چه گونه بر نفسم غلبه کنم

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
تو پای در راه نه و هیچ مترس خود راه بگویدت که چون باید رفت
اگر آیینه‏ دل از زنگار گناه و شرک و ریا پاک گردد،نور حقیقت حق تعالی در آن تجلی می‏یابد و نفس مغلوب می گردد.
گام اول برای تحقق این منظور، بیداری دل از خواب غفلت و توجه کردن به غافل بودن خویش می‏باشد که عارفان از آن به «یقظه»تعبیر می کنند. بیداری الحمد لله در شما پدید آمده است. آن چه شما را نگران ساخته، چگونگی حفظ و حراست آن و ضعف قدرت تصمیم گیری و ایستادن در برابر خواسته های نفس است. عرفا برای کسانی که «دل شان»از حالت غفلت خارج شده و به مرحله« آگاهی و بیداری » رسیده اند ، مراحلی را جهت غلبه بر هوای نفس و خود سازی ‌، وصال به قرب الهی، معرفی کرده‌اند که به بخشی اشاره می کنیم :
1- طلب و اراده:
اساسی ترین و مشکل ترین گام در مسیر خود سازی جهت غلبه بر نفس « خواستن» و داشتن « عزم و اراده » قوی و استوار است .انسان تشنه و گرسنه تا رمق دارد، دنبال آب و غذا می دوَد. چون نقش و اهمیت آن را در حیات و هستی خویش می داند.انسان تشنه کمال و انسانیت و گرسنه محبت و قرب الهی می داند همه حیات و هستی معنوی و بقای ابدی او،در غلبه بر هوای نفس و حرکت در مسیر عبودیت و بندگی خدا نهفته است.
تقویت عزم و اراده مرحله ای است که باید به تدریج و با صبر و حوصله حاصل شود. حاصل نمی شود مگر با افزایش "خویشتن شناسی" و معرفت نسبت به خدا و صفات جمال و جلال او و آگاهی از نعمت های بیکران به ویژه
نعمت های معنوی و هدایتگری هایی که به انسان ارزانی داشته است.
تا میوه های این معرفت- که مهم ترین آن نهادینه شدن ذکر خدا در روح و قلب و تقویت اراده و شوق و علاقه لازم به خود سازی است - در انسان پدید نیاید، تا شوق و علاقه به خود سازی در انسان پیدا نشود و انسان در طلب آن مجاهدت نکند، درهای « وصال » و « قرب الهی » به روی او باز نمی گردد0
پس باید با استمرار مطالعه جهت شناخت خدا و آگاهی یافتن از حال و کار خود و« هدف خلقت » و مسئولیتی که دارد،در جستجوی رسیدن به حقیقت باشد.
کم ترین ثمره آن تصمیم بر ترک گناه و حرکت در راستای رضایت پروردگار است.
تقید به نماز اول وقت به ویژه نماز صبح و مداومت به خواندن نماز شب ،تلاوت قرآن و تدبر در آن ، شما را در رسیدن به هدف و مقصد نهایی کمک می کند.
2 - مشارطه‌:
شرط نمودن و عهد و پیمان بستن با خویشتن برای اطاعت فرمان الهی و پرهیز از گناه‌، که اگر غفلت و تخلفی صورت گرفت ،زود توبه کند و نفس خویش را جریمه نماید. بهترین وقت آن بعد از نماز صبح است‌.البته در طول روز باید نفس خویش را به آن شرط و پیمان متذکر شود0.
3- مراقبه‌:
به معنای مواظبت و زیر نظر گرفتن عملکردها، رابطه ها، نگاه ها ،خواسته ها و بالاخره پاکی خویش است.کسی که قلبش آگاه به این است که جهان هستی مخلوق خدا و همه عالم محضر اوست، انسان کجا و در کدامین مکان و زمان می تواندحضور داشته باشد که خدا آن جا نباشد و یا او را نبیند، فرشتگان الهی در همه جا و همه حال مراقب اعمال او هستند; "و إن‌ّ علیکم لحـَفظین‌;(1) بی‌شک حافظان و مراقبانی بر شما گمارده شده است‌."قدرت اراده و ایمانش در کنترل نفس افزایش می یابد.
4- محاسبه‌:
هر کسی در پایان هر روز،هفته،ماه،و سال ، به محاسبه کارهای خویشتن بپردازد. عملکرد خود را در زمینه خوبی‌ها و بدی‌ها، خداپرستی و هواپرستی دقیقاً مورد محاسبه قرار دهد. بداند که قبل از او خدا او را محاسبه کرده است;
اگر آنچه را در دل دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند شما را محاسبه می‌فرماید: "و إن تبدواْ مَا فی‌َّ أنفسکم‌ْ أوتخفوه‌ُ یحاسبْکم به‌ِ اللَّه‌ (2) ‌" .
تذکرات:
در خودسازی و جهاد با نفس به چند نکته اساسی باید توجه نمود:
1 - همان گونه که در تربیت و سلامت بدن، ریاضت و ورزش لازم است، در خود سازی و تهذیب نفس نیز ریاضت و مبارزه و جهاد با نفس ضرورت دارد.
2 - همان گونه که در پرورش اندام، از نرمش و فعالیت‏های ساده و اندک آغاز می‏شود و به تدریج به ورزش‏های سنگین‏تر وارد می‏شوند، در تربیت روح نیز باید از اندک شروع کرد و به تدریج به مراحل بالاتر رسید.
3 - همان طور که در ورزش بدنی، تداوم و استمرار لازم است، در ریاضت نفسانی نیز تداوم، شرط رسیدن به مقصد است. قرآن می‏فرماید: "به یقین کسانی که گفتند: پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‏شوند که نترسید و غمگین مباشید".(3)
علی(ع) می‏فرماید: "قلیلٌ مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه؛(4) عمل اندکی که پیوسته باشد، بهتر است از بسیاری که تو را خسته و وامانده سازد".
در حدیث دیگری امام باقر(ع) می‏فرماید: "احب الاعمال الی اللَّه عز وجل ماداوم علیه العبد و ان قل؛ (5) محبوب‏ترین کار نزد خدا، آن است که انسان بر آن مداومت کند هر چند اندک و ناچیز باشد".
4 - چنان که در سلامت جسم، فعل و ترک (دارو و پرهیز) هر دو با هم مؤثر است، در سلامت و تهذیب روح نیز فعل و ترک هر دو لازم است، مانند ادای واجبات و ترک گناهان و محرمات و تولی و تبری.
5 - مهم‏ترین چیزی که در جمیع مراحل باید رعایت شود، نیت و حضور قلب و اخلاص است. خداوند در قرآن بر این نکته تأکید دارد که در مسیر دین و پرستش بایستی اخلاص داشته باشید: "به آن‏ها دستوری داده نشده بود جز این که خدا را با کمال اخلاص پرستش کنند".(6)
6 - یکی از مشکل‌ترین کارها تهذیب نفس و خود سازی است. به تغبیر قرآن: راه فلاح و رستگاری همین‌است:
"‌قد افلح من تزکی(7)؛ هر کس خود را تزکیه کرد، رستگار شد" .
"‌قد أفلح من زکاها و قد خاب من دسّاها؛‌همانا رستگار شد کسی که خود را تزکیه ،و زیان کرد کسی که فریب نفس خود را خورد".
7- مطمئن باش در صورتی که در مسیر ولایت الهی قدم برداری، در این راه موفق می شوی. بر نفس اماره غلبه پیدا می کنی .پس چرا از خود بیزار باشی و ناامید؟ پس خویشتن خویش را دوست بدار و با امید به آینده نگاه کن.
‌
پی ‌نوشت ‏ها:
1. انفطار(82)آیه 10.
2. بقره (2)آیه 284.
3. فصلت (41) آیه 30.
4. امام على بن ابى طالب عليه السلام، نهج البلاغه، انتشارات دار الهجره، قم،ص 554 .
5.علامه مجلسى، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء بيروت ، 1404 هجرى قمرى، ج 68 ، ص 21 .
6. بینه (98) آیه 5.
7. اعلی (87) آیه 14.