با سلام و تشكر به خاطر ارتباطتان با اين مركز.
گاهي آيه اي در نگاه ابتدايي به چند معنا قابل حمل است و نمي توان هيچ کدام از معنا ها را معناي اصلي و يقيني آن دانست. چنين آياتي را متشابه گويند. براي درک معناي واقعي و صحيح و معتبر آيات متشابه، بايد آنان را به آيات محکم قرآن ارجاع داد تا معناي صحيح معلوم گردد. ارجاع را عالمان و زبانشناسان و آگاهان به اصول و قواعد تفسير مي دانند. بنا بر اين درک معناي واقعي و صحيح آيات متشابه در انحصار همه کس نيست. همه عالمان مي توانند با ارجاع آيات متشابه به محکمات قرآن، معناي صحيح را متوجه شوند.
علاوه روايات هم ما را در درک معناي آيات کمک مي کند و هم در درک معناي صحيح متشابهات. مي توانيم فهم خود از آيات را با ارجاع آن فهم به روايات صحيح و معتبر، تصحيح کنيم.
متشابه از ماده شبه به معناي همانندي است. از اين واژه، گاه لازم معناي اصلي يعني مشتبه شدن نيز منظور است، چنان كه آيات متشابه در برابر آيات محكم به آياتي گفته مي شود كه براي هر يك از آن ها معاني متعددي تصور مي شود كه با يكديگر مشتبه مي گردند.(1) آيات متشابه كه معنا و مدلول واقعيش در ابتداي امر روشن نيست و با معاني ديگر مشتبه مي شود، با ارجاع آن ها به آيات محكم قرآن معناي واقعي آن ها روشن مي گردد و متشابه، محكم مي شود.(2)
بنابراين آيات محكم معنايش در رجوع اوّلي روشن مي شود، ولي آيه متشابه پس از ارجاع آن به آيات محكم مدلولش آشكار مي گردد، مثلاًٍ در آية (الرحمن علي العرش استوي)،(3) تصريح شده كه خداوند بر كرسي قرار گرفته است. در نظر ابتدايي براي شنونده ترديد حاصل مي شود و برايش معناي حقيقي آن روشن نيست، ليكن وقتي به مانند آيه ( ليس كمثله شيء)؛ خداوند شبيه چيزي نيست ،(4) رجوع شود، معلوم مي شود كه استقرار خداوند بر عرش، به نحوة استقرار جسماني كه اعتقاد و تكيه بر مكان باشد نبوده، بلكه منظور تسلط و احاطه بر مُلك است. هم چنين هنگامي كه آيه ( الي ربّها ناظرة؛) به پروردگارش نظر مي كند .(5) به گوش مخاطب مي خورد، منظور واقعي آيه را نمي فهمد، ولي پس از رجوع به امثال( آيه لا تدركه الأبصار و هو يدرك الابصار)(6) معلوم مي شود كه مقصود از آن نگاه كردن جسماني نيست. بنابراين آيات متشابه بطورمستقيم بر معاني خود دلالت نمي كنند، بلكه پس از ارجاع آن ها به آيات محكم، معاني واقعي آن ها روشن مي شود.
پي نوشت ها:
1. محمد تقي مصباح يزدي، قرآن شناسي، ص 60.
2. تفسير الميزان، ج 3 (ترجمه) ص 35.
3. طه (20) آية 5.
4. شوري (42) آية 11.
5. قيامت (75) آية 23.
6.انعام (6) آيه 103.
