پرسش:
آیا در روایات اهلبیت علیهالسلام، حفظ آبروی مسلمانان و پرهیز از رفتارهایی که موجب بدبینی دیگر مسلمانان به شیعه میشود مورد تأکید قرار گرفته است؟
حفظ آبروی مؤمن و پاسداری از اعتبار جامعه اسلامی، از اصول اساسی اخلاق در اسلام است. در این میان، آموزههای اهلبیت علیهمالسلام همواره بر مسئولیت دوچندان شیعیان در این زمینه تأکید داشته است؛ چراکه هر رفتار پیروان ایشان، بازتابی مستقیم بر چهره مکتب تشیع و امامان معصوم علیهمالسلام خواهد داشت. در ادامه تلاش شده با استناد به روایات نورانی اهلبیت علیهمالسلام، به بررسی ابعاد گوناگون این مسئولیت پرداخته شود.
1. حفظ آبرو و زینتبخشی به مکتب
در روایات متعددی از ائمه اطهار علیهمالسلام، بر ضرورت «زَین بودن» برای اهلبیت علیهمالسلام و پرهیز از «شَین» بودن تأکید شده است. این دو تعبیر، اگرچه در ظاهر کوتاه و سادهاند، اما مفهومی عمیق دارند. «زین» بودن به معنای مایه افتخار، آراستگی و سربلندی بودن و «شین» بودن به معنای موجب ننگ، عیب و بدنامی شدن است.
امام رضا علیهالسلام در روایتی میفرمایند:
«کُونُوا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا شَیْناً حَبِّبُونَا إِلَى النَّاسِ وَ لَا تُبَغِّضُونَا جُرُّوا إِلَیْنَا کُلَّ مَوَدَّهٍ وَ ادْفَعُوا عَنَّا کُلَّ قَبِیح؛ (1)
مایه زینت ما باشید و مایه ننگ ما نباشید. ما را محبوب مردم قرار دهید و باعث نفرت آنان از ما نشوید. همه دوستیها را بهسوی ما جلب کنید و هر زشتی را از ما دور سازید.»
این سخن، دلالت بر مسئولیت سنگینی دارد که بر دوش شیعه است. رفتار، گفتار و کردار هر شیعه، بهطور مستقیم بر نگاه دیگران نسبت به امامان معصوم علیهمالسلام تأثیر میگذارد. به همین دلیل، ائمه علیهمالسلام همواره بر صداقت در گفتار، امانتداری، خوشرفتاری با همسایگان، حضور در میان مردم در شادیها و غمها و رسیدگی به بیماران و مردگان تأکید کردهاند.
در روایتی دیگر از امام صادق علیهالسلام آمده است:
«مَعَاشِرَ الشِّیعَهِ، کُونُوا لَنَا زَیْناً، وَ لَا تَکُونُوا لَنَا شَیْناً، قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً، وَ احْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ کُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ، وَ قَبِیحِ الْقَوْلِ؛ (2)
ای شیعیان! برای ما زینت باشید و مایه ننگ ما نباشید. با مردم به نیکی سخن بگویید و زبانهای خود را حفظ کنید و از پرگویی و سخنان زشت بازدارید.»
این دستورالعملها، ابزارهایی عملی برای تحقق «زَین بودن» هستند. خوشرویی، خوشگفتاری، وفای به عهد و دوری از غیبت و تهمت، همگی مصادیق بارز رفتار «زَین» هستند که آبروی شیعه را حفظ کرده و محبت اهلبیت علیهمالسلام را در دلها میافکند.
2. اجتناب از رفتارهای بدبینانه
ائمه اطهار علیهمالسلام تنها به اصلاح رفتار فردی شیعیان بسنده نکردهاند، بلکه بهطور ویژه نسبت به رفتارهایی که میتواند موجب بدبینی و بدنامی شیعه در میان مردم شود، هشدار دادهاند. امام صادق علیهالسلام دراینباره میفرمایند:
«إِیَّاکُمْ أَنْ تَعْمَلُوا عَمَلًا یُعَیِّرُونَّا بِهِ فَإِنَّ وَلَدَ السَّوْءِ یُعَیَّرُ وَالِدُهُ بِعَمَلِهِ کُونُوا لِمَنِ انْقَطَعْتُمْ إِلَیْهِ زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْهِ شَیْنا؛ (3)
مبادا عملی انجام دهید که ما را بدان سرزنش کنند، زیرا فرزند بد، پدرش را به عملش سرزنش میکنند. شما برای آن کسی که به او پیوستهاید (اهلبیت)، زینت باشید و مایه ننگ او نباشید.»
این روایت بهروشنی نشان میدهد که رفتار هر شیعه میتواند فراتر از شخصیت فردی او، بر نگاه دیگران به اهلبیت علیهمالسلام و پیروان آنان اثر بگذارد. تعبیر «وَلَدَ السَّوْءِ یُعَیَّرُ وَالِدُهُ بِعَمَلِهِ» نیز با بیان یک تشبیه روشن، به پیامدهای اجتماعی رفتار نادرست پیروان اشاره دارد؛ همانگونه که رفتار ناشایست فرزند میتواند موجب سرزنش پدر شود، کردار نادرست پیروان اهلبیت علیهمالسلام نیز ممکن است به بدنامی مکتب آنان بینجامد.
همچنین، در روایتی دیگر، از امام صادق علیهالسلام به یکی از اصحاب خود به نام ابوالصباح کنانی که از بدگویی مردم نسبت به ایشان گلایه کرده بود، چنین آمده است:
«ابوالصباح کنانی به امام صادق علیهالسلام عرض کرد: "ما از مردم درباره شما چه میبینیم و چه سخنان ناخوشایندی میشنویم؟" امام علیهالسلام فرمود: «هرگاه میان من و دیگری سخنی در میان باشد، از مردم درباره ما چه میشنوی؟" گفت: "میگویند: جعفریِ خبیث." امام علیهالسلام فرمود: "آیا مردم شمارا به سبب انتساب به من سرزنش میکنند؟" ابوالصباح گفت: "آری." آن حضرت فرمود: "به خدا سوگند، چه اندکاند کسانی از شما که حقیقتاً از جعفر پیروی میکنند! یار و پیرو من کسی است که پرهیزگاریاش شدید باشد، برای آفریدگار خود عمل کند و به پاداش او امید داشته باشد؛ آنان یاران من هستند."» (4)
این سخن نشان میدهد که تشیع تنها با ادعای محبت و انتساب شناخته نمیشود، بلکه ورع، عمل برای خدا و امید به پاداش الهی از معیارهای اساسی پیروی حقیقی از اهلبیت علیهمالسلام است. ازاینرو، شیعه در رفتار اجتماعی خود نیز باید بهگونهای عمل کند که موجب بدبینی نسبت به مکتب اهلبیت علیهمالسلام نشود.
یکی از زمینههایی که میتواند به چنین پیامدی منجر شود، بیمبالاتی در گفتار، پرگویی و پرداختن به سخنان بیهوده و ناپسند است. امام صادق علیهالسلام دراینباره میفرمایند:
«قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً احْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ کُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ وَ قَبِیحِ الْقَوْلِ؛ (5)
با مردم به نیکی سخن بگویید و زبانهای خود را حفظ کنید و از پرگویی و سخنان زشت بازدارید.»
بر این اساس، پرهیز از غیبت، تهمت، سخنان زشت و بیهوده و نیز خودداری از ورود به امور غیرضروری و حاشیهای، تنها یک توصیه اخلاقی فردی نیست؛ بلکه بخشی از مسئولیت اجتماعی شیعه در حفظ حرمت و آبروی مکتب اهلبیت علیهمالسلام است. شیعه باید در گفتار و رفتار خود بهگونهای باشد که مصداق «زَیْناً» برای اهلبیت علیهمالسلام باشد، نه «شَیْناً؛» یعنی رفتار او موجب افتخار و سربلندی این مکتب باشد، نه سبب بدنامی و سرزنش آن.
3. الگوسازی رفتار شیعه
ائمه اطهار علیهمالسلام نهتنها شیعیان را به حفظ آبرو و پرهیز از رفتارهای ناپسند فراخواندهاند، بلکه بر نقش رفتار نیک آنان در معرفی شایسته مکتب اهلبیت علیهمالسلام نیز تأکید کردهاند. امام باقر علیهالسلام دراینباره میفرمایند:
«فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْکُمْ إِذَا وَرِعَ فِی دِینِهِ وَ صَدَقَ الْحَدِیثَ وَ أَدَّى الْأَمَانَهَ وَ حَسُنَ خُلُقُهُ مَعَ النَّاسِ قِیلَ هَذَا جَعْفَرِیٌّ فَیَسُرُّنِی ذَلِکَ وَ یَدْخُلُ عَلَیَّ مِنْهُ السُّرُورُ وَ قِیلَ هَذَا أَدَبُ جَعْفَرٍ؛ (6)
هر شخصى از شماها هرگاه در دینِ خود ورع داشته باشد و راست گوید و امانت را بپردازد و با مردم خوشرفتاری کند و گفته شود این جعفرى است من شاد مىشوم و از او شادى بر من وارد مىشود و گفته مىشود این اثرِ پرورش جعفر است.»
این روایت نشان میدهد که رفتار شیعه میتواند بهعنوان بازتابی از مکتب اهلبیت علیهمالسلام در نگاه دیگران تلقی شود. هنگامیکه مردم در یک شیعه، ورع، راستگویی، امانتداری و خوشرفتاری را مشاهده میکنند، این ویژگیها را به تربیت و مکتب امام صادق علیهالسلام نسبت میدهند و همین امر موجب خشنودی امام علیهالسلام میشود. ازاینرو، شیعه با اصلاح رفتار فردی و اجتماعی خود میتواند در معرفی شایسته مکتب اهلبیت علیهمالسلام نقشآفرین باشد و تصویری مطلوب از پیروان این مکتب در جامعه ارائه دهد.
نتیجه:
با توجه به مجموعه آموزههای اهلبیت علیهمالسلام، شیعیان در قبال رفتار و تصویری که از مکتب تشیع در جامعه ارائه میکنند، مسئولیت مهمی بر عهده دارند. تأکید بر «زین بودن» و پرهیز از «شین بودن» نشان میدهد که رفتار شیعه تنها به زندگی فردی او محدود نمیشود، بلکه میتواند بر نگاه دیگران به اهلبیت علیهمالسلام و پیروان آنان اثر بگذارد. ازاینرو، تقوا، راستگویی، امانتداری، حسن خلق و رعایت ادب در گفتار و رفتار، از مهمترین جلوههای پیروی حقیقی از اهلبیت علیهمالسلام است. شیعه با چنین رفتاری میتواند مایه سربلندی مکتب خویش باشد و در معرفی شایسته آموزههای اهلبیت علیهمالسلام نقشآفرینی کند.
پینوشتها:
1. منسوب به على بن موسى، امام هشتم علیهالسلام، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیهالسلام، محقق / مصحح: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، مشهد: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، 1406 ق، ص 356.
2. طوسى، محمد بن الحسن، الأمالی، محقق / مصحح: مؤسسه البعثه، قم: دارالثقافه، 1414 ق، ص 440، ح 987.
3. الکلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص 219، ح 11.
4. الکلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص 77، ح 6.
5. ابنبابویه، محمد بن على، الأمالی، محقق / مصحح: ندارد، تهران: کتابچى، 1376 ش، ص 400، ح 17.
6. الکلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علیاکبر و آخوندى، محمد، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص 636، ح 5.
