مهدویت

پرسش 1:
هدويت شرح : 1)چگونه ثابت مي شود. امام زمان(عج)زنده اند ؟
پاسخ:
با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با اين مرکز.
امامت امام زمان(ع) و وجود حضرت از مباحث امامت خاصه است . در امامت خاصه مستقيماً نمي توان از دليل عقلي بهره گرفت. بلكه دليل عقلي امامت عامه و ضرورت وجود امام (ع) در تمام زمان ها را اثبات مي کند.(1)
در امامت عامه برهان عقلي بر ضرورت وجود انسان معصوم و حجت الهي روي زمين اقامه مي شود. حال اگر ادله تاريخي و روائي بيانگر ولادت و حيات حضرت مهدي به آن ضميمه گردد، اثبات مي شود که در اين زمان تنها حضرت واسطه فيض الهي است و زنده هم مي باشد(2)
بررسي دو رکن استدلال:
1- ضرورت وجود امام در همه زمان ها
2-رواياتي که دلالت دارد که امام زمان بايد زنده باشد . و اين امر در قالب و الفاظ متعدد بيان شده است . در برخي روايات سخن از ولادت حضرت به ميان آمده و اين در حالي است که از شهادت و يا مرگ امام زمان سخني به ميان نيامده است. در برخي روايات ديگر از رسيدگي به مشکلات مردم و هدايت آنان سخن گفته شده است ،همچنين برخي روايات غيبت طولاني امام را گزارش نموده اند. در برخي روايات ديگر از ظهور امام و تشکيل حکومت توسط حضرت سخن گفته شده است. اين امور شواهد و نمونه خوبي هستند براي زنده بودن امام زمان.
بسياري از دانشمندان نامدار اهل سنت پذيرفته(3) و در كتاب هاي شان متذكر شده اند که: مهدي موعود فرزند امام حسن عسكري(ع) است. در سامرا در سال 255 هجري متولد شده است و در پس پرده غيبت زندگي مي كند و روزي به امر خداوند ظهور خواهد كرد.(4)
امام عسكري قبل از ولادت فرزندش امام مهدي از ولادت حضرت خبر داده بود، ‌از جمله به عمه اش "حكيمه خاتون" فرمود: "در شب پانزدهم شعبان فرزندم مهدي از نرگس خاتون متولد مي شود".(5)
در روايات زيادي آمده است كه حضرت ولي عصر پس از پايان غيبت كبري ظهور و جهان را پر از عدل خواهد كرد . هم پيامبر اسلام، هم فاطمه زهرا(س) و هم امامان معصوم به وجود حضرت مهدي بشارت داده‏اند. به علاوه شيعه اهل سنّت هم به وجود حضرت مهدي
معتقد هستند.(6)
در کتاب نويد امن و امان به 106 نفر از علماي اهل تسنن که در باره حضرت کتاب نوشته­اند، اشاره نموده و مي‌گويد گروه بسياري از مشاهير علماي اهل سنت نيز ولادت حضرت و شرح آن را در کتاب‌هاي خود ذکر نموده ، بعضي به امامت و مهدويت آن سرور اقرار و اشعار بلند به زبان عربي و فارسي در مدح او سروده­اند حتي مدعي شرفيابي به حضور اقدس و استماع حديث از حضرتش شده­اند . بعد از اين عبارت ايشان 77 تن از مشاهير علماي اهل سنت را که تصريح به اين مطلب کرده­اند نام مي‌برد.(7)
به روايات زير که در کتاب هاي اهل سنت آمده اند،توجه شود:
پيامبر اكرم(ص) فرمود: « جهان به پايان نمي‏رسد تا مردي از اهل بيتم كه همنام من است، بر عرب حكومت كند»(8 )
همچنين حضرت فرمود: « ؛ مهدي از خاندان ما است و خداوند كار او را يك شبه روبراه مي‏كند»(9)
همچنين در پاره‌اي از آيه‌هاي قرآن نيز بشارت‌هايي درباره آينده تاريخ و سرنوشت زمين داده شده است كه امامان معصوم(ع) آن زمان را زمان ظهور امام مي‌دانند. در برخي آيه‌ها تشكيل حكومت جهاني، بسط دين اسلام و غلبه آن بر ديگر اديان و زمام‌داري صالحان و شايستگان وعده داده شده است. (10)
در روايت‌هاي زيادي ديگر نيز به ظهور امام بشارت داده شده است كه اين روايات به حدّ تواتر مي‌رسد. به طور كلي معتبرترين روايت‌ها از عصر رسول خدا تا امام حسن عسكري درباره ظهور امام زمان، شرايط و علايم آن و تشكيل حكومت جهاني آن امام مي باشد كه حتي در برخي كتاب‌هاي نوشته شده در قرن اول و دوم هجري ضبط و موجود است. مثلاً كتاب مشيخه حسن بن محبوب-( وفات: 224 هـ . ق) يا كتاب سليم بن قيس هلالي(وفات: 70 يا 90 هـ . ق). اين روايت‌ها قرن به قرن در كتاب‌هاي دانشمندان بزرگ نقل شده تا به قرن حاضر رسيده است،
مانند قرن 3 هجري: كتاب المهدي تأليف عيسي بن مهران مستعطف؛
قرن 4: ذكر القائم(ع) اثر ابن اخي طاهر؛ قرن 5: كتاب الغيبة شيخ مفيد(وفات: 358 هـ . ق) .
پي نوشت ها:
1. نهج الولاية ، آيت الله حسن زاده ي آملي، ص8و 7. ناشر : قيام
2. برخي از پژوهشگران بيش از صد نفر از دانشمندان اهل سنت را نام برده كه در تأليفات شان ولادت امام مهدي را متذكر شده اند.
3. محمد بن طلحة شافعي در مطالب السؤل؛
ابن صباغ مالكي در الفصول المهمة؛
ابن حجر شافعي در الصواعق المحرقة؛
ابن خلكان در وفيات الاعيان.
4. منتخب الاثرفي امام الثاني عشر، صافي گلپايگاني، ص398 و 399.ناشر موسسه حضرت معصومه، قم ،سال چاپ 1419 ق ‌.
5. همان.
6. همان ، ص191 و 393.
7 . نويد امن و امان، آيت الله صافي، ص 238.
8. مسند احمد ، الإمام احمد بن حنبل ، ج 1 ، ص 373، ناشر : دار صادر - بيروت - لبنان.
9. همان ، ص 84 ؛ سنن ابن ماجة ،محمد بن يزيد القزويني ، ج 2 ، ص 1367 ،ناشر : دار الفكر للطباعة والنشر و التوزيع؛
المصنف ، ابن أبي شيبة الكوفي ، ج 8 ، ص 678 ، سال چاپ : جمادي الآخرة 1409 - 1989 م ، ناشر : دار الفكر للطباعة والنشر و التوزيع - بيروت - لبنان.
10.توبه(9) آيه 33 ؛ انبيا(21) آيه 105 ؛ نور(24) آيه 55.

پرسش 2:
چگونه فايده امام زمان ثابت مي شود؟
پاسخ:
غايب بودن امام هرگز به اين معنا نيست كه وجود حضرت به يك روح نامرئى يا امواج ناپيدا و رؤيايى و امثال اين ها تبديل شده است! بلكه وى يك زندگى طبيعى عينى و خارجى دارد.
حضرت در ميان مردم و در دل جامعه‏ها رفت و آمد دارد . در نقاط مختلف زندگى مى‏كند . فرق بسيار است بين «نامرئى» و «ناشناس».(1)
امام صادق (ع)مى‏فرمود: مردم امام خود را گم مى‏كنند. او در موسم حج حاضر مى‏شود و مردم را مى‏بيند، ولى آنان او را نمى‏بينند.(2)
پيامبر اسلام در پاسخ اين پرسش كه آيا شيعه در زمان غيبت، از وجود قائم فايده‏اى مى‏برد؟ فرمود: بلى، سوگند به پروردگارى كه مرا به پيامبرى بر انگيخت، در دوران غيبتش از او نفع مى‏برند .از نور ولايتش بهره مى‏گيرند، همان گونه كه از خورشيد به هنگام قرار گرفتن در پشت ابرها استفاده مى‏كنند.(3) در زمان غيبت نيز اما فوايد متعدد وجود دارد از جمله:
1-واسطه فيض الهي
طبق احاديث فراوانى كه در موضوع امامت وارد شده، و بر دلائلى كه دانشمندان ارائه كرده‏اند، در بينش اسلامى، امام، جان جهان است . جهان به وجود او بستگى دارد. امام قلب عالم وجود، هسته مركزى جهان هستى و «واسطه فيض» بين عالم و آفريدگار عالم است . از اين جهت حضور و غيبت او تفاوتى ندارد. اگر او - گرچه به صورت ناشناس - در جهان نباشد، جهان هستى در هم فرو مى‏ريزد. امام صادق (ع)فرمود: اگر زمين بدون وجود امام بماند، ساكنان خود را در كام خود فرو مى‏برد.(4)
امام چهارم (ع)فرمود: در پرتو وجودي ماست كه خداوند آسمان را از فرو پاشى
نگه مى‏دارد. در پرتو وجود ماست كه خداوند زمين را از لرزش و سلب آرامش ساكنانش، نگه مى‏دارد. به واسطه ماست كه خداوند باران نازل مى‏كند . رحمت خود را مى‏گستراند . بركات و نعمت هاى زمين را بيرون مى‏آورد. اگر آن كس از ما كه در زمين است نبود، زمين اهل خود را فرو مى‏برد.(5)
بدين سبب، در زيارت جامعه كبيره مى‏خوانيم:
" خدا به وسيله شما آغاز كرد و به شما ختم مى‏كند . به خاطر شما باران را فرو مى‏فرستد . به وسيله شما آسمان را از اين ‏كه بر زمين افتد نگه داشته است. به خاطر شما اندوه را بيرون برد و سختى را برطرف كند."
2 - پاسدارى از آيين خدا
امير مومنان (ع)در يكى از سخنان خود در مورد لزوم وجود رهبران الهى در هر عصر و زمان مى‏گويد: « هرگز روى زمين از قيام كننده‏اى با حجت و دليل، خالى نمى‏ماند، خواه ظاهر و آشكار باشد و خواه بيمناك و پنهان، تا دلايل و اسناد روشن الهى از بين نرود و به فراموشى نگرايد...»(6)
با گذشت زمان و آميزش سليقه‏ها و افكار شخصى به مسائل مذهبى ، اصالت پاره‏اى از قوانين الهى از دست مى‏رود . دين دستخوش تغييرات زيانبخش مى‏گردد. براى آن كه اصالت آيين الهى حفظ گردد و جلوى تحريفات و تغييرها و خرافات گرفته شود،وجود امام لازم است.
سينه امام و روح بلندش نيز صندوق آسيب‏ناپذير حفظ اسناد آيين الهى است تا همه اصالت هاى نخستين و ويژگي هاى آسمانى اين تعاليم را در خود نگاهداري كند.(7) در زمان غيبت اين امام زمان است که در قالب هاي مختلف به حفظ دين مي پردازد. امام زمان مشکل علمي علما را حل كرده و حتي فتواي برخي آنان را اصلاح نموده است.
3 - اميد بخشى
در ميدان هاى نبرد، تمام كوشش سربازان زبده و فداكار معطوف اين امر است كه پرچم سپاه، در برابر حملات دشمن همچنان در اهتزاز باشد، متقابلاً سربازان دشمن دائماً مى‏كوشند پرچم آن ها را سرنگون سازند، چرا كه برقرار بودن پرچم، مايه دلگرمى سربازان و تلاش و كوشش مستمر آن ها است.
همچنين وجود فرمانده لشگر در مقرّ فرماندهى - هر چند ظاهراً خاموش و ساكت باشد - خون گرم و پر حرارتى در عروق سربازان به گردش در مى‏آورد و آن ها را به تلاش بيش تر وا مى‏دارد كه فرمانده ما زنده است و پرچم مان در اهتزاز!
امّا هرگاه خبر قتل فرمانده در ميان سپاه پخش شود، يك لشگر عظيم با كارآيى فوق العاده ،يك مرتبه روحيه خود را مى‏بازد و متلاشى مى‏گردد.
رئيس يك جمعيت يا يك لشگر، تا وقتي كه زنده است، هر چند مثلاً در سفر يا در بستر بيمارى باشد، مايه حيات و حركت و نظم و آرامش آن هاست، ولى شنيدن خبر از دست رفتن او گرد و غبار يأس و نوميدى را بر سر همه مى‏پاشد.
جمعيت شيعه طبق عقيده‏اى كه به وجود امام زنده دارد، هر چند او را در ميان خود نمى‏بيند، اما خود را تنها نمى‏داند. اثر روانى اين عقيده در روشن نگهداشتن چراغ اميد در دل ها و وادار ساختن افراد به خود سازى و آمادگى براى آن قيام بزرگ جهانى، كاملاً قابل درك است.
پروفسور «هانرى كربن» مستشرق نامدار فرانسوى مى‏گويد:
به عقيده من مذهب تشيّع تنها مذهبى است كه رابطه هدايت الهى را ميان خدا و خلق براى هميشه نگهداشته است و به طور مستمر و پيوسته، ولايت را زنده و پا برجا مى‏دارد.
مذهب يهود، نبوّت را كه رابطه‏اى است واقعى ميان خدا و عالم انسانى، در حضرت كليم (موسي) ختم كرده و پس از آن به نبوت حضرت مسيح و حضرت محمد (ص) اذعان ننموده و رابطه مزبور را قطع مى‏كند. همچنين مسيحيان در حضرت مسيح متوقف شده‏اند. اهل سنت از مسمانان نيز در حضرت محمد (ص) توقف كرده و با ختم نبوّت در ايشان، ديگر رابطه‏اى ميان خالق و مخلوق، موجود نمى‏دانند. تنها مذهب تشيّع است كه «نبوّت» را با حضرت محمّد (ص) ختم شده مى‏داند، ولى «ولايت» را كه همان رابطه هدايت و تكميل مى‏باشد، بعد از آن حضرت و براى هميشه زنده مى‏داند. (8)
4-تربيت گروه منتظر آگاه
برخلاف آن چه بعضي فكر مي‌كنند، رابطه امام در زمان غيبت به كلي از مردم بريده نيست. بلكه آن گونه كه از روايات اسلامي برمي‌آيد، گروه كوچكي از آماده‌ترين افراد با حضرتش در ارتباطند. معني غيبت امام ، اين نيست كه حضرت به شكل يك روح نامرئي و يا شعاعي ناپيدا در مي‌آيد. بلكه از يك زندگي طبيعي آرام برخوردار است. به طور ناشناخته در ميان انسان ها و با ماست و رفت و آمد دارد ،(9) دل هاي بسيار آماده را برمي‌گزيند و در اختيار مي‌گيرد. بيش از پيش آماده مي‌كند و مي‌سازد. امام به تربيت افراد خاص مي پردازد که وجود آنان خير و برکت در جامعه مي باشد.
5.-هدايت جامعه
گرچه امام زمان غايب است ، اما حضرت مانند ساير امامان هدايت مردم و جامعه را بر عهده دارد. با اين تفاوت که حضرت- به حسب ظاهر - در ميان ما نيست. غيبت به معناي عدم حضور نيست بلکه به معناي عدم ظهور مي باشد، پس حضرت هدايت جامعه را بر عهده دارد. افزون بر آن فقهاي واجد شرايط را به عنوان نايبان خود قرار داده و به مردم سفارش نموده است که درزمينه مسايل ديني ، سياسي و اجتماعي به آ نان رجوع کنند.
پي نوشت ها :
1 .کتاب الغيبة ،محمد بن ابراهيم نعمانى‏ ، ص164، نشرصدوق،بي تا.
2 اصول کافي، محمد بن يعقوب کليني، ج 1، ص338، کتاب فروشي علميه اسلاميه، بي تا.
3.بحار الانوار، ج52، ص93.
4.کليني، همان ، ص 179.
5.أمالى صدوق، ص 112، مجلس 35.
6.شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد معتزلي ،ج 18، حكمت 143، ص 347، دارالفکر،بيروت.
7. مهدى انقلابى بزرگ، ناصر مکارم شيرازي،ص 258 -259، قم ،مطبوعات هدف
8 .سالنامه مكتب تشيّع (مصاحبه استاد علامه طباطبايى با پروفسور هانرى كربن درباره شيعه) سال 1330 ه، ص 20 .
9. کتاب الغيبة نعمانى‏ ، ص164.

پرسش 3:
در جنگ جهاني اول و حمله مغول ها و...عده زيادي کشته شدند. امروز هم ظلم و زورگويي در جهان زياد است. حالا اين موضوع با عدالت و حکمت سازگار است که مردم دوره امام زمان از عدالت برخوردار باشند و دوره هاي ديگر در رنج باشند؟
پاسخ:
اولا عدالت و حکمت الهي ايجاب مي‌کند که براي تامين سعادت همه جانبه بشر در همه زمان‌ها قانون عادلانه و رهبر معصوم (پيامبر و يا امام ) بفرستد که اين امر تحقق يافته است . هيچ گاه مردم از اين موهبت الهي محروم نبوده‌اند. اما اين امر به معني برطرف شدن همه ظلم ها و سختي ها از توده مردم در زمان حضور پيامبر يا امام نيست . در هر زماني ممكن است مشكلات و مصائب و رنج هايي بر اساس اراده و اختيار ظالمان و جباران رخ دهد . مردم هم موظف به مقابله با آنان هستند و در اين راه يا پيروز مي شوند و يا شكست مي خورند .
تاريخ گواهي مي دهد كه حتي بعد از پيامبر، امامان معصوم (ع) با اين که در حال حضور بودند و مردم به آنان دسترسي داشتند ،ولي نسبت به آنان ستم‌هايي روا داشته شد که حتي در زمان هايي که در پرسش اشاره گرديده ، چنين ظلم‌هايي رخ نداده و يا کمتر رخ داده ،مثل ماجراي روز عاشورا که امام معصوم و حجت خدا را با لب تشنه آن گونه به شهادت رساندند و اهل او را اسير گرفتند.
پس سختي ها و مشكلات طبيعي در هر مقطع زماني يكي از آزمايشات الهي است كه توده جامعه موظف به مقابله با آن و دست و پنجه نرم كردن در مقابل آن هستند . اگر دراين مسير پيرامون رهبران ديني و امام معصوم بوده و به وظايف خود عمل نمايند، يقينا به نتايج مطلوب خواهند رسيد .
ثانيا: مرحوم خواجه نصير طوسي در اين باب تعبير عميقي دارد و مي گويد:
« وجوده لطف و تصرفه آخر و عدمه منا؛ (1) وجود امام لطف الهي است . تصرف او در امور مردم و سامان دادن به امورشان و حضور او لطف ديگر الهي است، ولي عدم آن تصرف و حضور به سبب گناه ما مردم است، و گرنه خداوند لطفش را بر مردم روا داشته است».
از اين مبنا معلوم مي شود اگر در بسياري از زمان‌ها مردم از درک حضور امام معصوم حضرت مهدي محروم بوده و هستند و ظلم و رنج بسيار متحمل شده اند، تقصير از خودشان است
. هر گاه عده اي كودك شرور لامپ برق کوچه ‌را بشکنند، بالاخره شهرداري براي تنبيه آنان مدتي اقدام به وصل مجدد لامپ برق نمي‌کند . عملا به اهالي آن جا اعم از خوبان و بدان نشانه مي‌دهد که شايسته روشن بودن کوچه‌ شان را ندارند تا اين که بچه‌هاي شرورشان تنبيه و ادب شوند.
ماجراي نبود امام زمان شبيه اين مثال است . بشر با آن همه ستم‌هايي که بر ائمه پيشين روا داشتند ،خداوند مصلحت و حکمتش بر آن تعلق گرفت تا مدتي بشر را از دسترسي به امام معصوم بي‌نصيب کند تا بفهمند به وجود چنين انساني نياز شديد دارند . نياز را با همه وجود و در همه شرايط احساس کنند . همه سختي هاي اين مقطع هم ناشي از سوءرفتار خود بشر است .
وجود امام برکات و آثارش محدود به امور ظاهري و بيان احکام و اداره جامعه نيست. بلکه آثار و برکات فراون ديگري براي وجود امام مطرح است که حتي در زمان غيبت آنان تامين مي‌شود:
امام چنان که نسبت به ظاهر اعمال مردم پيشوا و راهنماست، در باطن نيز سمت پيشوايي و رهبري دارد . اوست قافله سالار کاروان انسانيت که از راه باطن به سوي خدا سير مي‌کند. از اين رو وظيفه امام تنها بيان صوري معارف و راهنمايي ظاهري مردم نيست .
امام چنان که وظيفه راهنمايي صورت مردم را به عهده دارد ، ولايت و رهبري باطني اعمال را بر عهده دارد . اوست که حيات معنوي مردم را تنظيم مي کند . حقايق اعمال را به سوي خدا سوق مي‌دهد. بديهي است که حضور و غيبت جسماني امام در اين باب تاثيري ندارد . امام از راه باطن به نفوس و ارواح مردم اشراف و اتصال دارد، اگر چه از چشم جسماني ايشان مستور است . وجودش پيوسته لازم است اگر چه موضع ظهور و اطلاق جهاني او تاکنون فرا نرسيده است. (2)
بنابراين اگر شرايط روحي بشر تغيير نکند و امام زمان ظهور نمايد ،همان جفايي که بر ساير ائمه روا داشتند، بر او نيز روا خواهند داشت. پس غيبت حضرت از روي حکمت الهي است، و مقصر بشر است، در عين حال بسيار از برکات وجودي حضرت در زمان غيبت نيز به عالم و آدم مي‌رسد. از اين رو در برخي دعاها آمده:
«ثم الحجه الخلف القائم المنتظر المهدي المرجي الذي ببقائه بقيت الدنيا و بيمنه رزق الورا و بوجوده ثبتت الارض و السماء؛ (3) حجت قائم منتظر مهدي که اميد همه به اوست . در پرتو وجود او عالم باقي و برقرار است . مردم روزي مي‌خورند و آسمان و زمين ثابت و استوار است».

پي‌نوشت‌ها:
1. کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ص 362، نشر جامعه مدرسين قم، بي‌تا .
2. شيعه در اسلام، ص 121- 152، نشر دار الکتب الاسلاميه، تهران، 1348 ش.
3.مفاتيح الجنان ،ص 156.

پرسش 4:
امام زمان ما براي انسان هاي قبل از اسلام هم فايده دارد،يعني مردگان نخستين هم از ثواب يا ....دوره امام زمان برخوردارمي شوند ؟
پاسخ:
ظهور منجي اختصاص به مسلمانان ندارد . در آيين هاي هند و زردتشت، يهود، مسيحيت و اسلام اين باور وجود دارد كه در آينده جهان فرد صالحي ظهور خواهد نمود، در جهت زدودن ستم و نجات بشر قدم بر مي دارد و در اين راه موفق خواهد شد. همه در هدف كلّي، يعني هدايت و ارشاد و نجات بشر از ناداني و گمراهي وحدت نظر دارند.
همه پيروان اديان الهي و برخي از پيروان اديان غير الهي عقيده دارند كه در يك عصر بحراني جهان كه فساد و ظلم بيداد مي‏كند، نجات دهنده بزرگ و مصلح جهاني ظهور مي‏كند . اوضاع آشفته جهان را اصلاح نموده و عدل را گسترش مي‏دهد.(1) گرچه در اين كه مصلح جهاني كيست، داراي چه ويژگي‏هايي است، نام او چيست و منسوب به كدام ملت و دين است، اختلاف نظر دارند.(2)
هر ملتي او را با لقب مخصوص و ويژگي‏هايي مي‏شناختند و او را از خودشان مي‏دانند. زرتشتيان او را ايراني و از پيروان زرتشت مي‏دانند.(3) يهوديان اورا از بني اسرائيل و عيسويان او را مسيح موعود مي‏خوانند .
بنا بر اين چنانچه قبل از اسلام پيرون اديان معتقد به منجي و منتظر ظهور او بوده و با اين اعتقاد مرده باشند ،قطعا خداوند متعال ثواب انتظار براي آن ها ثبت خواهد كرد.
نيز رجعت- كه مومنان خالص و كافران محض رجعت مي كنند و از حكومت عدل حضرت ولي عصر (عج)بهره مند مي شوند- اختصاص به امت اسلام ندارد. از امت هاي پيشين نيز در بين رجعت كنندگان وجود دارند،مانند انبياي امت هاي پيشين ،‌اسماعيل فرزند حزقيل نبي (ع) ، 27تن از امت حضرت موسي(ع) مومن آل فرعون ، يوشع بن نون و اصحاب كهف از افرادي هستند که رجعت مي کنند
پي نوشت ها :
1. بحار الأنوار ،مجلسي ، ج 53، ص41، 50 و 61 تحقيق : محمد الباقر البهبودي ، سال چاپ : 1403 - 1983 م ، ناشر : دار إحياء التراث العربي - بيروت - لبنان
2. كامل الزّيارات ، جعفر بن محمد بن قولويه ، ص 138 ، تحقيق : الشيخ جواد القيومي ، چاپ : اول ، سال چاپ : 1417 ، ناشر : مؤسسة نشر الفقاهة ؛
بحارالانوار، ج 53، ص 105.
3. دلائل الامامة ، محمد بن جرير الطبري ( الشيعي) ، ص 463 - 464 ، ناشر :مؤسسة البعثة - قم|الأولى|1413.