آسمان و زمین

پرسش 1:
آسمان و زمين
شرح : أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّـهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ? إِنَّ اللَّـهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ ?65? (اي بشر) آيا نديدي که هر چه در زمين است خدا مسخر شما گردانيد و کشتي به فرمان او در دريا سير مي‌کند و آسمان را (دستور) او نگاه مي‌دارد که بر زمين نيفتد مگر به اذن او؟ همانا خدا به مردم بسيار رئوف و مهربان است. با سلام مطابق آيه فوق خداوند ميفرمايد که کشتي به فرمان او حرکت مي کند، اگر هم بپذيريم که باد با فرمان خداست آيا کشتي هايي که در مسير گم مي شدند هم به فرمان خدا گم مي شدند؟ البته در زمانهاي قبل هم کشتي ها خود به خود به جايي نمي رفتند و دانش دريا نوردي اين کار را انجام مي داد. در واقع اين اراده انسان و ابزار انسان ساز است که کشتي را حرکت مي دهد و بخصوص امروزه باد و عوامل طبيعي خيلي نقشي در حرکت کشتي ها ندارند و آيا اين به اين معناست که اين خلاف اراده خداست؟ و اصلا اين چه نوع دليلي است بر اثبات وجود يا قدرت خداوند؟مثل اينکه بگوييم چون شکر شيرين است و نمک شور است پس اين نشانه قدرت خداوند است يا چون باد مي وزد و برخي چيزها را جابجا مي کند...
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
آيات فراواني به اين مساله اشاره دارد که به دو مورد اشاره مي کنيم ، سپس به سوال شما پاسخ مي دهيم :
اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ ؛ (1 )
خداوند همان كسى است كه آسمان ها و زمين را آفريد و از آسمان، آبى نازل كرد و با آن، ميوه‏ها (ى مختلف) را براى روزى شما (از زمين) بيرون آورد و كشتى‏ها را مسخّر شما گردانيد، تا بر صفحه دريا به فرمان او حركت كنند و نهرها را (نيز) مسخّر شما نمود.
- الَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَ الْفُلْكَ تَجْري فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ ؛ (2 )
آيا نديدى كه خداوند آنچه را در زمين است مسخّر شما كرد و (نيز) كشتي هايى را كه به فرمان او بر صفحه اقيانوس ها حركت مى‏كنند و آسمان [كرات و سنگ هاى آسمانى‏] را نگه مى‏دارد، تا جز به فرمان او، بر زمين فرو نيفتند؟ خداوند نسبت به مردم رحيم و مهربان است!
در اين آيات قرآن به تسخير موجودات مختلف زمين و آسمان در برابر انسان از جمله تسخير كشتي ها، تسخير نهرها، تسخير خورشيد، تسخير ماه، تسخير شب و روز كه بخشى از آسمان و بخشى از زمين و بخشى از پديده‏هاى ميان اين دو (شب و روز) مى‏باشد.تكيه شده است:
انسان از ديدگاه قرآن آن قدر عظمت دارد كه همه اين موجودات به فرمان" اللَّه" مسخر او گشته‏اند، يعنى يا زمام اختيارشان به دست انسان است، و يا در خدمت منافع انسان حركت مى‏كنند، و در هر حال آن قدر به اين انسان عظمت داده شده كه به صورت يك هدف عالى در مجموعه آفرينش در آمده است.
خورشيد براى او نور افشانى مى‏كند، بسترش را گرم مى‏سازد، انواع گياهان براى او مى‏روياند ،محيط زندگانيش را از لوث ميكرب هاى مزاحم پاك مى‏كند، شادى و سرور مى‏آفريند و مسير زندگى را به او نشان مى‏دهد.
ماه، چراغ شب هاى تاريك او است، تقويمى است طبيعى و جاودانى، جزر و مدى كه بر اثر ماه پيدا مى‏شود، بسيارى از مشكلات انسان را مى‏گشايد، درختان زيادى را (به خاطر بالا آمدن آب نهرهاى مجاور درياها) آبيارى مى‏كند، درياى خاموش و راكد را به حركت در مى‏آورد . از ركود و گنديدن حفظ مى‏كند . اكسيژن لازم بر اثر تموج در اختيار موجودات زنده درياها مى‏گذارد.
بادها، كشتى‏ها را در سينه اقيانوس ها به حركت در مى‏آورند . بزرگ ترين مركب و وسيع ترين جاده‏هاى انسان را همين كشتى‏ها و همين درياها تشكيل مى‏دهند، تا آن جا كه گاهى، كشتي هايى به عظمت يك شهر و با همان جمعيت كه در يك شهر كوچك زندگى مى‏كنند، بر پهنه اقيانوس ها به حركت در مى‏آيند.
نهرها، در خدمت او هستند، زراعت هايش را آبيارى و دام هايش را سيراب و محيط زندگيش را با طراوت و حتى مواد غذائيش (ماهي ها) را در دل خود براى او مى‏پرورانند.
تاريكى شب همچون لباسى او را مى‏پوشاند. آرامش و راحتى به او ارزانى مى‏دارد. همچون يك باد زن، حرارت سوزنده آفتاب را تخفيف مى‏دهد و به او جان و حيات تازه مى‏بخشد.
سرانجام روشنايى روز، او را به حركت و تلاش دعوت مى‏كند. گرمى و حرارت مى‏آفريند . در همه جا جنبش و حركت ايجاد مى‏كند.(3)
اگر به معاني هدايت و اضلال ابتدايي و جزايي پي ببريد ، حتما پاسخي براي پرسش هاي تان خواهيد يافت:
هر کدام از هدايت و گمراه کردن الهي بر دو قسم است: ابتدايي و جزايي (پاداشي و کيفري).
1- هدايت ابتدايي از اوصاف حضرت حق مي‏باشد، همان طور که مي‏فرمايد: "ما راه را به او (انسان) نشان داديم، خواه شاکر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس!"(4) خدا راه راست و مسير صحيح را به انسان نشان مي‏دهد و به اصطلاح "ارائه طريق" مي‏کند.
2- اضلال ابتدايي (گمراه کردن بندگان) نمي‏تواند در حق خداوند صحيح باشد؛ بدين معنا که خدا با وضع قوانين بد و باطل و عدم بيان حقيقت و رها کردن آدمي به حال خود، زمينه گمراهي انسان در طول حياتش را فراهم سازد. اضلال ابتدايي از خدا نفي مي‏گردد . خدا انسان را در مسير سعادت راهنمايي کرده و راه خوشبختي و کمال را به او نشان داده است
3 - هدايت پاداشي آن است که بنده بعد از هدايت ابتدايي که از خداوند دريافت کرد، خود با حسن اختيار، حق را پذيرفته و به آن عمل کرده ؛ ضمن ايمان به خدا، در مسير بندگي قدم بردارد. در مورد اين شخص خدا هدايتي ويژه با نام "هدايت پاداشي" دارد که به معناي رساندن به هدف و مقصد نهايي مي‏باشد.
پس در حقيقت بنده با ايمان خود زمينه اين نوع هدايت را با اعمال صالح فراهم مي‏سازد. با اين توضيح منافاتي بين اين نحوه از هدايت الهي و اختيار انسان يافت نمي‏شود. خدا مي‏فرمايد: "کسي که اهل تقوا و پرهيزگاري باشد و جزاي نيک (الهي) را تصديق کند، ما او در مسير آساني قرار مي‏دهيم".(5)
4- اضلال و گمراهي کيفري آن است که انسان بعد از هدايت ابتدايي الهي و فرستادن کتب آسماني و پيامبران و امامان، باز کفر ورزيده و در راه الهي قدم برندارد و به حق رهنمون نشود. در اين صورت با اضلال کيفري الهي از اين شخص سلب توفيق شده و رحمت خاص الهي که ويژه صالحان است، از او منع مي‏شود و اين دقيقاً معناي "يضلّ من يشاء" مي‏باشد. خدا مي‏فرمايد: "اما آن کس که بخل ورزد و بي نيازي طلبد و پاداش (نيک) الهي را انکار کند، به زودي او را در مسير دشواري قرار مي‏دهيم". (6)
در حقيقت اين اشخاص با اختيار خود زمينه شقاوت را فراهم ساخته‏اند. (7)
پس کوتاهي مسافران يا ملوان کشتي باعث شده که راه گم کرده و به بيراهه بروند . اين با اراده خدا مخالف نيست، بلکه انسان با سوء تدبير و عدم استفاده صحيح و مناسب و کامل از راه هاي سالم به گمراهي رفته است.
به عبارت ديگر، هدايت الهي قراردادن راه سعادت و خوشبختي و کمال در مسير کساني است که به دنبال هدايت‏اند . ضلالت، آماده کردن راه گمراهي و باز بودن آن از طرف خداوند، براي کساني که به دنبال ضلالت‏اند . چون هر چه در ملک الهي جريان دارد، به اراده خداوند است، پس ضلالت و هدايت کساني که راه هدايت و ضلالت را انتخاب نموده‏اند، به اراده خداوند تحقق مي‏يابد.
فرموديد: اين اراده انسان و ابزار انسان ساز است که کشتي را حرکت مي دهد؛ از شما مي پرسيم:
اراده و قدرت را چه کسي به انسان داده است ؟
پي‏نوشت‏ ها:
1.ابراهيم (14) آيه 32.
2.حج(22) آيه 65.
3. تفسير نمونه، دار الكتب الإسلامية،تهران، 1374 ش،نوبت اول، ج‏10،ص 356.
4.انسان(76) آيه 3.
5.ليل(92)آيات5 و 7.
6.ليل(92)آيات 8 و 10.
7.جواي آملي ،تفسير تسنيم،مرکز نشر اسراء،نوبت اول، 1385،قم، ج‏2،ص 520.

پرسش 2:
نکته ديگر آنکه نگه داشته شدن آسمان به نحوي که بر زمين نيفتد چگونه قابل توجيه است؟ ما مي دانيم که در واقع آسمان يک فضاي بي انتهاست و بر روي چيزي نمي تواند بيفتد که نياز به نگهداشتن داشته باشد. توجيه اين مسئله چيست؟ آسمان و ستونهايي که آنرا نگه مي دارند کجاهستند؟ و اساسا چگونه ممکن است سقوط کنند؟ و چطور مي توان بدون ديدن اين دلايل و درک آن، اين استدلال ها را نشان قدرت خداوند دانست؟ يعني آسماني که مشخص نيست چه تعريفي دارد و کجاست و اين که ما نمي توانيم از نحوه افتادن آن درکي داشته باشيم؟ پس چطور آن را درک کنيم و شاهد قدرت خداوند قراردهيم؟ لطفا اين استدلال ها را قدري بيشتر توضيح دهيد. ممنون از توجه شما.

پاسخ:

به دو آيه در اين موضوع اشاره مي کنيم:
1- اللَّهُ الَّذي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْري لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ ؛(1)
خدا همان كسى است كه آسمان ها را، بدون ستون هايى كه براى شما ديدنى باشد، برافراشت، سپس بر عرش استيلا يافت (و زمام تدبير جهان را در كف قدرت گرفت) و خورشيد و ماه را مسخّر ساخت، كه هر كدام تا زمان معينى حركت دارند! كارها را او تدبير مى‏كند آيات را (براى شما) تشريح مى‏نمايد. شايد به لقاى پروردگارتان يقين پيدا كنيد!
2- خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقى‏ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَميدَ بِكُمْ وَ بَثَّ فيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَريمٍ ؛(2)
(او) آسمان ها را بدون ستونى كه آن را ببينيد آفريد، و در زمين كوه‏هايى افكند تا شما را نلرزاند (و جايگاه شما آرام باشد) و از هر گونه جنبنده‏اى روى آن منتشر ساخت و از آسمان آبى نازل كرديم و به وسيله آن در روى زمين انواع گوناگونى از جفت هاى گياهان پر ارزش رويانديم.
" عمد" (بر وزن قمر) جمع" عمود" به معنى ستون است. مقيد ساختن آن به" ترونها"، دليل بر اين است كه آسمان ستون هاى مرئى ندارد. مفهوم سخن آنست كه ستون هايى دارد اما قابل رؤيت نيست . اين تعبير اشاره لطيفى است به قانون جاذبه و دافعه كه همچون ستونى بسيار نيرومند، اما نامرئى كرات آسمانى را در جاى خود نگه داشته است.
در حديثى از امام رضا(ع) نقل شده که به اين معنى تصريح شده:
سبحان اللَّه، اليس اللَّه يقول بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها؟ قلت بلى، فقال: ثم عمد و لكن لا ترونها؛
" منزه است خدا، آيا خداوند نمى‏فرمايد بدون ستونى كه آن را مشاهده كنيد؟
راوى مى‏گويد:عرض كردم آرى، فرمود: پس ستون هايى هست ، ولى شما آن را نمى‏بينيد".
در واقع براى جمله" بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها" دو تفسير گفته‏اند:
نخست اينكه" همان گونه كه مى‏بينيد آسمان، بى‏ستون است" (گويى در اصل چنين بوده، ترونها بغير عمد)
ديگر اينكه" ترونها"، صفت براى" عمد" باشد كه معنايش چنين است: آسمان ها را بدون ستونى كه مرئى باشد، برافراشته ، كه لازمه آن وجود ستونى براى آسمان است، اما ستونى نامرئى!
اين آيه با توجه به حديثى كه در تفسير آن ذکر کرديم ، پرده از روى يك حقيقت علمى برداشته كه در زمان نزول آيات، بر كسى آشكار نبود، چرا كه در آن زمان هيئت بطلميوس با قدرت هر چه تمام تر، بر محافل علمى جهان و بر افكار مردم حكومت مى‏كرد. طبق آن آسمان ها به صورت كراتى تو در تو همانند طبقات پياز روى هم قرار داشتند . طبعا هيچ كدام معلق و بى‏ستون نبود، بلكه هر كدام بر ديگرى تكيه داشت، ولى حدود هزار سال بعد از نزول اين آيات، علم و دانش بشر به اين جا رسيد كه افلاك پوست پيازى، به كلى موهوم است . آنچه واقعيت دارد، اين است كه كرات آسمان هر كدام در مدار و جايگاه خود، معلق و ثابتند، بى ‏آن كه تكيه گاهى داشته باشند. تنها چيزى كه آن ها را در جاى خود ثابت مى‏دارد، تعادل قوه جاذبه و دافعه است كه يكى ارتباط با جرم اين كرات دارد و ديگرى مربوط به حركت آن هاست.
تعادل جاذبه و دافعه به صورت يك ستون نامرئى، كرات آسمان را در جاى خود نگه داشته است.
حديثى كه از امام على(ع)در اين زمينه نقل شده، بسيار جالب است، طبق اين حديث امام(ع) فرمود:
هذه النجوم التي فى السماء مدائن مثل المدائن الذى فى الارض مربوطة كل مدينة الى عمود من نور؛ اين ستارگانى كه در آسمانند، شهرهايى هستند همچون شهرهاى روى زمين كه هر شهرى با شهر ديگر (هر ستاره‏اى با ستاره ديگر) با ستونى از نور مربوط است".
آيا تعبيرى روشن تر و رساتر از" ستون نامرئى" يا" ستونى از نور" در افق ادبيات آن روز براى ذكر امواج جاذبه و تعادل آن با نيروى دافعه پيدا مي شد؟(3)
به هر حال جمله فوق يكى از معجزات علمى قرآن مجيد است كه داشتن ستون هاي نامريي بر اساس قانون جاذبه و دافعه از اين توجيهات است و اين نشان قدرت لايزال الهي است
مي توانيد براي شرح به تفسير نمونه(جلد 10 ،صفحه 110) ذيل آيه 2 سوره رعد مراجعه نماييد.
پي نوشت ها:
1. رعد(13 ) آيه 2.
2. لقمان(31)آيه10.
3.مکارم شيرازي ،تفسير نمونه،دار الكتب الإسلامية،تهران،4 137 ش،نوبت اول ج‏17، ص 29 و ج‏10، ص 110 .