خوابها

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط تان با این مرکز:
مسئله رؤیا و خواب دیدن، همیشه از مسائلى بوده است که فکر افراد عادى و دانشمندان را از جهات مختلفى به خود جلب کرده است.
از آیات متعدد قرآن کریم می توان استفاده کرد که حداقل، پاره‏اى از رؤیاها صادقه و انعکاسى از آینده دور یا نزدیک مى‏باشد. نظیر خواب حضرت یوسف و خواب عزیز مصر و رؤیاى پیغمبر اکرم (ص) و خواب ابراهیم (ع ).
در روایتى از پیامبر مى‏خوانیم: « الرُّؤْيَا ثَلَاثَةٌ بُشْرَى مِنَ اللَّهِ وَ تَحْزِينٌ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ الَّذِي يُحَدِّثُ بِهِ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ فَيَرَاهُ فِي مَنَامِه؛ (1) خواب و رؤیا سه گونه است: گاهى منشأ الهی دارد و بشارتى از جانب خداوند است. گاهی ناشی از القای شیطان و زمینه ساز غم و اندوه از سوى او است. گاه نیز مسائلى است که انسان در فکر خود مى‏پروراند و به اصطلاح حدیث نفس است».
یعنی آرزوها و دل مشغولی ها و یا بیم و امید و میل های انسان است که به نمایش گذاشته می شود.
روشن است که خواب هاى شیطانى چیزى نیست که تعبیر داشته باشد، اما خواب هاى رحمانى - که جنبه بشارت دارد - حتما باید خوابى باشد که از حادثه ای در آینده پرده بردارد.
خواب و رؤیا بر چند قسم است:
1- خواب­هاى مربوط به گذشته زندگى و امیال و آرزوها که بخش مهمى از خواب­هاى انسان را تشکیل می­دهد .
2- خواب­هاى پریشان و نامفهوم که معلول فعالیت توهم و خیال است (اگر چه ممکن است انگیزه‏هاى روانى داشته باشد).
3- خواب هائى که مربوط به آینده است و از آن گواهى مى‏دهد.
خواب­هاى مربوط به زندگى گذشته و جان گرفتن و تجسم صحنه‏هائى که انسان در طول زندگى خود دیده است تعبیر خاصى ندارند، همچنین خواب­هاى پریشان و به اصطلاح اضغاث احلام که نتیجه افکار پریشان، و همانند افکارى است که انسان در حال تب و هذیان پیدا می­کند نیز تعبیر خاصى نسبت به مسائل آینده زندگى نمی­تواند داشته باشد.
اما خواب­هاى مربوط به آینده دو گونه است:
اول: قسمتى، خواب­های صریح و روشن مى‏باشند که به هیچ وجه تعبیرى نمى‏خواهند و بدون کمترین تفاوتى در آینده دور یا نزدیک تحقق مى‏پذیرند.
دوم: خواب­هائى است که در عین حکایت از حوادث آینده بر اثر عوامل خاص ذهنى و روحى تغییر شکل یافته و نیازمند به تعبیر است.
رؤیا از جهت آن چه که انسان در خواب می بیند و از حیث مقام و مرتبه وجودی انسان - که گیرنده و دریافت کننده آن صورت ها می باشد - دارای اقسامی است :
1- خوابی که بسته به نوع مزاج بدنی انسان یا خلقیات وی، مستند به اسباب خارجی طبیعی، مزاجی و یا اسباب داخلی یا اخلاقی و روحی انسان می باشد. مثلا" گفته شده کسی که مزاجش گرم است حرکاتش مشوش و مضطرب بوده، خواب او هم پر از اضطراب است. این خواب آشفته مستند به مزاج بدنی خواب بیننده می باشد. یا اگر کسی ، انسانی یا کاری را خیلی دوست داشته باشد، آن را در خواب می بیند و یا نسبت به شخصی بغض و عداوت زیاد دارد ،در خواب با او جدال می کند. این جدال و آن همراهی ، مستند به خلقیات و ملکات اخلاقی انسان است.
2- خوابی که به حوادث خارج از مسائل و مزاجی و خلقی، مربوط است .در این نوع خواب نفس انسانی از عالم دنیوی گذشته و با توجه به همگونی که با عالم مثال و عقل دارد، با آن دو مرتبط می گردد .این نوع خواب گاهی صریح و واضح است و تعبیرش آسان می باشد مانند خواب حضرت ابراهیم در کشتن فرزندش حضرت اسماعیل . گاهی غیرصریح و روشن است که ارجاع آن خواب به معنای اصلی خود مشکل و سخت است مانند خواب حضرت یوسف (ع ). در مواردی خواب غیرصریح است که از این نوع خواب به ( اضغاث احلام ) یاد می کنند، یعنی خواب های پریشان و آشفته و بدون تعبیر .
خواب­ها از جهات دیگر به اقسام گوناگونی تقسیم می شود: برخی از رؤیاها ناشی از تأثیر اسباب و عوامل خارجی مانند گرما و سرما و یا عوامل داخلی مثل مریضی و وضع مزاج و پر بودن معده و ناراحتی های روحی و غیر آن، روی قوه متخیله انسان و در نتیجه درچگونگی رؤیا و خواب مؤثر است. همچنین اخلاق و خصوصیات انسانی تأثیر زیادی در نوع تخیل دارد مانند این که کسی یا چیزی و یا کاری را زیاد و بیش از حد دوست داشتن .
البته اغلب خواب­ها ناشی از تخیلات نفسانی است که برآمده از تأثیر اسباب و عوامل خارجی یا داخلی است که در حقیقت حاکی از کیفیت عمل و اثر این اسباب است .
-زمان خواب دیدن مثل سر شب یا وسط شب یا آخر شب یا بعد از نماز صبح نیز درچگو نگی رؤیا وصدق وکذب آن تأثیر می گذارد. معمولاً خواب‏هاى صادقه بعد از نیمه‏ شب تا پیش از اذان صبح مى‏باشد . خواب‏هاى بعد از نماز صبح غالبا قابل تعبیر نیست، اگر چه با توجه به وضعیت جسمی وروحی متفاوت افرادنمی توان گفت هیچ یک از رؤیاهای بعد ازصبح تعبیر ندارد . حتى فصل‏هاى سال هم در تعبیرخواب تأثیر دارد؛ مثلاً فردى در پاییز ببیند که درختان میوه کرده است، دلالت بر ضرر وى دارد . اگر هنگام بهار همین رؤیا را ببیند دلالت بر منفعت او دارد. حتى شغل کسی که خواب مى‏بیند تأثیر دارد مثلاً اگر کاسب خواب ببیند کاسه شیر مى‏نوشد ،دلالت بر کسب مال دارد؛ ولى اگر دانشجو و طالب علم چنین خوابى ببیند، دلالت به تحصیل علم دارد و... .
ابوبصیر از امام صادق‌پرسید: آیا خواب راست و دروغ هر دو یک منشأ دارد؟ حضرت فرمود: "درست است (با این تفاوت که‌) رؤیای دروغ و خلاف واقع را انسان در آغاز شب که هنگام تسلط (شیاطین‌) رانده شده و نابکار است می‌بیند. این گونه رؤیاها تخیلات آدمی است که دروغ و غیر واقعی و بی‌فایده می‌باشد. اما رؤیای صادق را بعد از گذشت دو سوم شب که فرشتگان فرود می‌آیند و آن پیش از سحر است می‌بیند. این گونه رؤیاها راستند و به خواست خدا تحقق می‌یابند مگر آن که بیننده خواب جنب یا ناپاک خوابیده باشد و خدا را چنان که شایسته است‌، یاد نکرده باشد. در این صورت رؤیا، مختلف و با درنگ و تأخیر تحقق می‌یابد". (2) ‌
بنا بر این تشخیص این که چه خوابى صادقه است کار دشوارى است . علم تعبیر خواب، علمی افاضی و الهامی است.
خداوند به هر کسی به تناسب صفای باطنش، تمام یا قسمتی از آن را افاضه و عنایت می کند.
اگر در مورد خواب و مسائل مربوط به آن به اطلاعات بیشترى نیاز دارید، مى‏توانید به این کتاب ها مراجعه کنید :
1- کتاب معاد و جهان پس از مرگ: نوشته آیة الله مکارم شیرازى، ص 285 .
2- خواب و نشان های آن: اثر استاد محمد شجاعی، تدوین محمدرضا کاشفی.
3- ترجمه میزان الحکمه: ج 4، ص1930 (مترجم آقای شیخی).
و در هر صورت خواب حکم شرعی نمی آورد و انسان با رجوع به علما و مراجع حکم شرعی مسائل را باید یاد بگیرد!
موفق باشید.
پی‌نوشت‌ها:
1. علامه مجلسي، بحار الانوار، ناشر: مؤسسه الوفاء، بيروت، لبنان،سال نشر 1404 ه.ق ،ج 58 ، ص 191 .
2. ثقة الاسلام كلينى، الكافي، 8 جلد، دار الكتب الإسلامية تهران، 1365 هجرى شمسي، ج 8 ، ص 91 .