تحریف قران

پرسشگر گرامی با سلام و تشکر از تماس شما با این مرکز:
مصحف امام علی
در روایات فراوانی آمده است که پیامبر در ایام حیات خویش، پیوسته در ساعاتی از شبانه روز، آیات نازل شده و تاویل آن را به علی(ع) می آموخت.
ابوالفتاح از امام صادق نقل می کند که ایشان فرمود: خداوند تنزیل و تاویل را به پیامبرش آموخت و پیامبر آن را به علی(ع) یاد داد.(1)
اصبغ بن نباته می گوید: وقتی علی بر مسند خلافت نشست و مردم با او بیعت کردند، فرمود: به خدا من از هر مدعی دانشی، به قرآن و تاویلش داناترم... سوگند به آن که دانه را شکافت و جاندار را پدید آورد! اگر از هر آیه ای بپرسید، به شما گزارش می کنم که چه زمانی نازل شد و درباره چه چیزی نزول یافت و به شما ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محکم و متشابه و مکی و مدنی بودن آن را خبر می دهم.(2)
نیز حضرت علی فرمود: من ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، فصل و وصل و حروف و معانی قرآن را نیز می دانم. به خدا هیچ حرفی بر محمد(ص) نازل نشد مگر آن که من می دانم که درباره چه کسی و در چه روزی و چه جایی نزول یافت. به خدا (ان هذا لفی الصحف الاولی صحف ابراهیم و موسی)؛(3) پیش من است. من آن ها را از فرستاده خدا به ارث برده ام.(4)
نیز فرمود: آنچه را غایب بودم، پیامبر حفظ می کرد و زمانی که بر او وارد می شدم، به من می فرمود: ای علی! پس از تو، خدا فلان آیه را نازل کرد. پیامبر(ص) آن آیه را برای من می خواند و تاویلش را نیز به من می آموخت.(5)
عبدالله بن حسن بن حسن بن علی از پدرش، از جدش چنین نقل می کند: پیامبر هر گاه در روز بر او وحی نازل می شد، آن روز به شب نمی رسید مگر آن که آن را به علی(ع) گزارش می کرد و هر گاه در شب بر او نازل می شد، آن شب به روز نمی رسید مگر آن که آن را به علی خبر می داد.(6)
حضرت علی اولین جمع کننده قرآن
ابن ابی الحدید معتزلی می گوید: همه اتفاق دارند که علی(ع) قرآن را در زمان رسول خدا حفظ می کرد و او اول کسی است که قرآن را جمع آوری کرد.(7)
بیش تر محققان و تاریخ نویسان برآنند که جمع و ترتیب سوره ها بعد از وفات پیامبر به دست امیر مؤمنان ، سپس زید بن ثابت و دیگر صحابه بزرگوار انجام گرفت.(8)
ابن فارس از «عبد خیر» نقل می کند که پس از رحلت رسول خدا، علی(ع) نخستین کسی بود که قرآن را گرد آورد.(9)
بنا برنظر علمای شیعه و اهل سنت ، حضرت علی آغازگر تدوین قرآن ـ بنا بر وصیّت پیامبر ـ پس از رحلت حضرت بود. علمای اهل سنت نام چهار نفر را (علی، ابوبکر، عمر و سالم (مولی حذیفه) را به عنوان نخستین جامع و مدون قرآن نام می برند.(10)
حضرت علی(ع) می فرماید: «لما قبض رسول الله(ص) اقسمت الا اضع ردائی عن ظهری حتی اجمع ما بین اللوحین فما وضعت ردائی حتی جمعت القرآن؛ وقتی رسول خدا رحلت کرد، قسم یاد کردم که ردا بردوش نگیرم تا وقتی که قرآن را جمع آوری کنم و ردا برنگرفتم تا قرآن را جمع آوری نمودم.» (11)
ابن ابی الحدید می نویسد: «لما قبض النبی(ص) جلس علیّ فالّفه کما انزل الله و کان به عالما؛ وقتی رسول خدا(ص) رحلت نمود، علی(ع) قرآن را آن گونه که نازل شده بود، تنظیم نمود و به نزول آن آگاه و دانا بود.» (12)
سلیم بن قیس از سلمان نقل می کند، علی پس از رحلت پیامبر ملازم خانه شد و قرآن را تالیف نمود و از خانه بیرون نیامد تا این که قرآن را از ورقه های کاغذ، چوب ها، چرم ها و قطعات دیگر، در یک جا جمع کرد و در پارچه ای گذاشت و مهر نمود. ابن شهرآشوب می نویسد: پیامبر به علی(ع) فرمود: یا علی این کتاب خداست، با خود بردار. پس علی آن را در پارچه ای نهاد و به منزل برد و پس از رحلت پیامبر آن را طبق نزول تالیف نمود و به آن آگاه و عالم بود.(13)
محمد بن سیرین گوید: چون خلافت ابوبکر آغاز شد، علی بن ابی طالب در خانه خود نشست. به ابوبکر گفتند که او از بیعت با تو کراهت دارد. این بود که ابوبکر او را ملاقات کرد و گفت: آیا از بیعت با من کراهت داری؟
علی گفت: با خود پیمان بسته ام که جز روز جمعه ردا به دوش نگیرم، تا کتاب خدا را در مصحفی گرد آورم. پس آن را انجام داد.(14)
ابن ندیم می نویسد: زمان وفات پیامبر، حضرت علی احساس کرد مردم فال های بدی می زنند. از این رو قسم یاد کرد که عبا به دوش نگیرد تا قرآن را جمع کند. پس سه روز در خانه نشست تا قرآن را جمع آوری کرد و آن اولین مصحفی بود که همه قرآن در آن جمع شده بود.(15)
گرچه «ابن حجر» خبر جمع آوری حضرت علی را ضعیف می شمارد و می گوید: بر فرض صحت؛ مراد از جمع، حفظ تمام آن است.
مستشرقین هم دل به این سخن داده اند اما باید گفت: نه تنها علی(ع) نخستین گردآورنده قرآن نزد شیعیان است، بلکه اهل تسنن نیز روایات فراوانی در این باره ذکر کرده اند.(16) توجیه این که علی قرآن را در سینه خود جمع کرده بود، با روایاتی که با صراحت می گوید: تمام قرآن در کتابی جمع آوری گردید، سازگاری ندارد.(17)
به گفته سیدحسن صدر، روایاتی که از اهل بیت(علیهم السلام) نقل شده که علی(ع) اولین جامع قرآن است، از حد شمار خارج است.(18)
ترتیب سوره های مصحف حضرت علی:
ترتیب دقیق آیات و سوره ها طبق نزول آن ها در این مصحف رعایت شده بود . مراحل و سیر نزول آیات در آن روشن بود .بدین وسیله سیر تشریح و احکام، مخصوصا مساله ناسخ و منسوخ در قرآن فهمیده می شد.(19)
جمع آوری قرآن توسط حضرت علی به ترتیب نزول و تقدیم منسوخ بر ناسخ بود.(20) شیخ مفید می گوید: علی(ع) در مصحف خود منسوخ را بر ناسخ مقدم فرمود.(21) ابو رافع می گوید: آن را چنان که خدا نازل کرد، فراهم آورد و بدان آگاه بود.(22) سالم بن ابی سلمه می گوید: امام صادق فرمود: علی(ع) پس از آن که آن را نوشت، به میان مردم آورد و فرمود: این کتاب خداست؛ چنان که خدا آن را بر محمد(ص) نازل کرد. (23)
جابر می گوید: من از امام باقر شنیدم : هیچ یک از مردم نیست که بگوید: قرآن را چنان که خدا نازل کرد، گرد آورده است؛ مگر آن که دروغ می گوید. و جز علی بن ابی طالب و امامان پس از او آن را چنان که خدا نازل کرد، کسی گرد نیاورد و حفظ نکرد.(24)
محمد بن سیرین می گوید: آن را بر (وفق ترتیب) تنزیلش نوشت .ناسخ را در پی منسوخ نوشت . حضرت علی فرمود: من سوگند یاد کرده ام که پس از وفات پیامبر عبا بردوش نگیرم تا آن که قرآن را چنان که نازل شد، گرد آورم.
مسعودی نیز نقل می کند که علی(ع) فرمود: این کتاب خداست. من آن را چنان که رسول خدا فرمان داد و وصیت کرد، همان گونه که نازل شد، فراهم آوردم.
ویژگی های مصحف
در مصحف حضرت علی قرائت آیات طبق قرائت پیامبر که اصلی ترین قرائت بود، ثبت شده بود . هرگز برای اختلاف قرائت درآن راهی نبود. بدین ترتیب راه برای فهم محتوا و تفسیر صحیح آیه هموار بود.
خصوصیت دیگر مصحف این بود که مشتمل بر تنزیل و تاویل بود، البته در حاشیه مصحف. این حواشی بهترین وسیله برای فهم معانی قرآن و دفع بسیاری از مبهمات بود.(25)
ابن اشته در مصاحف خود از ابن سیرین نقل می کند که علی(ع) در مصحفش ناسخ و منسوخ را نیز نوشت.(26)
طبرسی نیز از سلمان فارسی نقل می کند که حضرت قرآن را مشتمل بر تنزیل و ناسخ و منسوخ نوشت.(27)
شیخ مفید در کتاب «ارشاد» نقل می کند که حضرت علی تاویل بعضی آیات و تفسیر آن ها را به تفصیل درآن می نوشت.(28)
سلیم بن قیس از علی(ع) نقل می کند :
هر آیه ای که بر رسول خدا نازل می شد، خواندن آن را به من می آموخت و به من دیکته می کرد تا آن را به خط خود بنویسم . تفسیر، تاویل، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابهات آیات قرآن را به من تعلیم می داد. سپس از خدا می خواست تا توفیق فهمیدن قرآن و حفظ کردن آن را به من عطا فرماید. هر آیه و مطلبی را که پیامبر(ص) به من آموخته و دیکته کرده بود، نوشتم و هیچ آیه ای را فراموش نکردم.(29)
مرحوم بلاغی در مقدمه تفسیر «آلإالرحمن» می نویسد:
مصحف حضرت علی مشتمل بر جوانب عمومی آیات بود، به طوری که اختصاص به زمان و مکان و شخص معینی نداشت و مانند خورشید و ماه جریان داشت. این است مقصود علی(ع) از تاویل در کلامش: «من کتاب را به آن ها عرضه کردم، در حالی که دارای تنزیل و تاویل بود. »(30)
در احتجاج طبرسی آمده است که حضرت علی خطاب به طلحه فرمود:
هر آیه ای که خداوند بر پیامبر نازل نمود، نزد من است، بر املا ایشان و خط من و تاویل همه آیات و حلال و حرام و حدود و احکام یا هر چیزی که امت تا روز قیامت بدان احتیاج داشته باشند، حتی دیه خراشی که بر بدن وارد آید، با املا پیامبر و خط من نوشته شده است. (31)
بنابراین مصحف حضرت علی به ترتیب نزول، طبق قرائت پیامبر، مشتمل بر تنزیل و تاویل و تفسیر و جوانب عمومی آیات، همراه با بیان شان نزول، محکم و متشابه، عام و خاص و ناسخ و منسوخ بود .طبق گفته امام باقر(ع) جز علی بن ابی طالب، دروغ گفته است کسی که بگوید قرآن را چنان که نازل شد، جمع کردم . به گفته محمد بن سیرین، اگر جن و انس جمع کردند که این گونه قرآن را بنویسند، نمی توانند.
آیا مصحف حضرت علی غیر از قرآن است؟
آقای حجتی در تاریخ قرآن می نویسد: «مسلما متن و محتوای قرآن حضرت منهای ترتیب سوره های آن هیچ تفاوتی با قرآن موجود ندارد.»(32)
دکتر رامیار نیز می نویسد: «در این که مصحف علی(ع) از نظر ترتیب سوره ها با قرآن موجود مغایر و متفاوت بوده، گفتگویی نیست، و در این که اضافاتی هم در مصحف علی(ع) بوده، حرفی نیست. اما می دانیم که این اضافات جزء قرآن نبود. چرا که خود حضرت خطاب به طلحه فرمودند: ای طلحه! اگر به آنچه در قرآن است عمل کنید، از آتش جهنم رهایی خواهید یافت و اهل بهشت خواهید بود که حجت ما و بیان حق ما و وجوب طاعت ما درآن است.(33)
بنابراین باید گفت که فرقی بین دو مصحف نیست. چرا که علی(ع) حریص بر سلامت دین بود . اگر کوچک ترین تحریف یا نقصان یا زیاده یا تغییری در مصحف عثمان می دید، سکوت نمی کرد. هیچ گاه از امام شنیده نشد که به صراحت یا اشاره ایجاد شک یا عدم اطمینان نسبت به مصحف عثمان کنند. به همین خاطر خود حضرت و بقیه ائمه(علیهم السلام) مردم را به همین قرآن ارجاع می دادند.
به اعتقاد «شیخ صدوق» قرآنی که در دست مردم است، همانی است که خدا بر پیامبر نازل کرد. اختلاف آن این است که مصحف حضرت علی به ترتیب نزول و تقدم منسوخ بر ناسخ و تفسیر و تاویل آیات است .این که گفته اند قرآن تام و تمام نزد علی(ع) و بعد ائمه طاهرین(علیهم السلام) و الان نزد حضرت ولی عصر(ع) می باشد، از این جهات است که ذکر شد . در قرآن ابدا کم و زیادی نشده است.
آقای کورانی در کتاب تدوین القرآن می نویسد:
«ادعای عثمان این بود که لجنه (گروه جمع آوری قرآن) مصحف مادر را از روی مصحفی نوشتند که به املای پیامبر اکرم(ص) بود. آن چه در اخبار آمده، آن مصحف حضرت علی بوده است . عثمان چون می خواست مردم حساس نشوند، نسبت به عایشه داد. هیچ کس قبل از وفات پیامبر غیر از حضرت علی نسخه اش را برایشان عرضه نکرد. اگر برای عایشه مصحفی بود، به آن احتجاج می کرد و از ابن یونس درخواست نوشتن مصحف نمی کرد . طبق روایت ابن ابی شیبه، قرائتی که در سال آخر عمر پیامبر خوانده شد، طبق همین قرائتی است که مردم امروزه قرآن را می خوانند. پس همان طور که قبلا اشاره شد، قرائت ما نیز مطابق با قرائت مصحف حضرت علی است.» (34)
اضافه براین، قرآن فعلی ما به قرائت حفص از عاصم از ابی عبدالرحمن است و او می گوید: هیچ اختلافی با علی(ع) در قرائتش ندارم و حضرت نسبت به قرائت عاصم می گوید: «افصح القرائات قرإه عاصم»؛ فصیح ترین قرائت ها، قرائت عاصم است.
مدت تدوین مصحف

ابن ندیم می نویسد: حضرت علی درخانه نشست و تا سه روز به جمع آوری قرآن سرگرم بود. دکتر رامیار می نویسد: درباره مدت این گردآوری، روایات مختلف است. پاره ای می گویند: حدود شش ماه پس از وفات پیامبر بود که علی(ع) برای گردآوری قرآن نشست. اما دیگران می گویند: قرآن را ظرف سه روز از روی حافظه به ترتیبی که بر وی مکشوف شده بود، نگاشت.(35)
ابن عباس نقل می کند: خدا قرآن را در قلب علی(ع) جمع کرد و بعد از مرگ پیامبر در شش ماه جمع آوری کرد.(36) بنابر روایات، علی(ع) مدت شش ماه در منزل نشست و این کار را به انجام رسانید.(37)
براساس نقل سیوطی و سجستانی، پس از رحلت پیامبر ، علی(ع) به انزوا پرداخت .هنوز شش ماه از رحلت نگذشته بود که از نوشتن مصحف فراغت یافت.
چرا مصحف حضرت علی پذیرفته نشد؟
وقتی که آنان فهمیدند که در مصحف حضرت مطالب تفسیری نیز هست و آل محمد به شجره طیبه و بنی امیه به شجره خبیثه، و منافقان در آن معرفی شده اند و شرط لیاقت خلافت و فتوا در آن معلوم شده و مختصات حکومت اسلامی روشن شده است و دیگر راه برای طرح های پیش ساخته معطل خواهد ماند، اجرای اغراض شخصی و قومی و سیاسی مانع از قبول مصحف شد . متاسفانه آن را ترک کردند و نه تنها مصحف حضرت را ترک کردند بلکه مصاحف دیگری، چون مصحف های ابن عباس، ابن مسعود و ابی بن کعب را که مشتمل بر تفسیر و تاویل ماثور بود، به نابودی کشاندند. آن چه رد شد، متن مصحف نبود، چون بین متن مصحف حضرت علی و مصحف های موجود هیچ تفاوتی نبود، بلکه تفسیرهای موجود در مصحف ایشان بود.(38)
سرانجام مصحف
علی(ع) پس از اتمام گردآوری قرآن، آن را بار شتر کرد و به مسجد آورد، در حالی که مردم پیرامون ابوبکر گرد آمده بودند. حضرت به آنان فرمود: بعد از مرگ پیامبر تاکنون به جمع آوری قرآن مشغول بودم و در این پارچه آن را فراهم کرده ام . تمام آنچه بر پیامبر نازل شده است، جمع کرده ام. مبادا فردا بگویید از آن غافل بوده ایم!
آن گاه یکی از سران گروه به پا خاست و با دیدن آن چه علی(ع) در نوشته ها فراهم کرده بود، گفت: به آن چه آورده ای، نیازی نیست و آن چه نزد ماست، ما را کفایت می کند.
علی فرمود: دیگر هرگز آن را نخواهید دید. بر من لازم بود پس از فراهم آوردن مصحف، شما را آگاه سازم تا آن را بخوانید و روز قیامت نگویید: شما را به یاری خود فرا نخواندم و حقم را به شما یادآور نشدم و شما را به کتاب خدا فرا نخواندم.
عمر به او گفت: آیا قرآنی که با ماست، از آنچه تو ما را به آن فرا می خوانی، بی نیاز نمی سازد؟!
آن گاه داخل خانه خود شد و کسی مصحف را پس از آن زمان ندید.
ابوذر می گوید: وقتی عمر خلیفه شد، گفت: ای ابوالحسن! کاش قرآنی را که نزد ابوبکر آوردی، می آوردی تا برآن گرد آییم. علی(ع) فرمود: هیهات! بدان راه نیست. من آن را تنها نزد ابوبکر آوردم تا حجت بر شما تمام شود و روز رستاخیز مگویید که ما از این بی خبر بودیم.
در دوران عثمان، طلحه بن عبدالله به امیرمومنان عرض کرد: به یاد داری آن روزی را که مصحف خود را بر مردم عرضه داشتی و مردم آن را نپذیرفتند؟ چه می شود امروز آن را ارائه دهی تا شاید رفع اختلاف گردد؟
حضرت فرمود: آیا این قرآنی که امروز در دست مردم است، تمام آن قرآن است یا آن که چیزی غیر از قرآن به آن اضافه شده است؟ طلحه گفت: البته تمام آن قرآن است. حضرت فرمود: اکنون که چنین است، چنانچه به آن اخذ کنید و عمل نمایید، به رستگاری رسیده اید. قرآنی که من جمع نموده ام، طبق امر رسول خدا باید به برترین مردم بعد از خودم و جانشینم که فرزندم، حسن است تحویل دهم. او هم باید به فرزندم، حسین تحویل دهد. سپس نزد فرزندان حسین، یکی پس از دیگری قرار گیرد تا آخرین ایشان به رسول الله برگرداند.
طبق روایات معتبر و به روایت امام صادق که فرمود:
هنگامی که قائم ـ عجل الله تعالی فرجه ـ قیام کند، کتاب خدا را در حد واقعی آن خواهد خواند و مصحفی را که علی(ع) نوشته بود، ارائه خواهد داد؛ مصحف علی(ع) به عنوان سپرده امامت به فرزندش، امام حسن مجتبی(ع) رسید . به عنوان میراث امامت، از امامی به امام دیگر منتقل گشت . سرانجام در اختیار آخرین و دوازدهمین امام شیعه قرار خواهد گرفت. پس از ظهور خود، آن را به مردم ارائه خواهد نمود .وقتی ایشان قیام کند، آن مصحف به مردم آموخته می شود.
نکته ای در مورد مصحف
دو نسخه از قرآن نزد حضرت علی بود:
نسخه ای که در زمان پیامبر به املای خود ایشان بود و الان نزد امام زمان است .
نسخه دیگر بعد از وفات پیامبر توسط حضرت علی نوشته شد، که مانند قرآن فعلی ماست. اسلوب تالیف و عرضه قرآن بر مهاجرین و انصار به توصیه پیامبر بود. فرق بین دو نسخه فقط در ترتیب است.(39)
مصحف امام علی هم در کتاب شیعه و اهل سنت آمده . برخی از شبهاتی نیز مطرح شده که در این گفتار به آنها نیز اشاره شده است. جواب این شبهات نیز در این گفتار به آن پرداخته شده است .
جهت آگاهی بیش تر به «مصحف فاطمی»نوشته عبدالله امینی ،نشر دلیل ما/قم نیز منابع که در پاورقی آمده است، مراجعه نمایید.
پی نوشت ها:
1 . بحارالانوار، ج 89، ص 97.
2 . همان، ج 40، ص 144 و ج 10، ص 117.
3 . اعلی(87) آیه 18 و 19.
4 . بحارالانوار، ج 40، ص 138.
5 . همان، ص 187 و ج 89، ص 125.
6 . همان، ج 40، ص 135 و 151.
7 . شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 1، ص 27.
8 . تاریخ قرآن، آیه الله معرفت، ص 85.
9 . تاریخ قرآن، دکتر رامیار.
10 . تاریخ قرآن کریم، محمدباقر حجتی، ص 385.
11 و 12 . بحارالانوار، ج 89، ص 52.
13 . تاریخ وعلوم قرآن، میرمحمدی زرندی، ص 144.
14 . مصاحف، سجستانی، ص ؛10 سیوطی می نویسد: رایت کتاب الله یزادفیه. ( الاتقان، ج 1، ص 204 به نقل از تاریخ قرآن، دکتر رامیار، ص 367.)
15 . الفهرست، ابن ندیم، ص ؛30 تفسیر ابن کثیر، ج 4، ص ؛28 به نقل از افسانه تحریف، رسول جعفریان، ص 113.
16 . تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص 368.
17 . روح المعانی، آلوسی، ج 1، ص 22.
18 . تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، سیدحسن صدر، ص 317.
19 . تاریخ قرآن، معرفت، ص 86.
20 . الفهرست، ابن ندیم، به نقل از لمحات من تاریخ القرآن، محمدعلی الاشیقر، ص 173.
21 . اوائل المقالات، ص 94.
22 . بحارالانوار، ج 89، ص 51 و ج 40، ص 155.
23 .بصائرالدرجات، محمدبن حسن صفار، ص 93.
24 . بحارالانوار، ج 92، ص88.
25 . تاریخ قرآن، معرفت، ص 86.
26 . الاتقان، ج 1، ص 100.
27 . رجاءالغفران فی مهمات القرآن، به نقل از تاریخ قرآن، دکتر رامیار.
28 . بحارالانوار، ج 92، ص 88.
29 . همان، ص 40.
30 . تفسیرآلإالرحمن، محمدجواد بلاغی، ص 27.
31 . احتجاج، طبرسی، ج 1، ص 223.
32 . تاریخ قرآن کریم، محمد باقر حجتی، ص 413.
33 . تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص 379.
34 . تدوین القرآن، علی کورانی، ص 338.
35 . تاریخ قرآن، محمود رامیار، ص 368.
36 . ر.ک: تدوین القرآن.
37 . تاریخ قرآن، معرفت، ص 85.
38 . پژوهشی پیرامون آخرین کتاب الهی، رجبعلی مظلومی، ص 88.
39 . تدوین القرآن، ص 351.