه الله اکبر و ۳۳ مرتبه الحمد لله و ۳۳ مرتبه سبحان الله بگوید آن فرشته گرامی، شیطان را از وی دور میسازد و تا صبح که آن مؤمن بیدار شود از وی محافظت میکند، وقتی بیدار شود دوباره آن فرشته و شیطان به او همان سخنان دیشب را میگویند و اگر آن شخص، قبل از آنکه از رختخوابش برخیزد خداوند عزوجل را به همان ترتیب (با تسبیحات حضرت فاطمه علیهاالسلام) یاد کند، فرشته گرامی بار دیگر آن شیطان را از وی دور میسازد و خداوند نیز برای آن شخص مؤمن، ثوابی برابر ثواب عبادت تمام شب را مینویسد.» (2)
2. قبل از توبه و آمرزشخواهی
توبه و استغفار به درگاه خدای متعال آدابی دارد که هر چه بیشتر رعایت شود، اثربخشی آن بیشتر گردیده و احتمال پذیرش توبه او نزد خداوند بیشتر میشود. ازجمله اموری که توصیه شده افراد قبل از توبه انجام دهند، گفتن تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام است. ازاینرو شایسته است انسان هنگام توبه به درگاه الهی، ابتدا تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام بگوید سپس استغفار نماید. در روایتی از امام باقر علیهالسلام آمده است:
«مَنْ سَبَّحَ تَسْبِیحَ الزَّهْرَاءِ علیهاالسلام ثُمَّ اسْتَغْفَرَ غُفِرَ لَهُ؛ (3) هر کس تسبیح حضرت زهرا علیهاالسلام بگوید، سپس طلب آمرزش نماید، آمرزیده خواهد شد.»
3. صبح و شب
در برخی روایات توصیه شده که یکبار صبح و یکبار شب، تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام گفته شود. اسماعیل بن عمّار میگوید به امام صادق علیهالسلام گفتم: اینکه خداوند عز و جل فرموده: «خدا را بسیار یاد کنید،» اندازه این یادِ بسیار چیست؟ حضرت فرمودند:
«إنَّ رَسولَ اللّهِ صلیاللهعلیهوآله عَلَّمَ فاطِمَهَ علیهاالسلام أن تُکَبِّرَ أربَعا وثَلاثینَ تَکبیرَهً و تُسَبِّحَ ثَلاثا و ثَلاثینَ تَسبیحَهً و تُحَمِّدَ ثَلاثا و ثَلاثینَ تَحمیدَهً، فَإِذا فَعَلَت ذلِکَ بِاللَّیلِ مَرَّهً و بِالنَّهارِ مَرَّهً، فَقَد ذَکَرَتِ اللّهَ کَثیرا؛ (4)
پیامبر خدا به فاطمه آموخت که سیوچهار مرتبه اللّه اکبر، سیوسه مرتبه سبحان اللّه و سیوسه مرتبه الحمد للّه بگوید. پس هرگاه در شب، یکمرتبه و در روز نیز یکمرتبه این تسبیحات را بگویى، خدا را بسیار یاد کردهای.»
4. هنگام بیماری
یکی از زمانهای توصیهشده برای گفتن تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام، زمان بیماری است. امام صادق علیهالسلام به فردی که از ضعف شنوایی شکوه مینمود، توصیه نمودند بر تسبیحات فاطمه علیهاالسلام مداومت نمایند. (5)
5. پیوسته گفتن در هرزمانی
برخی روایات، تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام را مقیّد به زمان خاصی نکردهاند. پس میتوان بهطور مطلق و در هرزمانی آن را گفت. در روایتی آمده است که:
«امام صادق علیهالسلام تسبیحات فاطمه علیهاالسلام را پیوسته میگفت و گفتن آن را قطع نمیکرد.» (6)
در احادیث دیگری نیز تسبیح حضرت زهرا قبل و بعد از زیارتنامههای اهلبیت علیهمالسلام (7) سفارش شده است. همچنین روایاتی وجود دارد که اهلبیت علیهمالسلام یارانشان را در وقت مشکلات و مریضیها به گفتن این تسبیحات دعوت میکردند. (8)
با این توضیحات شاید بتوان گفت که قرائت این تسبیحات پر خیروبرکت حتماً منحصر بهوقت نماز و خواب نیست و مؤمنین میتوانند هر وقت که خواستند این تسبیحات را بگویند و از فضائل آن بهره ببرند.
6. بعد از نماز واجب و مستحب
از توصیههای مؤکد اهلبیت علیهمالسلام، قرائت این ذکر پس از نمازهای واجب است. امام ششم علیهالسلام دراینباره میفرمایند:
«مَنْ سَبَّحَ تَسْبِیحَ فَاطِمَهَ فِی دُبُرِ الْمَکْتُوبَهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَبْسُطَ رِجْلَیْهِ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّهَ.
؛ (9)
کسی که تسبیح فاطمه را پس از نمازهای واجب قبل از اینکه پاهایش را دراز کند (از حالت نماز خارج شود) خدا بهشت را برای او واجب میکند.»
در برخی احادیث که نمازهایی مستحبی را توضیح و سفارش میکنند، توصیه شده که پساز آن نماز، تسبیح حضرت فاطمه علیهاالسلام گفته شود. (10) این شیوه میرساند که گفتن این ذکر پس از نمازهای مستحبی نیز مفید فایده است.
نتیجه:
بررسی روایات نشان میدهد تسبیحات حضرت زهرا علیهاالسلام فقط مقیّد به بعد از نمازهای واجب نیست، بلکه در موارد متعددی به گفتن این تسبیحات توصیه شده است. ازجمله این موارد میتوان هنگام خوابیدن، قبل از توبه، صبح و شب، هنگام بیماری و بهطور مطلق در هرزمانی آن را گفت و از آثار و نتایج آن بهرهمند شد.
پینوشتها:
1. شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، محقق / مصحح، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، چاپ اول، 1409 ق، ج 6، ص 447.
2. «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ إِذَا أَوَى أَحَدُکُمْ إِلَى فِرَاشِهِ ابْتَدَرَهُ مَلَکٌ کَرِیمٌ وَ شَیْطَانٌ مَرِیدٌ فَیَقُولُ لَهُ الْمَلَکُ اخْتِمْ یَوْمَکَ بِخَیْرٍ وَ افْتَحْ لَیْلَکَ بِخَیْرٍ وَ یَقُولُ لَهُ الشَّیْطَانُ اخْتِمْ یَوْمَکَ بِإِثْمٍ وَ افْتَحْ لَیْلَکَ بِإِثْم... .» ابنطاووس، على بن موسى، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، 1406 ق، ص 279.
3. ابنبابویه، محمد بن على، ثوابالأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، 1406 ق، ص 163.
4. استرآبادى، على، تأویل الآیات الظاهره فی فضائل العتره الطاهره، محقق/مصحح، استاد ولى، حسین، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ اول، 1409 ق، ص 446.
5. «دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام وَ کَلَّمَهُ فَلَمْ یَسْمَعْ کَلَامَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ شَکَا إِلَیْهِ ثِقْلًا فِی أُذُنَیْهِ فَقَالَ لَهُ مَا یَمْنَعُکَ أَوْ أَیْنَ أَنْتَ مِنْ تَسْبِیحِ فَاطِمَهَ علیهالسلام... .» طبرسى، على بن حسن، مشکاهالأنوار فی غرر الأخبار، نجف اشرف، المکتبه الحیدریه، چاپ دوم، 1344 ش، ص 278.
6. «عَن مُحَمَّدِ بنِ جَعفَرٍ عَمَّن ذَکَرَهُ عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیهالسلام أنَّهُ کانَ یُسَبِّحُ تَسبیحَ فاطِمَهَ صَلَّى اللّهُ عَلَیها، فَیَصِلُهُ ولا یَقطَعُهُ.» کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح، غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 3، ص 342.
7. ابنقولویه، جعفر بن محمد، کاملالزیارات، محقق / مصحح: امینى، عبدالحسین، نجف اشرف: دار المرتضویه، ص 214، ح 10.
8. طبرسى، على بن حسن، مشکاهالأنوار فی غرر الأخبار، محقق / مصحح: ندارد، نجف: المکتبه الحیدریه، 1385 ق، ص 278.
9. ابنطاووس، على بن موسى، فلاحالسائل و نجاح المسائل، محقق / مصحح: ندارد، قم: بوستان کتاب، 1406 ق، ص 165.
10. ابنمشهدى، محمد بن جعفر المزار الکبیر، محقق / مصحح: قیومى اصفهانى، جواد، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1419 ق، ص 541.
