حجتالاسلام حامد منتظریمقدم با تشریح مفهوم انتقام و خونخواهی در سیره اهلبیت(ع) گفت: انتقام در این چارچوب صرفاً واکنشی شخصی و احساسی نیست، بلکه در مواردی با مفاهیمی همچون حفظ نظم و امنیت اجتماعی، مجازات متجاوز، بازدارندگی در برابر دشمن و اجرای عدالت پیوند دارد و خونخواهی سیدالشهدا(ع) نیز در فرهنگ شیعه به عنوان آرمانی مستمر مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش روابط عمومی مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی، سومین نشست از سلسلهنشستهای «بررسی مبانی انتقام و خونخواهی» با موضوع «خونخواهی و انتقام در سیره اهلبیت علیهمالسلام» با ارائه حجتالاسلام حامد منتظریمقدم در مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی برگزار شد.
حجتالاسلام منتظریمقدم در این نشست با تأکید بر ضرورت توجه به چارچوب مفهومی بحث «انتقام» اظهار کرد: انتقام در لغت به معنای مجازات کردن و سزای کار بد کسی را دادن است، اما این مفهوم در کاربردهای مختلف میتواند ابعاد و انگیزههای متفاوتی داشته باشد؛ از این رو باید میان انتقام فردی و انتقام اجتماعی تفاوت قائل شد.
وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، انتقام فردی را عمدتاً ناظر به «تشَفّی» و آرامش درونی فرد دانست و گفت: در انتقام فردی، شخص ممکن است در واکنش به آسیبی که به او وارد شده، درصدد مجازات طرف مقابل برآید؛ اما در انتقام اجتماعی، مسئله اصلی حفظ نظم، امنیت و جلوگیری از گسترش هرجومرج در جامعه است و انگیزه اصلی، تشفی شخصی نیست.
این استاد حوزه افزود: انتقام و خونخواهی دارای ابعاد فقهی، حقوقی، کلامی، تاریخی، سیاسی و اجتماعی است و هنگامی که موضوع، مقابله با یک دشمن متجاوز و مستمر باشد، نمیتوان آن را صرفاً در چارچوب یک مسئله شخصی و فردی بررسی کرد؛ چراکه در چنین شرایطی، بازدارندگی و جلوگیری از تکرار تجاوز نیز مطرح است.
بازدارندگی؛ یکی از ابعاد مقابله با دشمن
منتظریمقدم با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال بر جایگاه بازدارندگی در مواجهه با دشمن تأکید کرد و گفت: در یک نگاه کلان و سیستمی، «ترساندن دشمن» و ایجاد بازدارندگی از قواعد اساسی در فقه سیاسی و مناسبات نظامی است و موضوع انتقام نیز باید در چنین چارچوبی مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: بازدارندگی در سیره سیاسی و نظامی پیامبر(ص) جایگاه پررنگی دارد و برخی اقدامات نظامی و سیاسی ایشان، علاوه بر جنبه عملیاتی، کارکرد بازدارنده داشته است.
این پژوهشگر حوزوی غزوه تبوک را از نمونههای مهم این رویکرد دانست و درباره فتح مکه نیز گفت: این واقعه پس از نقض پیمان حدیبیه از سوی قریش و تعرض آنان به همپیمانان پیامبر(ص) رخ داد و از این منظر، مسئله مجازات پیمانشکنی در آن قابل بررسی است؛ با این حال، نحوه برخورد پیامبر(ص) در فتح مکه با انتقامجویی جاهلی تفاوت اساسی داشت و آن حضرت با وجود برخورداری از قدرت، رویکردی مبتنی بر رحمت اتخاذ کرد.
وی با اشاره به حوادث بنیقینقاع و بنیقریظه افزود: در مواردی که گروههایی مرتکب تعرض، پیمانشکنی یا اقدامی علیه امنیت جامعه اسلامی شدند، پیامبر اکرم(ص) با آنان برخورد کرد و این موارد نشان میدهد که در سیره نبوی، عفو و رحمت به معنای کنار گذاشتن اصل مجازات و بازدارندگی در برابر تجاوز نیست.
نمونههای انتقام و مجازات در سیره امیرالمؤمنین(ع)
منتظریمقدم در ادامه به نمونههایی از انتقام و خونخواهی در سیره امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد و جنگ نهروان را یکی از نمونههای مهم دانست و گفت: تعرض خوارج به جان و اموال مسلمانان و قتل خباب بن ارت و همراهانش از جمله زمینههای شکلگیری این رویارویی بود.
وی همچنین با اشاره به ماجرای عبیدالله بن عمر اظهار کرد: عبیدالله بن عمر پس از قتل خلیفه دوم، از روی تعصب، چند فرد بیگناه ایرانی را به قتل رساند و امیرالمؤمنین(ع) بر قصاص او تأکید داشت. این نمونه نشان میدهد که در منطق حکومت اسلامی، حتی اگر جنایتی با انگیزه شخصی و تعصبی رخ دهد، نمیتوان از مجازات عامل آن صرفنظر کرد.
این استاد حوزه، قصاص ابنملجم را نیز از نمونههای روشن در این زمینه برشمرد و گفت: پس از شهادت امیرالمؤمنین(ع)، ابنملجم در دوره حکومت امام حسن مجتبی(ع) مجازات شد و این اقدام در چارچوب اجرای مجازات قاتل امام علی(ع) قابل بررسی است.
وی همچنین با اشاره به گزارشهای تاریخی درباره شهادت «معلّی بن خنیس» گفت: واکنش امام صادق(ع) به قتل یکی از یاران خود را نیز میتوان در چارچوب مقابله با رویهای دانست که میتوانست امنیت شیعیان را تهدید کند؛ در اینجا انگیزه امام صرفاً تشفی شخصی نبود، بلکه جلوگیری از گسترش ناامنی و تعرض به جان شیعیان نیز مطرح بود.
خونخواهی سیدالشهدا(ع)؛ آرمانی فراتر از یک رخداد تاریخی
بخش دیگری از این نشست به مسئله «خونخواهی سیدالشهدا(ع)» اختصاص داشت.
منتظریمقدم با بیان اینکه خداوند در قرآن با عنوان «عزیز ذوانتقام» معرفی شده است، گفت: این مسئله به معنای نفی خونخواهی از سوی بندگان خدا نیست و خونخواهی امام حسین(ع) پس از واقعه عاشورا به عنوان یک آرمان در فرهنگ شیعه استمرار یافته است.
وی با اشاره به روایت نقلشده از امام باقر(ع) درباره نحوه تسلیت گفتن عزاداران امام حسین(ع) اظهار کرد: در این روایت، شیعیان مأمور شدهاند برای قرار گرفتن در شمار «طالبان خون» سیدالشهدا(ع) و در رکاب حضرت مهدی(عج) دعا کنند؛ بنابراین، خونخواهی سیدالشهدا(ع) در فرهنگ شیعه صرفاً یک رخداد تاریخی مربوط به گذشته نیست، بلکه به عنوان یک آرمان مستمر مطرح است.
قیام توابین و مختار در امتداد خونخواهی عاشورا
منتظریمقدم سپس به قیام توابین و قیام مختار اشاره کرد و گفت: پس از عاشورا، دو احساس مهم در جامعه عراق شکل گرفت؛ یکی احساس شدید ندامت و پشیمانی از کوتاهی در یاری امام حسین(ع) و دیگری احساس انتقام از عاملان شهادت آن حضرت. این دو احساس در قیام توابین و سپس قیام مختار انعکاس پیدا کرد.
وی با تأکید بر اینکه دفاع از خونخواهی مختار به معنای معصوم دانستن او نیست، افزود: مختار در قیام خود اهداف مختلفی داشت و در زمینه خونخواهی از قاتلان امام حسین(ع) موفق شد، اما این مسئله به معنای نادیده گرفتن خطاهای احتمالی او در دیگر عرصهها نیست.
این پژوهشگر حوزوی با اشاره به گزارشهایی درباره واکنش امام سجاد(ع) به کشته شدن عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد و حرمله، آنها را از شواهد تاریخی مرتبط با رضایت و همراهی اهلبیت(ع) با خونخواهی قاتلان سیدالشهدا(ع) دانست و اظهار کرد: مجموعه این شواهد نشان میدهد که نمیتوان خونخواهی سیدالشهدا(ع) را صرفاً به خونخواهی خداوند در قیامت محدود کرد.
خونخواهی و تحقق احساس عدالت در جامعه
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آثار اجتماعی خونخواهی گفت: در جامعهای که از سوی دشمن آسیب جدی دیده است، پاسخ به جنایت و ایجاد احساس تحقق عدالت میتواند در آرامش روانی و اجتماعی جامعه نیز نقش داشته باشد.
به گفته منتظریمقدم، گزارشهای تاریخی مربوط به دوران مختار نیز نشان میدهد که اجرای مجازات قاتلان امام حسین(ع) در آرام شدن بخشی از جامعه شیعی عراق مؤثر بوده است.
منتظریمقدم در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: انتقام در این بحث به معنای «مجازات دشمن متجاوز» است و خونخواهی یکی از مصادیق آن به شمار میرود. از این منظر، بررسی سیره اهلبیت(ع) نشان میدهد که در کنار تأکید بر عفو و رحمت، در برابر تجاوز، پیمانشکنی و تهدید امنیت جامعه نیز اصل مجازات و بازدارندگی مورد توجه بوده است؛ مسئلهای که در سیره پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و دیگر ائمه(ع) و همچنین در موضوع خونخواهی سیدالشهدا(ع) قابل پیگیری است.
