مسجد ذوالقبلتین

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با اين مرکز.
برخي از مورخان تنها نزول حکم و تحويل قبله وتاريخ تغيير قبله را ذکر کرده اند، بدون آن که بيان کنند در اثناي نماز بود، يا جز آن.(1 و2)
برخي نوشته اند: در اثناي نماز ظهر حکم تحويل قبله نازل شد و پيامبر بقيه نماز را رو به کعبه به جا آورد.(3)
برخي نوشته اند که اين تغيير در بين نماز ظهر بعداز خواندن دو رکعت آن بوده است .(4)
برخي نوشته اند اين حکم بعد از نماز ظهر و قبل از اقامه نماز عصر نازل شد، ابن کثير اين قول را به "مجاهد" نسبت مي دهد و مي گويد: در دو کتاب روايي صحيح بخاري و صحيح مسلم رواياتي در تأييد اين قول وجود دارد.(5)
اگر پذيرفتيم حکم در وسط نماز نازل شد، همين که پيامبر رويش را از بيت المقدس به مسجد الحرام برگرداند، مسلمانان (احتمالاً با اشاره دست پيامبر فهميدند ) به پيروي از ايشان تغيير موضع دادند و تقريباً به قدر نصف دايره به سمت چپ حرکت کردند.
مرحوم علامه طباطبايي در ذيل آيه "فولّ وجهک شطر المسجد الحرام و حيث ما کنتم فولّوا وجوهکم شطره؛
اي پيامبر! پس بگردان خود را به طرف مسجد الحرام و هر کجا که باشيد، صورت هاي تان و توجه تان را به جانب کعبه بگردانيد" فرموده است:
در اين آيه ابتدا حکم تغيير قبله متوجه پيامبر شده و بعداً به عموم مسلمانان تعميم داده شده. اين تعبير مؤيد اين است که تغيير قبله در حالي واقع شد که پيامبر در مسجد مشغول نماز بود و مسلمانان پشت سر حضرت قرار داشتند.(6)
ظاهراً اين واقعه در مسجد ذوالقبلتين در سال دوم هجرت واقع شد. اين مسجد در کوي بني سلمه در مدينه بود در اين جا چند احتمال وجود دارد:
1 - پيامبر مشغول نماز نافله بود که تغيير قبله رخ داد. در اين صورت پيامبر به طرف کعبه بر مي‏گردد و نمازش باطل نمي‏شود و مشکلي پيش نمي‏آيد. طبق اين احتمال نماز جماعت برقرار نبود.
2 - پيامبر مشغول نماز واجب ظهر بود و تعداد کمي مثلاً يک صف به او اقتدا کرده بودند.
چون تعداد افراد قبيله بني سالم شرکت کننده در نماز جماعت خيلي زياد نبود .
در اين صورت تغيير جهت مشکلي پيش نمي‏آورد، چون همه حدود 180 درجه برمي‏گردند. پيامبر که امام جماعت بود، مي‏تواند در همان صف اول باشد، بنابراين با تغيير جهت امام و مأمومين در يک صف به حدود 180 درجه مستلزم هيچ حرکتي نيست.
3 - تعداد شرکت کنندگان در نماز جماعت زياد بود و چند صف پشت سر پيامبر نماز مي‏خواندند. در اين فرض وقتي پيامبر به جهت کعبه تغيير جهت مي‏دهد، مأمومين که پشت سر پيامبر بودند، بايد مقداري راه بروند و پشت سر پيامبر قرار بگيرند. در اين صورت حرکت کردن و راه رفتن بين نماز به اين مقدار براي نماز در هنگام ضرورت اشکالي ندارد، چنان که در مواردي حرکت و راه رفتن در نماز اشکالي ندارد.
هر يک از اين سه احتمال را بپذيريم، مشکلي پيش نمي‏آيد.
پي نوشت:
1 و 2. الکامل في التاريخ ، ج 2، ص 115،ابن اثير ،بيروت ،دار صادر ،1385 .
3. تاريخ طبري، ج 2، ص 128؛ محمد بن جرير طبري ، قاهره ، مطبعه الاستقامه ،1358 ، تحقيق گروهي از علما .
4. ‌تاريخ پيامبر اسلام، آيتي، ص 237. تهران ، انتشارات دانشگاه ، 1366 ، چاپ چهارم .
5. ابن کثير، البدايه والنهايه، ج 3، ص 253.،بيروت ، مکتبه المعارف ، 1415
6 ترجمه تفسير الميزان، ج 1، ص 454.