پرسش:
چرا سپاه و ارتش ادغام نمیشوند تا کمی از هزینههای اضافی جلوگیری شود؟
پاسخ:
نیروهای نظامی یکی از مهمترین اهرمهای قدرت، امنیت و اقتدار کشورهاست. بر همین اساس اگر سازمان نظامی و انتظامی یک کشور، دچار تشتت قوا و پراکندگی مدیریتی باشد، هزینههای جدی بر کشور تحمیل میکند و حتی امنیت ملی را آسیبپذیر مینماید. بررسی نیروهای نظامی ایران بهویژه اختلافهای ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، این نگرانی را به وجود آورد که چرا این سازمانها، ادغام نمیشوند؟ آیا وجود دو یا سه ارگان نظامی، بودجۀ نظامی را هدر نمیدهد؟ کدام کشور سه ارگان نظامی دارد؟
برای پاسخ به پرسشهای پیشگفته باید چند مسئله را بررسی و یادآوری کرد.
1. پیشینۀ طرح ادغام سپاه و ارتش
مسئلۀ ادغام سپاه و ارتش از دهۀ شصت بین مسئولان به طور جدی مطرح بود. سرلشکر رحیم صفوی ـ دستیار و مشاور فرمانده کل قوا ـ این مسئله را چنین روایت میکند: «بعد از عزل بنیصدر از فرماندهی کل قوا، امام خمینی رحمة الله علیه فرماندهی جنگ با چند چالش مواجه بود که اختلاف میان سپاه و ارتش از جمله مهمترین آنها بود. آقای هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود از روز دوم فروردین سال ۶۸ نوشت: "عصر به زیارت امام رفتم. وضع ارتش و سپاه را گفتم و مشکل دوگانگی نیروهای مسلح و مخارج گزاف سازمانها و نیروهای تکراری و ضرورت انسجام [را توضیح دادم]؛ ولی امام نگراناند که ادغام ارتش و سپاه، باعث خشم آنها و درگیری شود؛ گرچه قبول دارند که سرانجام باید یکی شوند، ولی زمان را مناسب نمیدانند. اما با ادغام دو وزارتخانۀ دفاع و سپاه مخالفتی ندارند". آقای هاشمی که به حکم امام خمینی از سال 62 تا خرداد 67 فرماندهی جنگ را داشت، به دنبال ادغام سپاه و ارتش بود؛ اما این مسئله با مخالفت جدی آیتالله خامنهای مواجه شد. با رحلت حضرت امام و آغاز رهبری حضرت آیتالله خامنهای، چند روز بیشتر نگذشت که ایشان دستور دادند جلسات طرح ادغام ارتش و سپاه متوقف شود و فرمودند: من اعتقادی به ادغام ارتش و سپاه ندارم و ارتش و سپاه دو بازوی مسلح انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران هستند که باید به همین صورت بمانند و طبق وظایف قانون اساسی با همکاری یکدیگر ادامه دهند» (1).
ادغامنشدن این دو ارگان، استدلالی قوی هم داشت که ارتش و سپاه که دارای دو نوع فرهنگ، آموزش، تجهیزات و سازماندهی هستند، با جایگاه محکم خود در قانون اساسی باقی بمانند و این کار بزرگی بود که در دوران زعامت و فرماندهی کل قوای حضرت آیتالله العظمی خامنهای انجام گرفت و با وجود این دو سازمان رزم قوی، قدرت ملی و امنیت ملی ما در مقابل تهدیدات فرامنطقهای مثل آمریکا و صهیونیستها افزایش یافت.
2. بررسی کارآمدی یا ناکارآمدی تعدد نیروهای نظامی ایران
تا پیش از عزل بنیصدر، اختلاف و ناهماهنگی میان سپاه و ارتش وجود
داشت و بنیصدر که به توان سپاه و نیروهای داوطلب مردمی اعتقادی نداشت، آنان را حمایت نمیکرد. با عزل وی در سال 60، این شکاف برطرف شد و عمده اختلاف مربوط به فنی، تخصصی و ناظر به چگونگی تدوین استراتژیهای علمیاتی و شیوۀ نبرد با دشمن بود. راهکار راهبردی حل این مسئله از سوی آیتالله خامنهای، تفکیک مأموریت به جای ادغام ساختاری بود؛ برای مثال مأموریت دفاع و امنیت خلیج فارس به نیروی دریایی سپاه و مأموریت دریای عمان و دریای خزر به نیروی دریایی ارتش واگذار شد. در بخش زمینی هم سرزمین ایران بین نیروی زمینی ارتش و سپاه تقسیم و امنیت داخلی بهکلی به سپاه واگذار شد و بخش دفاع هوایی به طور کامل به ارتش واگذار شد. بخشی از پروژه های عمرانی و زیرساختی کلان کشور، دورزدن تحریمها، کمک به دولت در توسعۀ خدمات اجتماعی، محرومیتزدایی، کارآفرینی و بازسازی کشور در بحرانهای طبیعی مثل سیل و زلزله توسط سپاه، نشاندهنده موفقیت این نیروهای نظامی و تفکیک هوشمندانۀ فعالیتهای آنان بود. همچنین برای مدیریت یکپارچه و هماهنگ و ممانعت از تشتت و تعارض بین نیروهای نظامی کشور، ستاد کل نیروهای مسلح تقویت شد. بنابراین کارنامه 47 سالۀ نیروهای نظامی و انتظامی ایران، نشان میدهد ایجاد سپاه و بسیج در کنار ارتش، تجربهای موفق و کارآمد بوده است (2).
رهبر انقلاب درباره این مسئله فرمودند: «سپاه هم در زمینه سختافزار، هم در زمینه نرمافزار در وادی تعالی و پیشرفت، در جادّۀ تعالی و پیشرفت کاملاً جلو رفته و امتحان خوبی پس داده» (3).
3. تأثیر تعدد نیروهای نظامی بر بودجۀ دفاعی کشور
اول: جمهوری اسلامی ایران با وجود داشتن بیشترین تهدیدها و چالشهای امنیتی و نظامی خارجی و داخلی، یکی از کمترین بودجههای نظامی حتی در بین کشورهای غرب آسیا همچون عربستان را دارد (4).
دوم: همان بودجه حداقلی نیز از سوی دولتها بهدرستی به نیروهای نظامی داده نمیشود و معمولاً در سالهای متعدد با بدهی دولتها به نیروهای نظامی مواجه هستیم.
سوم: نیروهای نظامی مثل سپاه نهتنها در تأمین بودجه خودشان، بلکه برای اقتصاد کشور نیز درآمدزایی بسیاری دارند.
چهارم: نهادهای نظامی چندبرابر بودجهای که به آنها میرسد، ارزش افزوده حتی در زمینۀ اقتصاد دارند. حضور جهادی سپاه و بسیج در محرومیتزدایی و دفع بحرانهای اجتماعی همچون سیل و زلزله، نقش مؤثری در کاهش هزینههای رسمی کشور دارد.
نتیجه:
طرح ادغام ارتش و سپاه از ابتدای انقلاب مطرح بوده است. برخی اختلافهای سیاسی میان این دو نهاد در زمان ریاستجمهوری بنیصدر گسترده شد؛ اما بعدها این اختلافهای با مدیریت رهبر انقلاب کنار نهاده شدند و این دو نهاد، به دو بال برای دفاع از کشور و آرمانهای نظام اسلامی بدل شدند. بودجه نظامی ایران از بیشتر کشورهای منطقه کمتر است و حتی همین بودجه حداقلی در برخی دولتها به نیروهای مسلح کامل تحویل نشده است.
پینوشتها
1. تابناک، «چرا ارتش و سپاه ادغام نشدند؟»؛ کد خبر:۱۱۱۴۳۱۰، 29 فروردین 1401؛ در:
2. «ناهماهنگی بین سپاه و ارتش در جنگ تحمیلی»؛ سایت پرسمان، 9 بهمن 1395؛ در:
https://www.porseman.com/!34965.
3. آیتالله سیدعلی خامنهای، بیانات در دیدار مجمع عالی فرماندهان سپاه، 10 مهر 1398؛ در:
4. «بودجه نظامی ایران در سال ۲۰۲۳؛ چهارم در خاورمیانه و بیستوششم در دنیا»؛ سایت خبری تحلیلی عصر ایران، کد خبر ۹۶۰۹۴۶، 2 اردیبهشت 1403؛ در:
asriran.com/0041z8.
