شناخت

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
سحر، در لغت به معنای کار لطیف، ظریف و عجیبی است که علّت آن، مخفی است. در عرف شرع، به کاری می‏گویند که سبب و علّتش مخفی باشد و انسان خیال کند که واقعیت دارد؛ ولی خدعه و فریب‏کاری باشد. (1)
در اصل به معنای خدعه و نيرنگ است. گاهى نيز به معنای هر چيزى كه عامل و انگيزه آن نامرئى و مرموز باشد، آمده است.
بنابراين، افرادى كه با استفاده از سرعت حركات دست و مهارت در جا به جا كردن اشيا، مطالب را به صورت خارق العاده، جلوه‏گر مى‏سازند و همچنين كسانى كه با استفاده كردن از خواص شيميايى و فيزيكى مرموز، مواد و اشيای مختلف آثار خارق‏العاده‏اى به مردم نشان مى‏دهند، همه در عنوان "ساحر" داخل هستند. (2)
سحر را با جادو و کهانت، به یک معنا می‏دانند. سحر، گاهی تصرّف در چشم بیننده است که چیزی را بر خلاف آنچه هست، به چشم او آورد و گاه کاری باشد که چیزی را بر خلاف صورت و جنس آن مصوّر سازد که غالباً همراه با نیرنگ و خدعه و تردستی و خیال پروری است. (3)
در تعریف شعبده گفته شده است: تردستی و نیرنگ‌هایی است که تردست‌ها انجام می‌دهند و یک نحوه بازی است که با سرعت انجام می‌گیرد؛ به گونه‌ای که بینندگان ملتفت نمی‌شوند. (4)
اگر شعبده به عنوان وسیله‌ای برای فریب مردم و سوء استفاده قرار بگیرد، مشمول حرمت است؛ در غیر این صورت، اشکال ندارد. برخی از مراجع گفته‌اند: تعلیم و تعلم آن، حرام است.
سحر با توجه به اسبابش و عام بودنش، دارای اقسامی است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‏کنیم:
1. سحری که اسباب مادی محسوس دارد:
این سحر، جزء علوم غریبه شمرده می‏شود، مانند کسانی که به خوردن سم و مانند آن عادت کرده‏اند و سموم در آن‏ها اثر نمی‏گذارد. این کار غیر عادی، در اثر تمرین صاحبان این حرفه انجام می‏گیرد.
2. سحری که اسباب مادی غیر محسوس دارد:
در این قسم، ساحران کارهای مادی خارق العاده انجام می‏دهند. این امور، مستند به یک سلسله علل و اسباب طبیعی و مادی است؛ ولی در اثر سرعت عمل، محسوس ما نیست، مانند کار شعبده بازان.
3. سحر با اسباب معنوی در ارتباط است:
این قسم، در اثر قدرت اراده و روح است که می‏تواند کار غیر عادی نظیر پیشگویی و ارائه غیب (خواه غیب مکانی و خواه غیب زمانی؛ یعنی حادثه‏ای را که اکنون در آن مکان غایب یا حادثه‏ای را که در زمان آینده اتفاق می‏افتد) انجام دهد. البته این قسم گاهی مطابق با واقع، و گاهی غیر مطابق با واقع است.
ارتباط با جنیان و یاری گرفتن از آن‏ها در امور سحرآمیز، می‏تواند از این قسم باشد.
در برخی موارد، درست و نادرست بودن گزارش‏ها برای این است که روح از جهان تجرّد است. اگر سرگرمی روح از عالم طبیعت کم شود، به جهان خود که عالم غیب است، سر می‏زند و می‏تواند از آن جهان رهاوردی داشته باشد؛ ولی چون معصوم نیست، گاهی بد می‏فهمد و بد گزارش می‏دهد و گاهی حق می‏فهمد و حق گزارش می‏دهد. (5)
برخی از ساحران که مدّعی سحر نوع سوّم اند، بازیگرانی بیش نیستند و در قوه خیال انسان تصرف می‏کنند و بر آدمی اثر خیالی می‏گذارند؛ یعنی گرچه سحر، یک اثر واقعی بر آدمی می‏گذارد، ولی این اثر واقعی به صورت مستقیم نیست و دلیلی بر وقوع آن نداریم؛ بلکه کانال این اثر، قوّه تخیل انسان‏ها است. این ساحران با کارهایی در خیال بیننده اثر می‏گذارند و بیننده سحر اگر انسان ضعیفی باشد، بازار ساحران بسیار گرم خواهد بود؛ اما اگر انسان قوی باشد، خیال او به آسانی در اختیار ساحران قرار نمی‏گیرد.
به همین جهت است که سر و کار ساحران دغل باز، همیشه با خردسالان یا افراد ساده لوح است. ساحر در خیال بیننده اثر می‏گذارد و آن گاه خیال بیننده در خود او اثر می‏گذارد و احساس رفتار خاصی در او ایجاد می‏کند. هر چه خیال تلقین شده قوی‏تر باشد، اثرش روی فرد بیننده قوی‏تر است.
علت امر آن است که انسان از آن جا که کارهایش را با اراده انجام می‏دهد، اراده‏اش بر علم او متّکی است. در واقع، شخصی به مقتضای علمش اراده می‏کند. در این حال، فرقی نمی‏کند که علم او مطابق با واقع و حقیقی باشد، یا این که تخیلی و خلاف واقع باشد. در هر صورت، بر اساس آن علم، عمل می‏کند؛ مثلاً اگر مار و عقرب از کنار شخصی که تا کنون آن را ندیده و نشناخته است، بگذرد، هیچ گاه نمی‏هراسد و فرار نمی‏کند. انسان وقتی می‏ترسد که چیزی را خطرناک بداند. بر این اساس، اگر ریسمانی را ببیند و خیال کند که مار است، از آن می‏ترسد و فرار می‏کند؛ در حالی که در واقع، ماری وجود ندارد.
ساحر دغل کار نیز با تصرف در قوه خیال آدمی او را وادار می‏سازد تا بر اساس تخیلات غیر واقعی و غیر حقیقی، حرکات و اعمالی را انجام دهد که منشأش صور خیالی است، نه چیز دیگر. (6)
اما از بررسی کلمه سحر و مشتقات آن در قرآن، به این نتیجه می‏رسیم که سحر به دو بخش تقسیم می‏شود:
الف) بخشی از سحر در حقیقت فریفتن، تردستی، شعبده بازی و چشم بندی است و حقیقتی ندارد؛ چنان که قرآن می‏فرماید: ریسمان‏ها و عصاهای جادوگران زمان موسی در اثر سحر، خیال می‏شد که حرکت می‏کنند. (7)
همچنین آمده است: هنگامی که ریسمان‏ها را انداختند، چشم‏های مردم را سحر کردند و آنان را ارعاب نمودند. (8)
ب) برخی از انواع سحر، راست است و به راستی اثر می‏گذارد. آیه 102 سوره بقره داستان هاروت و ماروت را بیان می‏کند و می‏فرماید: آن دو سحر هایی را به مردم می‏آموختند؛ ولی آنان که سحر را فرا می‏گرفتند، بین مرد و همسرش جدایی می‏انداختند؛ «فیتعلمون منها ما یفرقون به بین المرء و زوجه». و یا در قرآن آمده که: «و یتعلمون ما یضرهم و لا ینفعهم»؛ «چیزهایی را که به آنان ضرر می‏رساند و نفعی نمی‏بخشید، می‏آموختند».
در اسلام از یادگیری سحر و انجام دادن اعمال سحر و جادوگری، به شدت منع شده است.
از نظر تمام فقهای اسلام، یاد گرفتن و انجام اعمال سحر و جادوگری، حرام است. البته یادگیری سحر به قصد ابطال آن، اشکالی ندارد؛ بلکه گاهی به عنوان واجب کفایی باید عدّه‏ای سحر را بیاموزند تا اگر مدّعی دروغگویی خواست از این طریق مردم را اغفال یا گمراه کند، سحر و جادوی او را ابطال نمایند و دروغ مدّعی را فاش سازند.
پس، از آیات و روایات استفاده می‏شود که بخشی از سحر، واقعیت دارد و از آیات قرآن کریم استفاده می شود که بخشی از سحر واقعیت داشته که همان است که در سوره بقره به آن اشاره شده است:
«و سلیمان کفر نورزید؛ اما آن شیطان صفت ها به کفر گراییدند که به مردم سحر آموختند. نیز از آنچه بر آن دو فرشته، هاروت و ماروت، در بابل فرو فرستاده شده بود، پیروی کردند؛ با این که آن دو فرشته، هیچ کس را تعلیم سحر نمی کردند». (9)
در مورد قسم دوم که چیزی که فقط وهم و خیال است، درباره ساحران فرعون آمده است:
«در این هنگام، طنا ب ها و عصاهای آنان، بر اثر سحرتان چنان به نظر می رسید که حرکت می کند». (10)
برای توضیح بیش تر و اطلاع کامل و صحیح، بهترین کتاب، "تفسیر نمونه مکارم شیرازی، و تفسیر المیزان علامه طباطبایی ذیل آیاتی که در پی نوشت ذکر کردیم، می باشد. می توانید به آن جا مراجعه نمایید؛ خصوصاً تفسیر نمونه، جلد 1، صفحه 377.

پی‌نوشت‏ ها:
1. علامه مجلسي، بحار الأنوار، ج 56، ص 277، انتشارات اسلاميه، تهران، بي تا.
2. مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، ص 380 و ج 6، ص 292، ناشر دار الكتب الاسلاميه، طهران، سال نشر 1362ش.
3. دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف، ج 6، ذیل کلمه "سحر"، نشر دانش، قم، 1376 ش.
4. محمدکریم خان کرمانی، تقویم المعارج، ص 88 ـ 82.
5. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج 1، ص 327، مؤسسه اعلمی للمطبوعات.
6. جوادی آملی، عبداللَّه، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 1، ص 111، مرکز نشر اسراء، قم، چاپ اوّل، بهار 1378.
7. طه (20)، آیه 66.
8.اعراف (7)، آیه 161.
9. بقره (2)، آیه 102.
10. طه (20)، آیه 66.