ایا جک گفتن برای قوم های مختلف اشکال شرعی دارد ؟

پرسش 1:
آيا جک گفتن براي قوم هاي مختلف اشکال شرعي دارد ؟

پاسخ:
با عرض سلام و تشکر از ارتباطتان با اين مرکز
جوک گفتن معمولا همراه تمسخر و استهزا و تحقير اقوام و قبايل است.تمسخر قوميت ها و بخش هاي مختلف کشور به عنوان يک عادت بسيار زشت از آسيب هاي جدي فرهنگ جامعه ما مي باشد. متاسفانه پيامدهاي منفي بسيار زيادي دارد ؛ علاوه بر ايجاد تضاد ، اختلاف و تفرقه افکني و ضربه زدن به اتحاد و انسجام ملي ، با امنيت و منافع ملي ناسازگار بوده و همواره به عنوان زمينه اي مساعد موجبات سوء استفاده بيگانگان را در مقاطع حساس فراهم مي آورد.
اين موضوع زمينه بسيار مناسبي را براي کشورهاي بيگانه استعمارگر خصوصاً انگليس که به سياست تفرقه افکني مشهور است، فراهم مي آورد.
آنان در مواقع نياز بر تشديد و دامن زدن به اين موضوع همت مي گماشتند .
در صورتي که مقصود از جوک، بعضي افراد غير معين از آن قوم و قبيله باشد، حرام نيست و اشکالي ندارد؛ ولي اگر موجب اهانت به آن قوم باشد، جايز نيست. (1)
از نظر شرعي جوک گفتن اگر مشتمل بر دروغ و يا تمسخر و استهزا و اهانت نباشد، اشکال ندارد .
آيات قرآن هم گوياي اين مساله است که تمسخر کننده و کسي که ديگران را مورد تحقير قرار مي دهد، به طور مطلق (جوک و غير جوک ) مورد نفرين خدا و يا جزء ظالمان قرار مي گيرد:
- « يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى‏ أَنْ يَكُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى‏ أَنْ يَكُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإيمانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛ ( 2)
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! نبايد گروهى از مردان شما گروه ديگر را مسخره كنند، شايد آن ها از اين ها بهتر باشند و نه زنانى زنان ديگر را، شايد آنان بهتر از اينان باشند. يكديگر را مورد طعن و عيبجويى قرار ندهيد. با القاب زشت و ناپسند يكديگر را ياد نكنيد، بسيار بد است كه بر كسى پس از ايمان نام كفرآميز بگذاريد . آن ها كه توبه نكنند، ظالم و ستمگرند! »
- « وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ (3)واى بر هر عيبجوى مسخره‏كننده‏اى! »
پي نوشت ها:
1. سؤال از دفتر مقام معظم رهبري حضرت آيت الله العظمي خامنه اي.
2. حجرات ( 49) آيه 11.
3.همزه (104) آيه 1.

پرسش 2:
چرا خداوند در قرآن مستقيم مي فرمايي قومي را مسخره نکنيد (حجرات 11)؟منظور دقيق خداوند از اين آيه چيست؟
پاسخ:

سوره حجرات مشتمل بر اصول مهم اخلاق اجتماعي است كه به كار بستن آن ها محبت و صفا و صميميت را در جامعه اسلامي حفظ مي كند.
يكي از مسائل اخلاقي كه در اين سوره مطرح شده، پرهيز از استهزا و مسخره كردن يكديگر است كه در اين آيه آمده است :
يا ايها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسي أن يكونوا خيرا منهم و لا نساء من نساء عسي أن يكن خيرا منهن ؛ (1) اي كساني كه ايمان آورده ايد! نبايد گروهي از مردان شما گروه ديگر را مسخره كنند. شايد آن ها از اين ها بهتر باشند و نه زناني از زنان ديگر . شايد آنان از اينان بهتر باشند...
آيه شأن نزول هايي دارد كه در تفاسير آمده ، ولي چون قرآن جاودانه است و براي همه زمان ها نازل شده، منحصر در مورد نزول نمي شود . اوامر و نواهي آن خطاب به همه در همه عصرها مي باشد. اين نكته اخلاقي را همه بايد مراعات كنند.
مسخره و استهزاي ديگري يعني اينكه كسي را به خاطر نقصي كه در او است، چه نقص در خلقت، مثل كوتاه قدي يا نداشتن عضو يا كوري، يا نقص در عقل و خرد سرزنش كنند . او را مايه خنده و دستاويز خود قرار دهند. اين يكي از گناهان كبيره است كه در روايات مورد سرزنش قرار گرفته و جزاي شخص مسخره كننده در دنيا داده مي شود.
در همين آيه يكي از حكمت هاي نهي از مسخره كردن بيان شده است كه شايد كسي را كه مسخره مي كنيد، از شما بهتر باشد.
در تفسير نمونه در ذيل آيه آمده: در اين جا مخاطب مومنانند، اعم از مردان و زنان. قرآن به همه هشدار مي دهد كه از اين عمل زشت بپرهيزند، چرا كه سرچشمه استهزا و سخريه ، حس خود برتربيني و كبر و غرور است كه عامل بسياري از جنگ هاي خونين در طول تاريخ بوده و خود برتربيني بيش تر از ارزش هاي ظاهري و مادي سرچشمه
مي گيرد. هيچ كس نمي تواند بگويد: در پيشگاه خدا از فلان كس برترم. به همين دليل تحقير ديگران و خود را برتر شمردن يكي از بدترين كارها و زشت ترين عيوب اخلاقي است كه بازتاب آن در تمام زندگي انسان ها ممكن است آشكار شود.(2)

پي نوشت ها :
1. حجرات(49)آيه 11.
2. آيت الله مكارم، تفسير نمونه ، انتشارات دارالكتب الاسلاميه ، ج 22 ،ص 179.