۱۴۰۴/۰۶/۲۹ ۱۴:۴۲ شناسه مطلب: 100727
پرسش:
چرا در هیچ جای قرآن به نقش زن در ماده اولیه بچه اشارهای نشده است؟ آیا قرآن مبتنی بر یک باور غلط قدیمی که بچه را صرفاً حاصل منی مرد میدانستند و حتی تا همین اواخر نیز در جوامع رایج بود، شکل گرفته است و این یعنی قرآن الهی نیست؟
قرآن در توصیف مبدأ خلقت انسان،از واژه نطفه استفاده میکند و این واژه در عربی برای مطلق مایع به کار میرود که شامل آب زن نیز میشود و اختصاصی به اسپرم مرد ندارد.
برخی در مقام اثبات ناسازگاری قرآن با علم گفتهاند: «قرآن در تمام بحث تولیدمثل انسان به نقش تخمک زن اشارهای نمیکند، بلکه به این نکته اشاره میکند که تولیدمثل صرفاً بهدلیل ذخیره اسپرم مرد در رحم زن است. تخمک زن بسیار ریز است، اگرچه با چشم انسان قابلمشاهده است، امّا در قرن هفتم (زمان نزول قرآن) هنوز نقش آن درک نشده بود. مراد از منی تخمک زن نیست؛ چون گفته شده که انسان از ماءدافق یعنی آب جهنده ساخته میشود. آب جهنده تنها در مورد منی در مرد صادق است. چون زن اصولاً فاقد منی است و تنها ترشحاتی در دیواره مجرای تناسلی رحم دارد که انتقال اسپرم را تسهیل میکند و تخمک زن هم با پاره شدن جدار تخمدان آزاد میشود و آب جهنده نیست. از سوی دیگر اگر میخواست بگوید که انسان از منی مرد و زن ساخته میشود باید آب جهنده را بهصورت تثنیه به کار میبرد نه مفرد. بازهم میبینید که پیامبر این غلط رایج را وارد قرآن کرده و به خدا نسبت داده است.»
در این نوشتار این مدعا بررسی و نقد میشود.
معناشناسی «نطفه» در قرآن
واژه «نطفه» در عربی طیف وسیعی از معانی را دربر میگیرد. این واژه به مقدار اندکی از مایع، معادل یک قطره، گفته میشود. چنانکه میتواند به جریان ضعیف و آهسته مایع اشاره کند. به نطفه زنومرد هردو نیز «نطفه» گفته میشود. همچنین، این واژه بهطورکلی به آب صاف و خالص، فارغ از کمیت آن یا مطلق آب نیز اطلاق میگردد. برای نمونه، امیرالمؤمنین علیهالسلام در یک پیشگویی پیش از آغاز جنگ با خوارج فرمودند: «مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَهِ وَ اللَّهِ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَهٌ وَ لَا یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَه؛ قتلگاه آنها اینسوی آب (نهروان) است و از آنها ده نفر باقی نمیماند و از شما ده نفر کشته نخواهد شد.» (1)
واژه «دافق» نیز در عربی لزوماً به معنای «جهنده» نیست و در معنای «ریختهشده» و «متحرک و سریع» نیز بهکار رفته و چون نطفه زنومرد هردو متحرک است، اطلاق وصف متحرک بر هردو صحیح است. شاید بگوئید: اگر منظور از «ماء دافق» نطفه زنومرد هردو است و اختصاصی به نطفه مرد ندارد، پس چرا بهصورت «ماء دافق» و مفرد آمد و نه «مائین دافقین» و مثنی؟
در پاسخ میتوان گفت: چون آب زنومرد در رحم باهم ترکیب و یکی میشوند، میتوان از آن دو به اعتبار آینده با لفظ مفرد یادکرد. (2)
قرآن و اشاره به نقش زن در ماده اولیه کودک
هدف اصلی قرآن، ارائه کتابی علمی درزمینة زیستشناسی نیست، بلکه هدایت انسان بهسوی یکتاپرستی، بندگی خداوند، اخلاق و زندگی صحیح است. آیات مربوط به آفرینش انسان، برای نشان دادن قدرت و حکمت خداوند و دعوت به تفکر در آفرینش است، نه ارائه دادههای علمی دقیق؛ اما باوجوداین، نهتنها بین قرآن و علم تضادی وجود ندارد، بلکه این کتاب به حقایق متعددی که در زمانه خود ناشناخته بودند و قرنها بعد کشف شدند، اشاره کرده است. برای نمونه، قرآن در آیه دوم سوره انسان، به نقش هر دو عامل جنسیتی مرد و زن در خلقت انسان اشاره کرده است:
«﴿إِنّٰا خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشٰاجٍ ...﴾؛ ما انسان را از نطفه آمیخته و مختلطی آفریدیم ... .»
واژه «أَمْشَاجٍ»، از ریشه «مَشَجَ» به معنای «آمیخته»، «مخلوط» و «دَرهم» گرفته شده (3) و در این سیاق، به آمیزش گامتهای جنسی نر (اسپرماتوزوئید) و ماده (تخمک) اشاره دارد. نکته شگفتانگیز این است که تقریباً تمامی مفسران، حتی از صدر اسلام، این آیه را ناظر بر اختلاط آب زنومرد دانستهاند. برای نمونه، مُقاتلبنسلیمان (درگذشته 150 ه.ق) در تفسیرش که قدیمیترین تفسیر کامل برجایمانده قرآن هست، گفته است:
«إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ یعنى ماء مختلطا و هو ماء الرجل و ماء المرأه؛ همانا ما انسان را از نطفهای آمیخته آفریدیم تا او را بیازماییم. منظور از آب آمیخته، آب مرد و آب زن است.» (4)
ابوزکریا یحییبنزیاد فراء (درگذشته 207 ه.ق) در مقام توضیح این آیه گفته است:
«الأمشاج: الأخلاط، ماء الرجل و ماء المرأه؛ امشاج یعنی مخلوطها، آب مرد و آب زن.» (5)
ابن قتیبه دینوری (درگذشته 276 ه.ق) نیز آیه را بدینشکل تفسیر کرده است:
«اختلاط ماء الرجل بماء المرأه؛ مخلوط شدن آب مرد با آب زن.» (6)
این بیان قرآنی با توجه به بستر تاریخی آن، یک اعجاز علمی محسوب میشود؛ چراکه تأثیر همزمان اسپرم مرد و تخمک زن در تکوین انسان، تنها در سال 1875 به اثبات رسید و کشف شد. این تفاوتِ زمانیِ آشکار، سؤال مهمی را برمیانگیزد: چگونه قرآنی که در قرن هفتم میلادی پدید آمده، حقیقتی را بیان کرده که قرنها بعد توسط علم کشف شد؟ این تطابق پیشگویانه بین وحی و علم، یکی از وجوه اعجاز قرآن و نشانه روشنی مبنی بر الهی بودن قرآن و پیامبری حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله است. (7)
نتیجه:
قرآن در آیات متعددی از واژه «نطفه» برای اشاره به مبدأ خلقت انسان استفاده میکند. این کلمه در زبان عربی به معنای «قطرهای از مایع» است و بهخودیخود لزوماً به منی مرد محدود نمیشود؛ ازاینرو در بسیاری از تفاسیر به آمیزهای از آب مرد و زن یا قطرهای که از هر دو منشأ میگیرد، تفسیر شده است. چنانکه کلمه «دافق» به معنای «متحرک» نیز هست؛ ازاینرو، شامل نطفه زنومرد هردو میشود. افزون بر این، قرآن با تعبیر «امشاج» به ترکیب شدن اسپرم مرد با تخمک زن اشاره کرده و آشکارا از نقش زن در ماده اولیه بچه خبر داده است. با توجه به اینکه نقش زن نزدیک به هزار سال بعد از نزول قرآن توسط علم کشف شده، این اشاره قرآنی، مصداقی از مصادیق «اعجاز علمی» قرآن به شمار میآید.
برای مطالعه بیشتر:
اسمی، صمد و...، مقاله «بررسی شبکه معنایی نطفه در قرآن کریم با پاسخ به شبهات»، دوفصلنامه انسانپژوهی دینی، ش 39، 1397 ش، صص 187-206.
پینوشتها
1. سید رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، تحقیق: صبحی صالح، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1414 ق، خطبه 59، ص 93.
2. اسمی، صمد و...، «بررسی شبکه معنایی نطفه در قرآن کریم با پاسخ به شبهات»، دوفصلنامه انسانپژوهی دینی، ش 39، 1397 ش، صص 187-206، ص 189، 199 و 200.
3. ابنمنظور، محمد، لسان العرب، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، بیتا، ج ۲، ص ۳۶۷؛ جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ سوم، 1404 ق، ج ۱، ص ۳۴۱.
4. مقاتلبنسلیمان، تفسیر مقاتل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1423 ق، ج4، ص 522.
5. فراء، یحیى، معانى القرآن، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1980 م، ج3، ص: 214
6. ابن قتیبه، عبدالله، تفسیر غریب القرآن، بیروت، دار و مکتبه الهلال، 1411 ق، ص 429.
7. خیراللهی، زهرا و حسین رضایی، «بررسی انتقادی شبهات کتاب نقد قرآن پیرامون آیات مربوط به جنینشناسی»، پژوهشهای قرآن و حدیث، سال 51، ش 2، 1397 ش، ص 221 و 222.
