پاسخ:

برای بهشتی شدن دو شرط لازم است، یکی، بودن در پیروان دین حق و دوم، عمل بر طبق معارف آن دین است؛ یعنی اگر کسی دین صحیح و حق را در دوره خود انتخاب نکند، مثلاً از ادیان منقضی شده، پیروی کند توقع بهشت، بیجاست و همچنین اگر کسی دین حق را در زمانه خود برگزیند، اما بر اساس تعالیم آن عمل نکند، بازهم اهل بهشت نخواهد بود. این دو شرط در آیات متعدد قرآن همچون: «الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ؛» (1)

 مورد تصریح و تأکید است که همراهی ایمان و عمل، عاقبت خیر و بهشت را به‌عنوان نتیجه حیات دنیوی نصیب انسان می‌کند. بر همین‌اساس، اگر کسی در زمان انبیای گذشته مثل حضرت موسی علیه‌السلام، بر آیین یهودی بوده و بر اساس تعالیم آن دین عمل کرده، شایسته بهشتی شدن است، اما با ظهور حضرت عیسی علیه‌السلام، باقی ماندن بر یهودیت، دیگر قابل توجیه نبوده و عمل بر طبق معارف یهودیت کافی نخواهد بود؛ بنابراین پس از ظهور دین خاتم، گرایش به ادیان سابق قابل‌پذیرش نبوده و انجام مناسک بر اساس ادیان گذشته نیز پذیرفته نخواهد بود.

الف. دین حق در روایات

سیر حرکت بشر به‌گونه‌ای بوده که هرچه پیشرفت می‌کند از جنبه معنوی، نیاز تازه‌ای به دین جدید برای او پیدا شده تا بتواند چالش‌های اعتقادی و معنوی او را برطرف کند و او را به کمال برساند. دین خاتم درواقع تأمین‌کننده نیاز بشر تا قیامت است و پاسخ‌گوی همه سؤالات و مشکلات اوست و پس از ظهور اسلام، تکامل تنها در این دین خلاصه می‌شود. در خود اسلام نیز باوجود همه اختلاف‌سلیقه‌ها و نظرها، یک مذهب و روش مورد تأیید و منحصراً مستحق بهشت هستند. در روایتی که تقریباً همه مذاهب اسلامی نیز مضمونی مشابه از آن را نقل کرده‌اند به این تفرق امت اشاره شده و در منابع شیعی به فرقه و مذهب حق و نجات‌یافته نیز اشاره شده است:

«... یَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنَّ أُمَّهَ مُوسَى علیه‌السلام افْتَرَقَتْ إِحْدَى وَ سَبْعِینَ فِرْقَهً، فِرْقَهٌ نَاجِیَهٌ وَ الْبَاقُونَ فِی النَّارِ، وَ إِنَّ أُمَّهَ عِیسَى علیه‌السلام افْتَرَقَتِ اثْنَتَیْنِ وَ سَبْعِینَ فِرْقَهً، فِرْقَهٌ نَاجِیَهٌ وَ الْبَاقُونَ فِی النَّارِ، وَ إِنَّ أُمَّتِی سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلَاثٍ وَ سَبْعِینَ فِرْقَهً، فِرْقَهٌ نَاجِیَهٌ وَ الْبَاقُونَ فِی النَّارِ. فَقُلْتُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا النَّاجِیَهُ؟ فَقَالَ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: الْمُتَمَسِّکُ بِمَا أَنْتَ عَلَیْهِ وَ أَصْحَابُک؛‏ (2)

ای ابا الحسن: امت موسى پس از او هفتادویک فرقه شد و یک فرقه‌اش نجات یابنده و هفتاد فرقه‌اش در آتش‌اند و امت عیسى پس از او به هفتادودو دسته شده‌اند که یک دسته نجات یابنده و هفتادویک دسته در آتش‌اند و همانا امت من به‌زودی پس از من هفتادوسه گروه خواهند شد که یک گروه نجات یابنده و هفتادودو گروه در آتش‌اند.»

از متن روایتی که مرحوم مجلسی گزارش می‌کند، مشخص است که دسته‌بندی و تفرقه در همه امت‌ها اتفاق افتاده، اما شاید دقیقاً مشخص نیست این تعداد و گروه‌بندی‌ها بر چه اساسی است، اما در هر دینی یک گروه جزو هدایت‌شدگان و اهل بهشت خواهند بود.

پیش‌ازاین نیز شیخ صدوق با اشاره به این حدیث و استناد به حدیث ثقلین، فرقه ناجیه را تنها در شیعه و پیروان اهل‌بیت علهیم السلام متعین دانسته است (3) و بر اساس متن روایت، بقیه فرق اهل دوزخ هستند.

نکته مهم این است که همه مدعیان پیروی از اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز بهشتی نخواهند بود و حرکت واقعی در مسیر ایشان موردنظر است. به‌بیان‌دیگر فرقه ناجیه پیروان واقعی خود را به نتیجه مطلوب خواهد رساند و مذهب تنها بسترساز است. با این حساب جمعیت کمی اهل نجات خواهند بود و در پاسخ باید گفت قرآن کریم در آیات متعددی همچون:

 «و َلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ؛

 و اگر اهل کتاب ایمان می‌آوردند قطعاً برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنان مؤمن [به قرآن و پیامبرند] و بیشترشان فاسق‌اند؛» (4)

 بر نظریه حق بودن اکثریت خط بطلان کشیده است.

بنابراین در عصر حاضر تنها یک دین که همان اسلام باشد و از بین فرقه‌ها و گرایش‌های مختلف به‌وجود آمده در اسلام تنها پیروان یک فرقه نجات خواهند یافت و آن گروه نیز شیعیان و متمسکان به قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام هستند.

ب. سرنوشت پیروان ادیان دیگر

در اینجا بحث از گروه مستضعفان فکری و اعتقادی نیست؛ بلکه آگاهان و عامدان موردبحث هستند. امیرمومنان علیه السلام دراین‌باره می‌فرمایند:

«وَ لاَ یَقَعُ اِسْمُ اَلاِسْتِضْعَافِ عَلَى مَنْ بَلَغَتْهُ اَلْحُجَّهُ فَسَمِعَتْهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلْبُهُ؛ (5)

نام مستضعف بر کسى که حجّت و برهان [خدا] به او برسد و گوشش آن را بشنود و دلش آن را فهم کند، نهاده نمی‌شود.»

مستضعف کسی است که زمینه‌های شناخت حق برای او میسر نبوده مانند کسی که ممکن است در جنگل‌های دور به دنیا بیاید، زندگی کند و بمیرد و اساساً ارتباطی با جوامع و شناختی از حق و غیر حق برایش حاصل نشود. به‌این‌ترتیب او را مستضعف اعتقادی می‌نامند. از امام باقر علیه‌السلام درباره شرایط مستضعفان سؤال شد که حضرت در پاسخ چنین فرمودند:

«هُوَ اَلَّذِی لاَ یَهْتَدِی حِیلَهً إِلَى اَلْکُفْرِ فَیَکْفُرَ وَ لاَ یَهْتَدِی سَبِیلاً إِلَى اَلْإِیمَانِ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُؤْمِنَ وَ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَکْفُرَ فَهُمُ اَلصِّبْیَانُ وَ مَنْ کَانَ مِنَ اَلرِّجَالِ وَ اَلنِّسَاءِ عَلَى مِثْلِ عُقُولِ اَلصِّبْیَانِ مَرْفُوعٌ عَنْهُمُ اَلْقَلَمُ؛ (6)

مستضعف کسى است که نه توان کافر شدن را دارد و نه راه ایمان را پیدا می‌کند تا مؤمن شود. از کودکان و مردان و زنانى که عقل و فکرشان به‌اندازه کودکان است، تکلیف برداشته شده است.»

بنابراین پیروان ادیان گذشته و مذاهب غیر ناجیه که حجت بر آن‌ها تمام شده و بهانه‌ای ندارند، راهی جز پذیرش اسلام نداشته و اگر چنین نکنند قطعاً دچار طغیان و انحراف هستند. قرآن درباره آنان چنین می‌فرمایند:

«إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ وَمَنْ یَکْفُرْ بِآیَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ؛ (7)

دین در نزد خدا، اسلام (و تسلیم بودن در برابر حق) است و کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده شد، اختلافی (در آن) ایجاد نکردند، مگر بعد از آگاهی و علم، آن‌هم به‌سبب ظلم و ستم در میان خود و هر کس به آیات خدا کفر ورزد، (خدا به‌حساب او می‌رسد؛ زیرا) خداوند، سریع الحساب است.»

بر اساس روایتی که در بخش قبلی گذشت (فرقه ناجیه،) اگر کسی اهل نجات نبود، مستحق دوزخ است و عبارت «الْبَاقُونَ فِی النَّارِ» سه بار در مورد پیروان یهودیت، مسیحیت و مسلمانان تکرار شده است. نکته‌ای که شایسته تذکر است این‌که پس از ظهور اسلام دیگر فرقه ناجیه در ادیان گذشته نیز معنا نخواهد داشت، چراکه نجات در آن ادیان تنها مختص زمان اعتبار خود ادیان بوده و پس از ظهور مسیحیت دیگر هیچ گروه از یهود نجات نخواهند یافت، چراکه اساس دینشان منقضی شده و پس از ظهور اسلام نیز هیچ گروهی از مسیحیت مستحق نجات و بهست نخواهند بود.

نتیجه:

ادیان پیش از اسلام دچار انحرافات و اختلافاتی شده‌اند و فرقه‌های گوناگونی از آن‌ها پدید آمده که در روایات تنها یک گروه از پیروان راستین حضرت موسی علیه‌السلام و یک گروه از پیروان حضرت عیسی علیه‌السلام اهل حق و نجات معرفی‌شده‌اند. در اسلام نیز بر اساس روایات، این انشقاق اتفاق افتاده و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یک گروه را که پیروان علی بن ابی‌طالب علیهماالسلام باشند را به‌عنوان فرقه ناجیه و اهل بهشت معرفی کرده‌اند. بر این اساس، همه پیروان یهودیت و مسیحیت پس از ظهور اسلام اگر بر دین تاریخ گذشته خود اصرار بورزند، اهل گمراهی هستند و وعده دوزخ به آن‌ها داده شده و فرق مختلفی که درون اسلام پدید آمده‌اند نیز راه انحراف را پیموده و مستحق بهشت نیستند.

پی‌نوشت‌ها:

1. سوره رعد، آیه 29.

2. مجلسى، محمدباقر‏، بحارالانوار، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403 ق، ج 30، ص 337.

3. ر.ک: ابن‌بابویه، محمد بن على‏، کمال‌الدین و تمام النعمه، محقق / مصحح: غفارى، علی‌اکبر، تهران: اسلامیه،‏ چاپ دوم، ‏1395 ق‏، ج 2، ص 661.

4. سوره آل‌عمران، آیه 110.

5. سید رضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، چاپ اول، 1414 ق، ص 279. خطبه 182.

6. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفارى علی‌اکبر و آخوندى، محمد، تهران: اسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 404.

7. سوره آل‌عمران، آیه 19.