ترتسب نزول قران

پرسش 1:
ترتسب نزول قران
شرح : با عرض سلام و خسته نباشيد.مي خواستم بدونم1- نحوه نزول آيات قرآن به چه ترتيب بوده و چرا آيات يک سوره يکجا نازل نمي شدند و به صورت پراکنده بر حضرت پيامبر (ص) نازل شدند؟
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
دانشمندان حکمت هاي متعددي براي نزول تدريجي قرآن ذکر کرده اند:
1- برخي از حوادث و رويدادها که در زمان پيامبر اتفاق مي­افتاد، زمينه نزول بسياري از آيات و سور قرآني بوده است، که از آن (اسباب النزول ) يا (شأن نزول ) تعبير مي­کنند. اين گونه نازل شدن قرآن هم ياري پيامبر از آسمان در آن واقعه بود که او را از حيرت و سردرگمي در مي آورد و هم آيه در ذهن و روح مسلمانان نفوذ مي کرد.
2- يکي از فايده­هاي نزول تدريجي ايجاد روحيه و تازه شدن ارتباط با عالم غيب و باعث آرامش خاطر و دلگرمي پيامبر بوده است : «کذلک لنثّبت به فؤادک و رتلناه ترتيلاً؛ به صورت تدريجي قرآن را نازل مي کنيم تا دل وقلب تو محکم شود». (1)
3- نزول تدريجي اين امکان را به اصحاب مي دهد که بتوانند قرآن را حفظ کنند. اگر قرآن يک دفعه برمردم آورده مي شد، توان حفظ کردن آن نبود: «و قرآناً فرقناه لتقرأه علي الناس علي مکث و نزلّناه تنزيلاً؛ قرآن را به صورت پراکنده و به تدريج نازل کرديم تا پيامبر باتأمل و درنگ آن را همگام با نزول آن بر مردم بخواند».
4- اگر قرآن و تمامي احکام آن يک باره نازل مي شد، مردم زير بار وظائف آن نمي رفتند، چون مردم با آداب و رسوم کهن و ريشه داري سر و کار داشتند که ترک آنها به صورت يک باره و سخت و ناهموار بود. مثلاً در مورد شراب، روزه و اجراي حدود الهي، کم کم و به تدريجي و مرحله مرحله اين احکام براي مردم آورده شد. (2)
پي نوشت ها:
1. فرقان، آيه 33.
2. سيدمحمدباقر حجتي، تاريخ قرآن کريم، ص 22به بعد، با تلخيص و اضافات.

پرسش 2:
جمع آوري قرآن به صورت کنوني را اولين بار چه کسي انجاام داد و آيا اين اتفاق در زمان پيامبر رخ داده يا بعد از ايشان؟
پاسخ:
قرآن بر قلب رسول خدا نازل شد و بر آن قلب حک گرديد و رسول خدا خود اولين حافظ قرآن بود که همه آيات را در قلب خود و در امان از تصرف شيطان و فراموشي و سهو و اشتباه داشت و هر سال جبرئيل همه قرآن نازل شده را يک بار بر ايشان عرضه مي کرد و سلامت آن را از دستبرد هر شيطاني اعلام مي نمود .
رسول خدا به امر خدا قران را بر مردم تلاوت مي کرد و آنان مستقيم به گوش خود قرآن و نحوه خواندن آن را از زبان رسول خدا مي شنيدند و حفظ مي کردند و در زمان رسول خدا همه مسلمانان حافظ همه يا قسمت هايي از قرآن بودند بخصوص که در حجاز خواندن و نوشتن مرسوم نبود و بيشتر اتکاي مردم به قوه حافظه شان بود.
رسول خدا افرادي را که قرآن را به خوبي حفظ داشتند و تلاوت مي کردند به عنوان قاري معين کرده بود که وظيفه آموزش قرآن به مردم را داشتند و اينان که حافظ قرآن در قلب خود و از لحاظ ايمان و خداترسي و راستگويي امتحان شده بودند، زير نظر خود پيامبر به مردم خواندن صحيح قرآن را آموزش مي دادند.
به امر پيامبر تعدادي از افراد که نوشتن بلد بودند، وظيفه داشتند آيات قرآن را بر نوشت افزار هاي مرسوم آن روز بنويسند و همه قرآن در لوح هاي گلي و سنگي و...نوشته شده و در همياني پشت منبر رسول خدا نگهداري مي شد. علاوه اين که افرادي نيز براي خود قرآن را به طور کامل يا قسمت هايي از آن را نوشته و در خانه خود داشتند.
ترتيب آيات و سوره ها به امر رسول خدا بود و معمولا سوره ها يکجا نازل مي شد و بعد از تمام شدن، سوره بعد نازل مي گرديد و نزول بسم الله جديد علامت تمام شدم سوره قبلي و شروع سوره بعدي بود و گاهي نيز آيات نازل شده در اثناي آياتي که قبلا نازل شده بود، به امر رسول خدا درج مي گرديد و خلاصه نظم آيات به اتفاق همه عالمان اسلام و نظم سوره ها به نظر غالب عالمان همان نظمي است که پيامبر دستور داده است.
تا زماني که رسول خدا زنده بود ، نزول ادامه داشت و چند روز قبل از وفات رسول خدا آخرين آيات نازل شد از اين رو در زمان ايشان نمي شد ( بنابر نظر برخي علماء نه همه ) قرآن را به صورت کتابي که بين دو جلد قرار گرفته و تمام شده، جمع آوري کرد و تحويل جامعه داد . بدين جهت امام علي به امر رسول خدا و بعضي از اصحاب به امر خليفه اول در فاصله کمي بعد از وفات رسول خدا طبق دستور هاي ايشان، قرآن را به صورت کتابي بين دو جلد تنظيم و به جامعه ارائه کردند. اين کار در کمترين فاصله از وفات رسول خدا انجام شد و هنوز همه مردم دستور ها و بيانات رسول خدا در مورد قرآن را به ياد داشتند و علاوه بر اين که داعيه اي بر تحريف نبود، کسي هم جرات نمي کرد و جامعه هم اجازه نمي داد از اين رو همه مسلمانان با وجود اختلافاتي که بعد از رسول خدا به وجود آمد، در صحت و سلامت قرآن جمع آوري شده اتفاق داشتند.
علاوه بر قرآن جمع آوري شده توسط خليفه اول که مورد اتفاق بود، بسياري از اصحاب هم خودشان براي تلاوت شخصي، نسخه هايي کامل يا ناقص از قران داشتند که گاهي در لابلاي آيات کلمات توضيحي که از رسول خدا شنيده بودند ، نوشته بودند که فهم مراد آيه برايشان آسان تر و روشن تر باشد. با توجه به اين نسخه ها و تفاوت لهجه افرادي که به اسلام وارد مي شدند و قرآن را تلاوت مي کردند و تفاوت لغات قبايل مختلف قريش ، تغييرات جزيي در نسخه هاي قرآن پديدار شد که گر چه به معناي کلي آيات ضرر نمي زد ولي در صورت ادامه يافتن خطرناک مي نمود و از اين رو خليفه سوم دستور داده شد همه نسخه هاي ديگر جمع آوري و معدوم شود و فقط از روي نسخه جمع آوري شده توسط خليفه اول، نسخه هايي تکثير شده و به عنوان نسخه هاي مرجع به سراسر جهان اسلام فرستاده شود و بدين وسيله سلامت قرآن در گذر زمان تضمين شد.
بنا بر اين قرآن کنوني مطابق دستور هاي رسول خدا و به فاصله بسيار کمي بعد از وفات پيامبر توسط هيأتي که از جانب خليفه اول منصوب شده بودند ، با نظارت امير المومنين (ع) تدوين و در يک جلد مرتب شد و همين قرآن تدوين شده زمان خليفه اول زمان عثمان ابن عفان (خليفه سوم) تکثير و به سراسر جهان اسلام فرستاده شد.
البته در آخر متذكر ميشويم برخي از بزرگان و مفسران بر اين عقيده اند كه قرآن كنوني در زمان پيامبر جمع آوري شده است و برخي از كساني هم كه مي گويند جمع آوري بعد از ايشان جمع آوري شده منظورشان جمع آوري سوره هاست وگرنه جاي آيات را پيامبر مشخص كرده بودند

پرسش 3:
نام گذاري آيات قرآن چگونه و توسط چه کسي انجام شده است؟
پاسخ:

آيات قرآن معمولا اسم ندارند. جز تعداد محدودي آيات که به خاطر محتوايشان نام خاص يافته اند (مثل آيه مباهله، آيه تطهير، آيه ولايت ، آيه ابلاغ ، آيه اکمال ، و...) . بعضي از اين نامگذاري ها در روايات از جانب معصومين اند (مثل آيت الکرسي) و اکثر اين نامگذاري ها توسط مسلمان ها انجام شده است.
پرسش 4:
پس از نزول يکباره قرآن در شب قدر بر حضرت پيامبر(ص) دليل وحي مجدد و آيه به آيه چه لزومي داشته است؟ با تشکر فراوان از زحمات شما.

پاسخ:
با عرض سلام و تشکر از ارتباط تان با اين مرکز.
نزول تدريجي و تفصيلي‌ قرآن کريم طي 23 سال بوده ،يعني آيات قرآن از ابتداي بعثت تا پايان عمر پيامبر اسلام (ص) در زمان ها و مكان هاي مختلف بر حضرت نازل شده است. سوره‌هاي قرآن برخلاف كتاب‌هاي آسماني قبل كه يك باره نازل مي‌شدند، به صورت تدريجي در طول دوران رسالت به اقتضاي پيشرفت نهضت اسلام و نيازهاي عيني جامعه كامل گرديد که طول مدت نزول آن 23 سال مي باشد. به برخي از حكمت‌هاي نزول تدريجي اشاره مي شود .
1- اقتضاي قانون تعليم و تربيت و آمادگي مردم‌:
وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى‏ مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزيلاً ؛(1)
قرآني كه آن را بخش بخش نازل كرديم تا آن را با تأني و آرامي بر مردم بخواني .
با توجه به اينكه قرآن براي هدايت و تعليم و تربيت نازل شده است، دست‌يابي به اين اهداف با نزول تدريجي قرآن آسان‌تر است .از اين رو خداوند نيز از پيامبر مي‌خواهد قرآن را با تأني بر مردم بخواند.
2- پايداري و تقويت روحي و تثبيت قلب پيامبر:
و قال الذين كفروا لولا نُزّل عليه القرءان جملة وَحدة كذَلك لنثبّت به فؤادك و رتّلنَه ترتيلاً؛ (2)
كساني كه كافر شدند، گفتند: "چرا قرآن يكجا بر او نازل نشده است‌؟ اين گونه آن را به تدريج نازل كرديم تا قلبت را به وسيله آن استوار گردانيم‌، و آن را به آرامي برتو خوانديم‌.
با توجه به دشواري ها و سرسختي‌ها و لجاجت‌هايي كه سر راه پيامبر (ص) در راستاي هدايت مردم به وجود مي‌آمد و كار را بر حضرت دشوار مي‌نمود، نزول دوباره و ارتباط پيوسته با وحي قلب پاك حضرت را تسلي داده و اطمينان خاطر او را فراهم و تقويت روحيه مي‌نمود.
3- عظمت و حقانيت قرآن‌:
با توجه به اين كه قرآن بر مخاطباني نازل شد كه هم نقّاد و سخن‌سنج و هم متعصب و لجوج بودند; با اين همه‌، عظمت قرآن آن قدر خيره كننده بود كه با نزول‌ هر آيه، دل هاي سخت را نرم و شكوفا مي‌كرد(3) يا با عرضة معارف بيكران‌، افشاي رازهاي پنهان و... روز بروز بر عظمت آن مي‌افزود.(4)
خلاصه آن كه مردمي كه براي ترك خوردن مشروبات الكلي بارها آيه نازل شد آن وقت برخي از آنها (نه همه ) آن را رها كردند چطور ظرفيت پذيرش اين همه آيات و معارف را داشتند ؟
پي نوشت ها:
1.اسرأ (17)آيه ، 106.
2. فرقان(25) آيه ،32 .
3.طور(20) آيه ،33 .
4.ترجمه تفسير الميزان‌، ج 2، ص 16؛ محمدباقر سعيدي ،علوم قرآن‌، ص 138 - 146،