به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی ـ آیت‌الله محمدمهدی شب‌زنده‌دار، دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه کشور و عضو شورای نگهبان، روز چهارشنبه در بازدید از مرکز ملی پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، در جمع مسئولان و کارشناسان بخش‌های مختلف این مرکز، به تبیین جایگاه تبلیغ دین و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات مردم پرداخت و این مسئولیت را خدمتی ارزشمند در مسیر ترویج معارف اسلامی و هدایت جامعه توصیف کرد.

پاسخ‌گویان دینی؛ حلقه اتصال مردم با معارف الهی

وی با اشاره به جایگاه پاسخ‌گویان و مبلغان دینی اظهار کرد: کسانی که معارف و احکام الهی را به‌درستی دریافت می‌کنند و با شناخت مخاطبان و بهره‌گیری از شیوه‌های مناسب به مردم انتقال می‌دهند، حلقه اتصال شریعت و معارف الهی با جامعه هستند. این مسئولیت، افزون بر ارزش علمی، مصداق احسان به اسلام و بندگان خداست و مورد عنایت الهی و اولیای دین قرار دارد.

جنگ اعتقادی؛ ابزار دشمن برای تضعیف جوامع

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه با اشاره به گسترش ابزارهای ارتباطی و سهولت انتشار مطالب در فضای مجازی، تضعیف باورهای دینی و ایجاد تردید در اعتقادات را از مهم‌ترین شیوه‌های اثرگذاری دشمنان دانست و گفت: دشمنان برای سلطه بر جوامع، به‌دنبال ایجاد تشکیک در مبانی اعتقادی هستند؛ زیرا تردید در باورها می‌تواند استقامت، ایستادگی و شکیبایی افراد را تضعیف کند و آنان را به سمت خواسته‌های دشمن سوق دهد.

وی با استناد به دیدگاه محقق نائینی درباره «متمم جعل» توضیح داد که صرف بیان و جعل احکام برای تحقق کامل اهداف دین کافی نیست، بلکه باید افرادی با دریافت صحیح معارف و استفاده از روش‌های متناسب با مخاطبان و استعدادهای گوناگون، این آموزه‌ها را به‌درستی به تشنگان حقیقت منتقل کنند.

تقوا و خداترسی؛ شرط اثرگذاری پاسخ‌های دینی

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به توصیه امیرالمؤمنین(ع) درباره یاری‌رساندن به اهداف الهی، چهار ویژگی ورع، اجتهاد، عفت و سداد را از مؤلفه‌های مهم خدمت‌گزاران دین برشمرد و تأکید کرد: یکی از عوامل مهم پذیرش پاسخ‌های دینی، آن است که مخاطب به تقوا و خداترسی پاسخ‌گو اعتماد داشته باشد و اطمینان پیدا کند که او در بیان مطالب، منافع شخصی و گرایش‌های گروهی را دخالت نمی‌دهد.

عفت و استقلال از دنیا، زمینه‌ساز نفوذ کلام

وی با بیان اینکه عفاف در عرصه‌های مختلف زندگی، از جمله مسائل مالی، نمود پیدا می‌کند، اظهار کرد: عالمانی بوده‌اند که با وجود مشکلات اقتصادی، حاضر نمی‌شدند برای دستیابی به امکانات مادی از جایگاه و آبروی خود صرف‌نظر کنند. چنین روحیه‌ای موجب اعتماد مردم و اثرگذاری سخن عالمان می‌شود؛ همان‌گونه که مردم در دوران انقلاب، با اعتماد به امام خمینی(ره) و مراجع دینی، دعوت آنان را برای همراهی با نهضت اسلامی می‌پذیرفتند و در مسیر تحقق اهداف آن هزینه می‌کردند.

استدلال محکم و پرهیز از پاسخ‌های سست

عضو شورای نگهبان، برخورداری از استدلال روشن و محکم را از دیگر الزامات پاسخ‌گویی دینی دانست و با اشاره به مفهوم «قول سدید» در قرآن کریم، تصریح کرد: پاسخ‌ها باید بر مقدمات صحیح، برهان‌های استوار و امور روشن و قابل‌فهم مبتنی باشند. استفاده از استدلال‌های پیچیده و تکلف‌آمیز، به‌ویژه در مواجهه با مخاطبانی که استعدادها و سطح آگاهی متفاوتی دارند، نمی‌تواند جایگزین تبیین روشن و متناسب شود.

وی همچنین با اشاره به روایات امام صادق(ع)، نسبت به استفاده از استدلال‌های نادرست و مغالطه برای غلبه بر طرف مقابل هشدار داد و تأکید کرد: حتی اگر بتوان با مقدمات ناصحیح، مخاطب یا مخالف را در یک مناظره ساکت کرد، چنین روشی مطلوب اسلام نیست؛ زیرا معارف اسلامی بر پایه حق و برهان استوارند و دفاع از دین نیز باید با روش صحیح صورت گیرد.

ضرورت احراز توان علمی پیش از ورود به مناظره

آیت‌الله شب‌زنده‌دار با اشاره به روایات امام صادق(ع) درباره توانایی مناظره‌کنندگان، خاطرنشان کرد: کسی که برای پاسخ‌گویی یا مناظره در دانشگاه‌ها، محافل علمی و دیگر عرصه‌ها اعزام می‌شود، باید از دانش کافی و مهارت لازم برخوردار باشد. فردی که توان پاسخ‌گویی به شبهات و مدیریت بحث را ندارد، نباید بدون آمادگی وارد چنین عرصه‌ای شود؛ همان‌طور که مسئولان نیز باید در انتخاب افراد برای این مأموریت، توان علمی و مهارتی آنان را در نظر بگیرند.

صداقت علمی؛ شجاعت در بیان ندانستن

وی با نقل نمونه‌هایی از سیره علمی عالمان برجسته، از جمله علامه طباطبایی و آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی، بر ضرورت صداقت در پاسخ‌گویی تأکید کرد و گفت: پاسخ‌گوی دینی در مواجهه با پرسشی که پاسخ آن را نمی‌داند یا درباره آن به اطمینان نرسیده است، باید صریحاً اعلام کند که نیازمند مطالعه و بررسی بیشتر است یا مخاطب را به فردی آگاه‌تر ارجاع دهد. پنهان‌کردن ناآگاهی و ارائه پاسخ‌های غیرمستند، با تقوا و امانت‌داری علمی سازگار نیست.

اخلاص؛ شرط اساسی پذیرش عمل

دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه کشور در ادامه، خلوص نیت را از مهم‌ترین عوامل ارزشمندی فعالیت‌های دینی دانست و با اشاره به آیات قرآن کریم درباره هدف آفرینش و آزمون انسان‌ها، اظهار کرد: برای آنکه یک عمل در شمار بهترین اعمال قرار گیرد، باید از دل و جان و با نیت الهی انجام شود. خدمت به دین، یاری‌رساندن به معارف اهل‌بیت(ع) و پاسخ‌گویی به نیازهای اعتقادی و فکری مردم، هنگامی ارزش حقیقی خود را پیدا می‌کند که برای خدا و بدون چشم‌داشت‌های دنیوی انجام شود.

وی با نقل خاطراتی از امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب درباره پرهیز از موقعیت‌طلبی و پذیرش مسئولیت بر اساس تشخیص وظیفه، تأکید کرد: اخلاص در نیت، از عوامل مهم پیروزی و استمرار انقلاب اسلامی بوده است و کسانی که در مسیر خدمت به دین و جامعه قدم برمی‌دارند، باید همواره مراقب باشند که انگیزه‌های شخصی و دنیوی، جایگزین انجام وظیفه الهی نشود.

آیت‌الله شب‌زنده‌دار در پایان، فعالیت مرکز ملی پاسخ‌گویی به سؤالات دینی و تلاش کارشناسان آن را مسئولیتی بزرگ و ارزشمند توصیف کرد و با تأکید بر ضرورت تقویت دانش، تقوا، توان استدلال، صداقت علمی و اخلاص در میان پاسخ‌گویان، ابراز امیدواری کرد که این تلاش‌ها در مسیر دفاع از معارف اسلامی، رفع شبهات و هدایت مردم مورد قبول خداوند متعال قرار گیرد. وی این مسئولیت را خدمتی در امتداد یاری‌رساندن به اهل‌بیت(ع) دانست که می‌تواند در صورت انجام صحیح، آثار معنوی و اخروی ارزشمندی به همراه داشته باشد.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی در جلسه  مشترک حجت‌الاسلام‌ دکتر اولیایی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی و حجت‌الاسلام‌ رستمی، رئیس مرکز رسانه حوزه علمیه که به میزبانی مرکز ملی پاسخگویی و با حضور مدیران دو مجموعه برگزار شد، فصلی نو در همکاری‌های رسانه‌ای برای تبیین معارف دینی گشوده شد. در این جلسه، طرفین با تکیه بر ضرورتِ تبدیلِ ذخایرِ علمی و تخصصیِ حوزوی به محتوای جذابِ رسانه‌ای، بر یکپارچه‌سازیِ توانمندی‌های دو مجموعه تأکید کردند.

 در همین راستا، تفاهمات صورت‌گرفته به گونه‌ای طراحی شد که فرآیندِ تولید و توزیع محتوا در فضای مجازی و رسانه‌ای به شکلی هم‌افزا پیگیری شود. از جمله مهم‌ترین توافقات این نشست، برنامه‌ریزی برای برگزاری شش نشست تخصصی در دو ماه پیشِ رو (آبان و آذر) بود که با تأمین محتوای تخصصیِ مرکز ملی و پشتیبانیِ تولید و نشرِ مرکز رسانه، به یکی از محورهای اصلیِ جهاد تبیین در این ایام تبدیل خواهد شد. همچنین، تولید یک برنامه تعاملی مشترک با محوریت «گفتگو در فضای مجازی» به‌عنوان یکی از پروژه‌های خلاقانه در دستور کار قرار گرفت.

 علاوه بر تولیدات مشترک، افزایش ضریب نفوذِ محتوای مرکز ملی در سطح بین‌الملل نیز در کانون توجه قرار گرفت. طبق توافق طرفین، قرار است خبرگزاری حوزه با ترجمه و انتشار هفتگیِ پاسخ‌های برگزیده مرکز ملی، این محتوا را در اختیار مخاطبان جهانی قرار دهد. همچنین برای تسریع در پوشش خبری و معرفیِ هدفمندِ آثار مکتوب مرکز ملی، دسترسی‌های لازم برای انتشار مستقیم خبر توسط مرکز ملی فعال گردید.

 فراتر از متن و خبر، بُعد هنری و ترویجیِ این تفاهم‌نامه نیز با تصمیماتی مانندِ تولیدِ مستند تصویری از فعالیت‌های مرکز ملی و ایجاد «جایزه ویژه مرکز ملی» در جشنواره پادکست حوزه، رنگ‌وبویی جدی به خود گرفت تا مسیر تعامل میان نخبگان علمی و مخاطبانِ عام، هموارتر از گذشته گردد. در پایان این نشست و در راستای تداوم این هم‌افزایی، مقرر شد مدیران مرکز ملی در جلسه‌ای متقابل، از مرکز رسانه حوزه بازدید داشته باشند تا جزئیات اجرایی این تفاهمات نهایی شود.

اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با حضور در مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ضمن آشنایی با مأموریت‌ها و فعالیت‌های این مرکز، از بخش‌های مختلف آن بازدید کردند.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با حضور در مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، از بخش‌های مختلف این مرکز بازدید کرده و در جریان تازه‌ترین فعالیت‌ها، ظرفیت‌ها و دستاوردهای آن قرار گرفتند.

در ابتدای این دیدار، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد اولیایی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ضمن خیرمقدم به اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس، به تشریح مأموریت‌ها و فعالیت‌های مرکز در حوزه پاسخگویی به پرسش‌های دینی و مواجهه با شبهات پرداخت.

وی با اشاره به ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه مرکز برای توسعه فعالیت‌های پاسخگویی، بر ضرورت حمایت‌های تقنینی و بودجه‌ای از این مجموعه تأکید کرد و گفت: تقویت ظرفیت‌های مرکز می‌تواند زمینه گسترش خدمات پاسخگویی به نیازهای دینی و معرفتی جامعه، به‌ویژه نسل جوان، را فراهم کند.

تأکید نمایندگان بر نقش مرکز ملی در پاسخگویی به شبهات

در ادامه، اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با اشاره به نقش مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی در صیانت از باورهای دینی و پاسخگویی به پرسش‌ها و شبهات نسل جوان، از فعالیت‌های علمی و پاسخگویی این مرکز تقدیر کردند.

نمایندگان مجلس همچنین با توجه به نیازها و مطالبات مطرح‌شده از سوی مسئولان مرکز، بر پیگیری این موضوعات در کمیسیون فرهنگی و فرآیند بررسی بودجه تأکید کردند تا زمینه برای تقویت زیرساخت‌ها و توسعه فعالیت‌های مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی فراهم شود.

حجت‌الاسلام حامد منتظری‌مقدم با تشریح مفهوم انتقام و خون‌خواهی در سیره اهل‌بیت(ع) گفت: انتقام در این چارچوب صرفاً واکنشی شخصی و احساسی نیست، بلکه در مواردی با مفاهیمی همچون حفظ نظم و امنیت اجتماعی، مجازات متجاوز، بازدارندگی در برابر دشمن و اجرای عدالت پیوند دارد و خون‌خواهی سیدالشهدا(ع) نیز در فرهنگ شیعه به عنوان آرمانی مستمر مورد توجه قرار گرفته است.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، سومین نشست از سلسله‌نشست‌های «بررسی مبانی انتقام و خون‌خواهی» با موضوع «خون‌خواهی و انتقام در سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام» با ارائه حجت‌الاسلام حامد منتظری‌مقدم در مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی برگزار شد.

حجت‌الاسلام منتظری‌مقدم در این نشست با تأکید بر ضرورت توجه به چارچوب مفهومی بحث «انتقام» اظهار کرد: انتقام در لغت به معنای مجازات کردن و سزای کار بد کسی را دادن است، اما این مفهوم در کاربردهای مختلف می‌تواند ابعاد و انگیزه‌های متفاوتی داشته باشد؛ از این رو باید میان انتقام فردی و انتقام اجتماعی تفاوت قائل شد.

وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، انتقام فردی را عمدتاً ناظر به «تشَفّی» و آرامش درونی فرد دانست و گفت: در انتقام فردی، شخص ممکن است در واکنش به آسیبی که به او وارد شده، درصدد مجازات طرف مقابل برآید؛ اما در انتقام اجتماعی، مسئله اصلی حفظ نظم، امنیت و جلوگیری از گسترش هرج‌ومرج در جامعه است و انگیزه اصلی، تشفی شخصی نیست.

این استاد حوزه افزود: انتقام و خون‌خواهی دارای ابعاد فقهی، حقوقی، کلامی، تاریخی، سیاسی و اجتماعی است و هنگامی که موضوع، مقابله با یک دشمن متجاوز و مستمر باشد، نمی‌توان آن را صرفاً در چارچوب یک مسئله شخصی و فردی بررسی کرد؛ چراکه در چنین شرایطی، بازدارندگی و جلوگیری از تکرار تجاوز نیز مطرح است.

بازدارندگی؛ یکی از ابعاد مقابله با دشمن

منتظری‌مقدم با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال بر جایگاه بازدارندگی در مواجهه با دشمن تأکید کرد و گفت: در یک نگاه کلان و سیستمی، «ترساندن دشمن» و ایجاد بازدارندگی از قواعد اساسی در فقه سیاسی و مناسبات نظامی است و موضوع انتقام نیز باید در چنین چارچوبی مورد بررسی قرار گیرد.

وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: بازدارندگی در سیره سیاسی و نظامی پیامبر(ص) جایگاه پررنگی دارد و برخی اقدامات نظامی و سیاسی ایشان، علاوه بر جنبه عملیاتی، کارکرد بازدارنده داشته است.

این پژوهشگر حوزوی غزوه تبوک را از نمونه‌های مهم این رویکرد دانست و درباره فتح مکه نیز گفت: این واقعه پس از نقض پیمان حدیبیه از سوی قریش و تعرض آنان به هم‌پیمانان پیامبر(ص) رخ داد و از این منظر، مسئله مجازات پیمان‌شکنی در آن قابل بررسی است؛ با این حال، نحوه برخورد پیامبر(ص) در فتح مکه با انتقام‌جویی جاهلی تفاوت اساسی داشت و آن حضرت با وجود برخورداری از قدرت، رویکردی مبتنی بر رحمت اتخاذ کرد.

وی با اشاره به حوادث بنی‌قینقاع و بنی‌قریظه افزود: در مواردی که گروه‌هایی مرتکب تعرض، پیمان‌شکنی یا اقدامی علیه امنیت جامعه اسلامی شدند، پیامبر اکرم(ص) با آنان برخورد کرد و این موارد نشان می‌دهد که در سیره نبوی، عفو و رحمت به معنای کنار گذاشتن اصل مجازات و بازدارندگی در برابر تجاوز نیست.

نمونه‌های انتقام و مجازات در سیره امیرالمؤمنین(ع)

منتظری‌مقدم در ادامه به نمونه‌هایی از انتقام و خون‌خواهی در سیره امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد و جنگ نهروان را یکی از نمونه‌های مهم دانست و گفت: تعرض خوارج به جان و اموال مسلمانان و قتل خباب بن ارت و همراهانش از جمله زمینه‌های شکل‌گیری این رویارویی بود.

وی همچنین با اشاره به ماجرای عبیدالله بن عمر اظهار کرد: عبیدالله بن عمر پس از قتل خلیفه دوم، از روی تعصب، چند فرد بی‌گناه ایرانی را به قتل رساند و امیرالمؤمنین(ع) بر قصاص او تأکید داشت. این نمونه نشان می‌دهد که در منطق حکومت اسلامی، حتی اگر جنایتی با انگیزه شخصی و تعصبی رخ دهد، نمی‌توان از مجازات عامل آن صرف‌نظر کرد.

این استاد حوزه، قصاص ابن‌ملجم را نیز از نمونه‌های روشن در این زمینه برشمرد و گفت: پس از شهادت امیرالمؤمنین(ع)، ابن‌ملجم در دوره حکومت امام حسن مجتبی(ع) مجازات شد و این اقدام در چارچوب اجرای مجازات قاتل امام علی(ع) قابل بررسی است.

وی همچنین با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره شهادت «معلّی بن خنیس» گفت: واکنش امام صادق(ع) به قتل یکی از یاران خود را نیز می‌توان در چارچوب مقابله با رویه‌ای دانست که می‌توانست امنیت شیعیان را تهدید کند؛ در اینجا انگیزه امام صرفاً تشفی شخصی نبود، بلکه جلوگیری از گسترش ناامنی و تعرض به جان شیعیان نیز مطرح بود.

خون‌خواهی سیدالشهدا(ع)؛ آرمانی فراتر از یک رخداد تاریخی

بخش دیگری از این نشست به مسئله «خون‌خواهی سیدالشهدا(ع)» اختصاص داشت.

منتظری‌مقدم با بیان اینکه خداوند در قرآن با عنوان «عزیز ذوانتقام» معرفی شده است، گفت: این مسئله به معنای نفی خون‌خواهی از سوی بندگان خدا نیست و خون‌خواهی امام حسین(ع) پس از واقعه عاشورا به عنوان یک آرمان در فرهنگ شیعه استمرار یافته است.

وی با اشاره به روایت نقل‌شده از امام باقر(ع) درباره نحوه تسلیت گفتن عزاداران امام حسین(ع) اظهار کرد: در این روایت، شیعیان مأمور شده‌اند برای قرار گرفتن در شمار «طالبان خون» سیدالشهدا(ع) و در رکاب حضرت مهدی(عج) دعا کنند؛ بنابراین، خون‌خواهی سیدالشهدا(ع) در فرهنگ شیعه صرفاً یک رخداد تاریخی مربوط به گذشته نیست، بلکه به عنوان یک آرمان مستمر مطرح است.

قیام توابین و مختار در امتداد خون‌خواهی عاشورا

منتظری‌مقدم سپس به قیام توابین و قیام مختار اشاره کرد و گفت: پس از عاشورا، دو احساس مهم در جامعه عراق شکل گرفت؛ یکی احساس شدید ندامت و پشیمانی از کوتاهی در یاری امام حسین(ع) و دیگری احساس انتقام از عاملان شهادت آن حضرت. این دو احساس در قیام توابین و سپس قیام مختار انعکاس پیدا کرد.

وی با تأکید بر اینکه دفاع از خون‌خواهی مختار به معنای معصوم دانستن او نیست، افزود: مختار در قیام خود اهداف مختلفی داشت و در زمینه خون‌خواهی از قاتلان امام حسین(ع) موفق شد، اما این مسئله به معنای نادیده گرفتن خطاهای احتمالی او در دیگر عرصه‌ها نیست.

این پژوهشگر حوزوی با اشاره به گزارش‌هایی درباره واکنش امام سجاد(ع) به کشته شدن عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد و حرمله، آنها را از شواهد تاریخی مرتبط با رضایت و همراهی اهل‌بیت(ع) با خون‌خواهی قاتلان سیدالشهدا(ع) دانست و اظهار کرد: مجموعه این شواهد نشان می‌دهد که نمی‌توان خون‌خواهی سیدالشهدا(ع) را صرفاً به خون‌خواهی خداوند در قیامت محدود کرد.

خون‌خواهی و تحقق احساس عدالت در جامعه

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آثار اجتماعی خون‌خواهی گفت: در جامعه‌ای که از سوی دشمن آسیب جدی دیده است، پاسخ به جنایت و ایجاد احساس تحقق عدالت می‌تواند در آرامش روانی و اجتماعی جامعه نیز نقش داشته باشد.

به گفته منتظری‌مقدم، گزارش‌های تاریخی مربوط به دوران مختار نیز نشان می‌دهد که اجرای مجازات قاتلان امام حسین(ع) در آرام شدن بخشی از جامعه شیعی عراق مؤثر بوده است.

منتظری‌مقدم در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: انتقام در این بحث به معنای «مجازات دشمن متجاوز» است و خون‌خواهی یکی از مصادیق آن به شمار می‌رود. از این منظر، بررسی سیره اهل‌بیت(ع) نشان می‌دهد که در کنار تأکید بر عفو و رحمت، در برابر تجاوز، پیمان‌شکنی و تهدید امنیت جامعه نیز اصل مجازات و بازدارندگی مورد توجه بوده است؛ مسئله‌ای که در سیره پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و دیگر ائمه(ع) و همچنین در موضوع خون‌خواهی سیدالشهدا(ع) قابل پیگیری است.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، حضرت آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی در دیدار با مدیران و کارشناسان این مرکز، ضمن تجلیل از مجاهدت‌های علمی و تبلیغی صورت‌گرفته، جایگاه این مرکز را در هندسه فعالیت‌های فرهنگی حوزه علمیه، ممتاز و راهبردی دانستند.

معظم‌له در ابتدای این نشست که با گزارش حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر اولیایی، رئیس مرکز ملی پاسخگویی همراه بود، فعالیت‌های این مجموعه را از مفاخر دفتر تبلیغات اسلامی و حوزه علمیه قم برشمردند و تأکید کردند: «پاسخگویی به شبهات در این تراز، از برکات عظیم انقلاب اسلامی است که نشان می‌دهد روحانیت، فعال و پیشرو در متن جامعه حضور دارد.»

ایشان با استناد به کلام نورانی حضرت صدیقه طاهره (س) در فضیلت انتفاع از علم، پاسخگویی را مصداق اتمّ بهره‌مندی از دانش دانستند و تصریح کردند: «گاهی یک پاسخِ متقن، مسیر حیاتِ فردی را به سوی هدایت تغییر می‌دهد؛ از این رو هرچه بر اهمیت و ضرورت این کار تأکید کنیم و در مسیر توسعه و تعالی آن بکوشیم، باز هم کم است.»

آیت‌الله فاضل لنکرانی با تبیین نقشِ بازدارنده و پیشرانِ این مرکز برای بدنه علمی حوزه، افزودند: «این مرکز می‌تواند بازویِ فکریِ فقاهت باشد. انتقال سؤالات و نیازهای نوپدید جامعه به اساتید درس خارج، بستر مناسبی برای پویایی و تحقیق فراهم می‌کند؛ چرا که فقاهتِ شیعی با مواجهه با چالش‌های علمی و پرسش‌های نوین، تنومند و بالنده شده است.»

استاد خارج فقه و اصول در بخش دیگری از سخنان خود، «جریان‌سازی» را از ظرفیت‌های ذاتی این مرکز دانسته و خاطرنشان کردند: «این مرکز با رصد دقیق مطالبات دینی مردم، باید به مثابه یک “دیده‌بان” عمل کرده و با انتقال تبعات و آثار فتاوا به متن حوزه، و انتقال نیازهای اجتماعی به مسئولان اجرایی، نقشی کنشگرانه ایفا کند.»

معظم‌له همچنین با تأکید بر لزوم جهانی‌سازی خدمات مرکز، افزودند: «ارتباط با دنیای اسلام و جهان شیعه، نیازی انکارناپذیر است که باید در اولویت‌های راهبردی این مجموعه قرار گیرد.»

آیت‌الله فاضل لنکرانی در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به توطئه‌های پیچیده دشمنان در عرصه فرهنگی، را نه یک مسئله ساده اجتماعی، بلکه خروجی اتاق‌های فکر و مهندسیِ امنیتی دشمن برای سست کردن بنیان‌های دینی دانستند. ایشان خطاب به کارشناسان تأکید کردند: «برای مقابله با این هجمه‌ها، تمرکز بر تبیینِ دقیقِ فلسفه و ادله احکام و ارائه آن با ادبیاتی روزآمد و مستدل، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است که باید با دقت و ممارست دنبال شود.»

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، جلسه‌ای مشترک میان مرکز ملی و مرکز پژوهش‌های صداوسیما برگزار شد و دو طرف بر گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های پژوهشی، رسانه‌ای و تولید محتوا تأکید کردند.

دکتر حامد حجتی، مدیرکل اداره پژوهش‌های اسلامی صداوسیما قم، در این جلسه با تقدیر از فعالیت‌های مرکز ملی گفت: «دیتای مرکز ملی درباره دغدغه‌ها و مسائل مردم، برای صداوسیما بسیار مفید و ارزشمند بوده است. این داده‌ها به ما کمک می‌کند تا تصویری واقعی‌تر از اولویت‌های جامعه داشته باشیم و تولیداتمان را بر همان اساس تنظیم کنیم»

وی با اعلام تمایل مرکز پژوهش‌های صداوسیما برای تعاملات بیشتر با مرکز ملی افزود: «برنامه‌ریزی ما این است که سؤالات پربسامد مردم را از مرکز ملی دریافت کنیم تا مبنای تولید برنامه‌هایی مانند «ساران» قرار گیرد. هدف این است که صداوسیما بیش از پیش بر اساس دغدغه‌های واقعی مردم برنامه بسازد و از داده‌های میدانی مرکز ملی بهره ببرد.»

در ادامه این جلسه، حجت‌الاسلام دکتر اولیایی نیز با اشاره به مراجعه گسترده مردمی به مرکز ملی و وجود دیتای قوی در این مرکز اظهار داشت: زمینه‌های همکاری خوبی بین دو مجموعه فراهم است. ما می‌توانیم از ظرفیت داده‌ها و تولیدات مرکز ملی برای غنی‌سازی محتوای رسانه ملی استفاده کنیم.

وی با اشاره به کتاب «سلمان فارسی» که اخیراً در مرکز ملی نوشته شده است، خاطرنشان کرد: بخشی از تولیدات ما می‌تواند برای صداوسیما بسیار مفید باشد. این آثار ظرفیت آن را دارند که در قالب‌های مختلف رسانه‌ای به مخاطب ارائه شوند و تعامل دو مجموعه را از حالت داده‌محور به سمت تولید محتوای مشترک سوق دهند.

همکاری برای پاسخ به شبهات و تولید برنامه‌های مشترک

بر اساس این گزارش، دو طرف در این جلسه بر ضرورت همراستایی بیشتر در حوزه پژوهش، رصد شبهات روز، تولید محتوای مناسبتی و برنامه‌سازی بر اساس نیازهای واقعی مردم تأکید کردند. همچنین مقرر شد تعاملات در قالب‌های مشخص و با محوریت دغدغه‌های مردمی ادامه یابد و تولیدات مشترکی در حوزه‌های مختلف رسانه‌ای شکل گیرد.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، دومین نشست از سلسله‌نشست‌های بررسی مبانی «انتقام و خون‌خواهی» با رویکردی تمدنی، عقلانی و الهیاتی برگزار شد و طی آن ابعاد مختلف مفهوم انتقام و نسبت آن با عقلانیت، عدالت، محبت، مقابله با ظلم، بازدارندگی و نظم تمدنی مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حبیب‌الله بابایی رئیس پژوهشکده مطالعات تمدنی و اجتماعی، در این نشست بر ضرورت عبور از نگاه‌های ساده‌انگارانه و فردی به مسئله انتقام و خون‌خواهی تأکید کرد و گفت که این موضوع را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک مسئله فقهی یا یک واکنش فردی تحلیل کرد، بلکه باید ابعاد گسترده‌تر آن در سرنوشت جوامع، مناسبات بین‌المللی و نظم تمدنی مورد توجه قرار گیرد.

ضرورت تشخیص عقلانیت قابل اعتماد

یکی از محورهای اصلی این نشست، بررسی نسبت انتقام با عقلانیت بود. حجت‌الاسلام والمسلمین بابایی با اشاره به وجود جریان‌های مختلف عقلانیت در جامعه، بر ضرورت تعیین معیارهایی برای تشخیص عقلانیت قابل اعتماد تأکید کرد و این مسئله را از موضوعات مهم برای اداره آینده جامعه دانست.

وی در ادامه با نقد این تصور که انتقام همواره رفتاری صرفاً احساسی و مخالف عقلانیت است، اظهار داشت که نسبت میان احساس و عقلانیت نیازمند بررسی دقیق‌تری است.

به گفته وی، احساسات لزوماً در نقطه مقابل عقلانیت قرار نمی‌گیرند و می‌توانند پس از عبور از فیلتر عقلانی، در ایجاد نظم اجتماعی نقش‌آفرین باشند؛ با این حال، در مواردی نیز ممکن است احساسات و تمایلات خود را در پوشش استدلال‌ها و نظریه‌های عقلانی پنهان کنند و از این رو، تشخیص نسبت واقعی میان احساس و عقلانیت اهمیت ویژه‌ای دارد.
محبت، عدالت و مقابله با ظلم

یکی دیگر از محورهای مطرح‌شده در این نشست، بررسی نسبت میان «محبت، عدالت و مقابله با ظلم» بود.

سخنران با اشاره به آموزه‌های اسلامی تأکید کرد که در برخی موارد، رفتار نیکو و احسان می‌تواند از گسترش ظلم جلوگیری کند و زمینه اصلاح فرد خطاکار را فراهم آورد.

حجت‌الاسلام والمسلمین بابایی هشدار داد که نمی‌توان قواعد حاکم بر روابط فردی و جامعه ایمانی را بدون توجه به تفاوت شرایط، به عرصه پیچیده روابط بین‌المللی تعمیم داد؛ چراکه مناسبات میان افراد و جوامع با مناسبات میان قدرت‌ها و نظام‌های سیاسی در سطح بین‌المللی تفاوت‌های اساسی دارد.
تفاوت ظلم فردی با ظلم سازمان‌یافته و جهانی

در بخش دیگری از این نشست، تفاوت میان ظلم‌های فردی و ظلم‌های گسترده، سازمان‌یافته و جهانی مورد توجه قرار گرفت.

حجت‌الاسلام والمسلمین بابایی با تأکید بر اینکه نوع و گستره ظلم در نحوه مواجهه با آن تأثیرگذار است، اظهار داشت: هنگامی که یک نظام ظلم به‌صورت پیچیده و ساختاری عمل می‌کند، مواجهه با آن نیز نمی‌تواند صرفاً در قالب عفو و بخشش فردی تعریف شود.

وی بر ضرورت توجه همزمان به ابعاد فقهی، سیاسی، فرهنگی و تمدنی این مسئله تأکید کرد و افزود که برای فهم درست نحوه مقابله با ظلم‌های ساختاری، باید سطح و پیچیدگی آن را نیز مورد توجه قرار داد.

«تقاص» در سطح تمدنی

بازتعریف مفهوم «تقاص» در سطح تمدنی از دیگر محورهای مهم این نشست بود.

حجت‌الاسلام والمسلمین بابایی با اشاره به نمونه‌هایی از سلطه سیاسی و معرفتی قدرت‌های جهانی، بر ضرورت تعریف واکنش به چنین ساختارهایی متناسب با سطح و گستره ظلم تأکید کرد.

در این چارچوب، انتقام صرفاً به معنای قصاص یا واکنش شخصی و محدود نیست، بلکه می‌تواند به معنای تلاش برای پایان دادن به ساختارهای سلطه و جلوگیری از استمرار ظلم نیز مورد توجه قرار گیرد.

از این منظر، مسئله انتقام و خون‌خواهی از سطح واکنش فردی فراتر رفته و به موضوعی مرتبط با مقابله با ساختارهای ظلم و سلطه، حفظ عدالت و جلوگیری از تداوم بی‌عدالتی در مقیاس اجتماعی و تمدنی تبدیل می‌شود.

امنیت و بازدارندگی در جهان معاصر

سخنران در جمع‌بندی مباحث خود، با اشاره به شرایط جهان معاصر و وجود بی‌نظمی و رقابت میان قدرت‌ها، مسئله امنیت، بازدارندگی و مقابله با تهدید را نیازمند تأمل جدی در مبانی عقلانی، اخلاقی و تمدنی دانست.

رئیس پژوهشکده مطالعات تمدنی و اجتماعی بر ضرورت گشودن افق‌های تازه پژوهشی برای بررسی نسبت میان عدالت، انتقام، بازدارندگی و مقابله با ظلم در جهان معاصر تأکید کرد.

بر اساس مباحث مطرح‌شده در این نشست، بازخوانی مفهوم انتقام و «تقاص» نیازمند فاصله گرفتن از برداشت‌های صرفاً فردی و احساسی و توجه همزمان به ابعاد عقلانی، اخلاقی، فقهی، سیاسی، فرهنگی و تمدنی آن است؛ رویکردی که می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی دقیق‌تر نسبت میان عدالت، مقابله با ظلم و ضرورت بازدارندگی در جهان معاصر فراهم کند.

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، همزمان با سالروز صلح تاریخی امام حسن مجتبی علیه‌السلام با معاویه، کتاب «فراتر از صلح؛ بازخوانی سیره و پاسخ به شبهات امام حسن مجتبی علیه‌السلام» به همت گروه تاریخ بخش مکتوب و رسانه این مرکز و انتشارات بوستان کتاب منتشر شد.
این اثر رویکردی نوآورانه دارد و به‌جای روایت صرف تاریخی، از دل پرسش‌ها و شبهات رایج در جامعه به سراغ سیره کریم اهل‌بیت(ع) رفته و موضوعات زیر که از ویژگی¬های برجسته کتاب است پرداخته است:
- نخستین کتاب شبهه‌محور درباره امام حسن(ع): اگرچه آثار متعددی درباره آن حضرت نگاشته شده، اما «فراتر از صلح» اولین کتابی است که با رویکرد پاسخ به سؤالات چالش‌برانگیز و شبهه‌محور تدوین گردیده است.
- پاسخ‌محوری به‌جای تاریخ‌نگاری صرف: این کتاب برخلاف بسیاری از آثار که صرفا گزارشی تاریخی از زندگی آن حضرت است، از سمت سؤالات و شبهات موجود در ذهن مخاطبان به تاریخ نگریسته و پاسخ‌های مستند ارائه داده است.
- جامعیت موضوعی: این اثر همانطور که از نام آن پیداست به‌جای تمرکز صرف بر موضوع صلح، ابعاد ناگفته و مختلف زندگی امام حسن مجتبی(ع) را در دوره‌های گوناگون حیات ایشان پوشش داده است.
«فراتر از صلح» تلاشی است برای بازخوانی سیره کریم اهل‌بیت علیه‌السلام از دریچه پرسش‌های امروز؛ روایتی فراتر از یک گزارش تاریخی است و موضوعاتی همچون:

- چرایی و حکمت صلح با معاویه و تبیین آن به عنوان «نرمش قهرمانانه»
- پاسخ مستند به شبهات مربوط به «مطلاق بودن» و «ازدواج‌های بی‌شمار»
- تحلیل بخشش‌های کریمانه امام علیه‌السلام در شرایط دشوار اقتصادی
- نقش‌آفرینی امام حسن علیه‌السلام در جنگ جمل و تحولات سیاسی صدر اسلام
- بررسی تعداد و سرنوشت فرزندان امام علیه‌السلام در واقعه کربلا
- تحلیل تاریخی شهادت امام حسن علیه‌السلام با سم و چرایی عدم قصاص

را بررسی و تحلیل کرده است.

به گزارش مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، مدیر پروژه ربات پاسخگوی هوشمند «دین‌دان» با تشریح روند طراحی این سامانه اظهار داشت: این ربات افزون بر پاسخگویی به پرسش‌های دینی، انواع خطاهای نوشتاری و شکل‌های گوناگون بیان کاربران را نیز فراگرفته و بدون هرگونه وابستگی به سرویس‌های خارجی فعالیت می‌کند.

وی افزود: زمانی که این فناوری هنوز در جامعه به شکل امروزی فراگیر نشده بود و حتی چت‌بات‌ها نیز به صورت فعلی مطرح نبودند، هدف مرکز از ابتدا آن بود که فرایند پاسخگویی مرکز را مکانیزه و هوشمند کند.

مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی ادامه داد: هر پرسش از لحظه ورود به مرکز تا زمانی که پاسخ آن در اختیار کاربر قرار می‌گیرد، مراحل متعددی را طی می‌کند و هدف نخست ما هوشمندسازی این مسیر و سپردن بخشی از فعالیت‌هایی که پیشتر توسط نیروی انسانی انجام می‌شد، به هوش مصنوعی بود.

شیردل گفت: نخستین سرویسی که در این مسیر طراحی کردیم، «مقسم هوشمند» نام داشت. پرسش‌های واردشده به مرکز باید توسط گروه‌های تخصصی مرتبط پاسخ داده شوند و پیش از این، ارجاع سؤال به گروه تخصصی توسط نیروی انسانی صورت می‌گرفت، اما با راه‌اندازی این سرویس، هوش مصنوعی پرسش را به‌طور هوشمند تشخیص داده و به گروه تخصصی مربوط ارجاع می‌دهد.

وی با اشاره به دومین سرویس هوشمند مرکز بیان کرد: سرویس دوم، «مشابهت‌یاب معنایی» بود. مرکز از سال‌های گذشته قابلیت جست‌وجوی لفظی را در اختیار داشت، اما جست‌وجوی معنایی که بتواند بر اساس مفهوم سؤال، پاسخ‌های مرتبط را بیابد و پیشنهاد کند، وجود نداشت.

مدیر پروژه «دین‌دان» اضافه کرد: با راه‌اندازی مشابهت‌یاب معنایی، هنگامی که پرسش وارد مرکز می‌شود، سیستم مفهوم آن را بررسی کرده و پاسخ‌های مشابه و مرتبط را به کارشناس پیشنهاد می‌دهد تا کارشناس بتواند از آن‌ها برای پاسخگویی به سؤال استفاده کند یا در صورت نیاز، محتوای مرتبط را مستقیماً در اختیار کاربر قرار دهد.

شیردل ادامه داد: در فرایند پاسخگویی مرکز، فعالیت‌هایی همچون پروفایل‌سازی کاربران و برچسب‌گذاری سؤالات نیز وجود داشت که برای انجام آن‌ها نیاز به ورود اطلاعات توسط کارشناس بود. برای این بخش نیز سرویس هوشمندی طراحی شد تا بر اساس محتوای سؤال، برچسب‌های مرتبط را به‌صورت خودکار پیشنهاد کند.

وی گفت: در این فرایند، اطلاعاتی مانند جنسیت و سن پرسشگر و نیز مفاهیم و موضوعات موجود در متن سؤال استخراج می‌شود و دیگر نیازی نیست کارشناس همه این اطلاعات را به‌صورت دستی وارد کند؛ بلکه سیستم پیشنهادها را ارائه می‌دهد و تأیید کارشناس برای نهایی شدن آن کافی است.

مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی یکی دیگر از مراحل توسعه این خدمات را «خلاصه‌سازی هوشمند» عنوان کرد و افزود: در این مرحله، اگر برای یک سؤال، برای نمونه پنج پاسخ مشابه یا پیشنهادی وجود داشته باشد، سیستم می‌تواند محتوای آن‌ها را خلاصه کرده و جمع‌بندی‌ای در اختیار کارشناس قرار دهد تا فرایند پاسخگویی با سرعت و دقت بیشتری انجام شود.

شیردل تصریح کرد: به‌طور کلی، در این مرحله هم فرایند پاسخگویی مرکز را هوشمند کردیم و هم دستیار هوشمندی برای کارشناسان فراهم آوردیم تا بخشی از کارهای زمان‌بر را انجام دهد و کارشناس با تمرکز بیشتری به اصل پاسخگویی بپردازد.

وی ادامه داد: در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ با ترکیب این سرویس‌ها، یک مدل زبانی اختصاصی برای پاسخگویی طراحی و یک چت‌بات تخصصی راه‌اندازی کردیم که خروجی آن ربات پاسخگوی هوشمند «دین‌دان» است.

مدیر پروژه «دین‌دان» با تأکید بر اختصاصی بودن این سامانه گفت: این مدل زبانی اختصاصی با داده‌های ویژه مرکز آموزش دیده و پرورش یافته است و به همین دلیل می‌تواند در حوزه پاسخگویی به سؤالات دینی، با حجم بالای داده و کیفیت مناسب پاسخ ارائه کند.

شیردل افزود: یکی از ویژگی‌های مهم این سامانه، استقلال آن از سرویس‌های خارجی است. برخلاف بسیاری از سرویس‌هایی که امروز در سامانه‌های گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرند و برای ارائه خدمات هوش مصنوعی به سرویس‌های خارجی وابسته‌اند، ما این فرایند را در داخل مجموعه بومی‌سازی کرده‌ایم.

وی بیان کرد: تمام سرویس‌هایی که در این مسیر طراحی شده‌اند، در اختیار کاربران قرار گرفته و خروجی نهایی آن‌ها در قالب «دین‌دان» به‌عنوان یک چت‌بات پاسخگوی هوشمند ارائه شده است.

مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی درباره قابلیت‌های «دین‌دان» گفت: این سامانه می‌تواند گروه تخصصی مرتبط با سؤال را تشخیص دهد و همچنین یک پرسش را از جنبه‌های گوناگون بررسی و پاسخگویی کند؛ بنابراین اگر یک سؤال به چند حوزه تخصصی مرتبط باشد، پاسخ آن صرفاً از منظر یک گروه تخصصی ارائه نمی‌شود و می‌تواند ابعاد مختلف سؤال را پوشش دهد.

شیردل یکی دیگر از قابلیت‌های این سامانه را تولید پاسخ‌های متنوع عنوان کرد و گفت: اگر کاربر یک سؤال تکراری را در زمان‌های گوناگون مطرح کند، به دلیل مولد بودن سیستم، پاسخ‌ها الزاماً با یک لحن و عبارت ثابت ارائه نمی‌شوند و هوش مصنوعی می‌تواند پاسخ‌های متفاوتی را در اختیار کاربر قرار دهد.

وی افزود: در عین حال، تلاش شده است لحن و ادبیات مورد استفاده در پاسخ‌های «دین‌دان» با لحن کارشناسان مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی هماهنگ باشد و این سامانه با استفاده از داده‌های مرکز، شیوه بیان و ادبیات پاسخگویی کارشناسان را نیز آموزش دیده است.

مدیر پروژه «دین‌دان» در بخش دیگری از سخنان خود به آموزش سامانه برای شناسایی خطاهای نوشتاری کاربران اشاره کرد و گفت: یکی از کارهایی که انجام داده‌ایم، آموزش انواع شکل‌های نادرست نوشتن واژه‌ها بر اساس پرسش‌های واقعی مردم بوده است.

شیردل ادامه داد: برای نمونه، ممکن است کاربر واژه «زکات» را با شکل‌های مختلف و حتی با حروف یا ترکیب‌های نادرست تایپ کند. نمونه‌هایی مانند نوشتن این واژه با حروف اشتباه یا شکل‌های متفاوت در داده‌های واقعی کاربران وجود داشته و همه این موارد به سامانه آموزش داده شده است.

وی تأکید کرد: بنابراین کاربر لازم نیست حتماً سؤال خود را با ادبیات رسمی، دقیق و بدون خطای تایپی مطرح کند؛ «دین‌دان» تلاش می‌کند مفهوم سؤال را از میان شکل‌های گوناگون نوشتاری تشخیص دهد و پاسخ مناسب را ارائه کند.

مدیر فناوری اطلاعات مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی خاطرنشان کرد: مسیر طراحی این سامانه از یک چت‌بات ساده آغاز نشده است، بلکه مجموعه‌ای از سرویس‌های هوشمند به‌تدریج در فرایند پاسخگویی مرکز ایجاد شده و در نهایت با ترکیب این خدمات، «دین‌دان» به‌عنوان سامانه پاسخگوی هوشمند سؤالات دینی شکل گرفته است.

آدرس سامانه دین دان https://my.pasokhgoo.ir/din-dan