تجزیه‌طلبی

مهم ترین اقدامات جیش العدل علیه جمهوری اسلامی ایران
«جیش‌العدل» گروهی تروریستی و تجزیه‌طلب با رویکرد وهابی است که با انجام حملات مرگبار مرزی، همواره با محکومیت گسترده نهادهای داخلی و بین‌المللی مواجه بوده است.

پرسش:

مهم‌ترین اقدامات گروهک جیش‌العدل علیه جمهوری اسلامی ایران چیست؟

پاسخ:

از گروه جیش‌العدل چه می‌دانیم و چه اقدامات مهمی توسط این گروه علیه جمهوری اسلامی انجام شده است؟

 در پاسخ به این پرسش، پس از ارائه یک شناخت اجمالی از این گروهک، به مهم‌ترین اقدامات آن علیه نظام جمهوری اسلامی خواهیم پرداخت:

1. تاریخچه پیدایش و باورهای گروه تروریستی جیش‌العدل

گروه جیش‌العدل یک تشکیلات وهابی‌مذهب تندرو است که حدود ۱۴ سال پیش و پس از اعدام عبدالمالک ریگی (1) (رهبر جندالله) در سال 1389 شکل گرفت. پس از اعدام ریگی گروه جندالله هم به‌تدریج تضعیف شد و بسیاری از اعضای این گروه هم بازداشت شدند و درنهایت گروه جدیدی به نام جیش‌العدل سر برآورد و افراد باقی‌مانده جندالله هم به جیش‌العدل پیوستند. جیش‌العدل یک گروه تجزیه‌طلب تروریستی است که خود را مدافع حقوق اهل سنت در سیستان و بلوچستان می‌نامد. ایدئولوژی این گروه، حکومت شیعی ایران را مخالف اسلام می‌داند و خواهان استقلال سیستان از ایران و بلوچستان از پاکستان است. (2) این گروه، در رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران جیش‌الظلم خوانده می‌شود و علاوه بر ایران، توسط آمریکا، (3) ژاپن، نیوزلند و پاکستان نیز تروریستی شناخته می‌شود. (4) رهبری آن ابتدا با عبدالرئوف ریگی بود که در سال کشته شد. از سال ۱۳۹۱، عبدالرحیم ملازاده (معروف به صلاح‌الدین فاروقی) رهبری گروه را بر عهده دارد.

2. فهرست اجمالی اقدامات تروریستی گروه جیش‌العدل علیه مردم ایران

اقدامات این گروه از بدو تأسیس، متنوع و با شیوه‌های متفاوت بوده است. گروه جیش‌العدل باهدف عملیات چریکی در مناطق مرزی جنوب شرق ایران، سه‌شاخه نظامی در محدوده سرباز، راسک، سراوان، میرجاوه و زاهدان سازمان‌دهی کرده است. این گروه‌ها با بهره‌گیری از مناطق صعب‌العبور مرزی ایران و پاکستان، از روش‌هایی مانند کمین و بمب‌های کنترلی استفاده می‌کنند و پس از عملیات به خاک پاکستان می‌گریزند. علاوه بر شاخه‌های نظامی، این گروه یک شاخه اطلاعاتی به نام «زبیر اسماعیل‌زهی» نیز دارد که مأموریت اصلی آن شناسایی و ترور علمای اهل‌سنت حامی نظام و پشتیبانی از چهره‌های وابسته به سرویس‌های اطلاعاتی بیگانه است. نکته قابل‌توجه در فعالیت‌های این گروه، نبودِ عملیات انتحاری موفق در کارنامه آن است که تاکنون جای بررسی داشته است.

گروه تروریستی جیش‌العدل از سال ۱۳۹۱ فعالیت‌های مسلحانه خود را با هدف قرار دادن نیروهای سپاه و انتظامی در جنوب شرق ایران آغاز کرد. از مهم‌ترین اقدامات این گروه می‌توان به حمله غافلگیرکننده ۳ آبان ۱۳۹۲ در سراوان اشاره کرد که منجر به شهادت ۱۴ مرزبان شد. این گروه با ادعای «دفاع از جوانان بلوچ» و انتقاد از سیاست‌های ایران در سوریه، مسئولیت این کشتار را بر عهده گرفت.

در بهمن ۱۳۹۲، این گروه ۵ مرزبان دیگر را در نزدیکی مرز پاکستان ربود و درازای آزادی آن‌ها، خواستار آزادی اعضای زندانی خود و برخی شهروندان سنی‌مذهب شد. این ماجرا با اعلام خبر قتل یکی از مرزبانان به نام جمشید دانایی‌فر (که سرنوشت او همچنان در هاله‌ای از ابهام است) و نهایتاً آزادی چهار گروگان دیگر با میانجی‌گری علمای اهل سنت، در فروردین ۱۳۹۳ به پایان رسید.

جیش‌العدل در ماه‌های پس‌ازآن نیز به سلسله عملیات تروریستی خود، ازجمله حمله به نیروهای امنیتی در مسیر ایرانشهر - سرباز، حمله به کامیون حامل مواد غذایی و تیراندازی به بازارچه مرزی کوهک ادامه داد. این اقدامات که عمدتاً با عقب‌نشینی سریع به خاک پاکستان همراه بود، بخش جدایی‌ناپذیری از استراتژی تروریستی این گروه علیه امنیت مرزهای جمهوری اسلامی ایران در آن مقطع بوده است. (5)

در گزارشی در سال 1403 آمده است که طی ۱۰ سال گذشته، جیش‌العدل بیش از ۱۵ حمله در استان سیستان و بلوچستان انجام داده که به کشته شدن دست‌کم ۶۰ نیروی نظامی و انتظامی انجامیده است. در حملات (دی و آذر ۱۴۰۲) حملاتی به راسک انجام شد که منجر به تنش بی‌سابقه موشکی میان ایران و پاکستان گردید. (6) حمله به مقرهای نظامی راسک، چابهار و سرباز در بامداد پنجشنبه ۱۶ فروردین ۱۴۰۳ انجام شد. جیش‌العدل به ۶ نقطه نظامی که شامل مقر دریابانی فراجا، کلانتری ۱۱ و مرکز آگاهی فراجا در چابهار، ستاد فرماندهی سپاه چابهار، سپاه ناحیه راسک و پایگاه محلی سپاه پاسداران در جاده سرباز - راسک است به شکل هم‌زمان حمله کرد که با کشته‌شدن چند تروریست ناکام ماند. (7)

یکی دیگر از اقدامات مهم جیش‌العدل در حمله مسلحانه‌اش در صبح روز جمعه ۴ مرداد به ساختمان دادگستری استان سیستان و بلوچستان در شهر زاهدان بود که با به رگبار بستن مردم عادی و کارکنان، (8) دست‌‌کم شش نفر کشته و ۲۲ تن دیگر مجروح شدند. (9)

3. محکومیت اقدامات تروریستی گروه جیش‌العدل توسط علما و بزرگان اهل سنت کشور

اقدامات این گروهک، بارها از طرف بزرگان اهل سنت ایران محکوم شده است. (10) مولوی عبدالحمید، امام‌جمعه اهل سنت زاهدان بلافاصله پس از حمله جیش العدل به ساختمان دادگستری زاهدان با صدور بیانیه‌ای این حمله مسلحانه را محکوم کرد. در بخشی از این بیانیه که در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر امام‌جمعه اهل‌سنت زاهدان منتشر شده، آمده است: «بنده این حمله ناجوانمردانه را که به یک مکان عمومی و غیرنظامی صورت گرفته و افراد بی‌سلاح ازجمله یک زن و کودک در این حمله جان خود را ازدست‌داده‌اند، غیرشرعی می‌دانم و آن را به‌شدت محکوم می‌کنم. (11) اقدامات مسلحانه به‌هیچ‌وجه به نفع مردم استان نیست و هرگونه ناامنی به ضرر منافع مردم استان است.» (12)

نتیجه:

اگرچه جیش‌العدل مدعی برپایی عدالت در مقابل ظلمی است که نظام سیاسی ایران علیه اهل سنت کشور روا داشته است، اما نتیجه رویکرد افراطی مذهبی و اقدامات جنایت‌کارانه این گروهک تجزیه‌طلب و تروریستی کار را به‌جایی رسانده است که علاوه بر ایران، آمریکا و پاکستان و دیگر کشورها به همراه بسیاری از علمای اهل سنت نیز این گروه را محکوم و تروریستی بدانند. این عملکرد و این ترکیب در واکنش‌ها نشان می‌دهد که فراتر از مباحث ایدئولوژیک و حتی تجزیه‌طلبی، جندالله و به‌تبع آن جیش‌العدل، یک جریان کم‌عمق، جنایتکار و سلطه‌طلب محلی هستند که محصولی جز تکثیر خشونت و ناامنی ندارند.

منابع بیشتر برای مطالعه:

اصغر حیدری، انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه‌طلب در ایران، تهران، بنیاد تاریخ‌پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، 1393 ش، صص 248-239.

پی‌نوشت‌ها:

1. عبدالمالک ریگی، متولد 1358 ش از طایفه ریگیِ سیستان‌وبلوچستان، تحصیلات رسمی محدودی داشت و مدتی در حوزه علمیه اهل‌سنت درس خواند، اما اخراج شد. او پیشینه‌ای از درگیری‌های قبیله‌ای و زندان داشت و از نوجوانی وارد فعالیت مسلحانه شد. ریگی با جلب حمایت برخی قاچاقچیان، گروه جندالله را تشکیل داد؛ گروهی که بعدها با نام «جنبش مقاومت ملی ایران» هم شناخته شد و با تبلیغات برخی رسانه‌ها تقویت شد. جندالله با ادعای دفاع از حقوق بلوچ‌ها و اهل‌سنت شکل گرفت، اما در عمل مسئول چندین حمله تروریستی، گروگان‌گیری و کشتار غیرنظامیان و نیروهای امنیتی در سیستان‌وبلوچستان بود. از مهم‌ترین اقدامات این گروه می‌توان به گروگان‌گیری مرزبانان، کشتار تاسوکی، بمب‌گذاری در زاهدان و حمله به پاسگاهی در سراوان اشاره کرد که قربانیان زیادی بر‌جای گذاشت. این فعالیت‌ها باعث شد ریگی و گروهش به‌عنوان یکی از خشن‌ترین گروه‌های مسلح آن دوره شناخته شوند. در زمستان 88، ریگی در یک عملیات پیچیده در مسیر هوایی توسط نیروهای امنیتی دستگیر و در سال 1389 اعدام شد.

2. اعضای گروه جیش‌العدل چه کسانی هستند و چه می‌خواهند؟ پایگاه اینترنتی رادیو فردا، 16 فروردین 1403، https://www.radiofarda.com/a/32890806.html.

3. اگرچه ایالات‌متحده آمریکا با هدف ایجاد ناامنی و ضعیف کردن منطقه غرب آسیا همواره از گروه‌های تروریستی منطقه به‌صورت کنترل‌شده حمایت و در زمان لازم آن‌ها را سرکوب می‌کند. ر.ک: ساداتی‌نژاد، سید مهدی، نقش ایالات‌متحده امریکا در شکل‌گیری جریان‌های افراطی در جهان اسلام، (مطالعه موردی القاعده و داعش)، فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، شماره 7، بهار 95، ص 123 تا 143.

4. جیش‌العدل چیست و چه می‌خواهد؟ BBC فارسی، 24 آذر 1402، https://www.bbc.com/persian/articles/crgx515kxreo.

5. اصغر حیدری، انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه‌طلب در ایران، تهران، بنیاد تاریخ‌پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، 1393 ش، ص 239 تا 248 و جیش العدل، پایگاه خبری تحلیلی هابیلیان، https://www.habilian.ir/fa/%D8%AC%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D....

6. اعضای گروه جیش‌العدل چه کسانی هستند و چه می‌خواهند؟ پایگاه اینترنتی رادیو فردا، 16 فروردین 1403، https://www.radiofarda.com/a/32890806.html.

7. جزئیات حمله تروریستی گروهک جیش الظلم در چابهار و راسک + فیلم، خبرگزاری مهر، 16 فروردین 1403، mehrnews.com/x34BBH.

8. تصاویر لحظات کشتار در حمله تروریستی زاهدان +18، تابناک، 7 مرداد 1404، https://www.tabnak.ir/005XNB.

9. جیش العدل چه کسانی هستند و چرا به دادگستری زاهدان حمله کردند؟ فرارو، 4 مرداد 1404، https://fararu.com/fa/tiny/news-887930.

10. علمای اهل‌ سنت سیستان‌وبلوچستان حمله تروریستی جیش‌الظلم را محکوم کردند+فیلم، باشگاه خبرنگاران جوان، 16 فروردین 1403، https://www.yjc.ir/00aWPf.

11. موج محکومیت علمای اهل سنت در پی حادثه تروریستی دیروز زاهدان، نورنیوز، 5 مرداد 1404، https://nournews.ir/n/234961.

12. چرا چرخه خشونت در سیستان و بلوچستان پایانی ندارد؟ دویچه‌وله آلمان، 5 مرداد 1404، https://alnk.ir/8kd.

باورهای سیاسی و روش های گروهک پژاک
پژاک، شاخه ایرانی پ.ک.ک، گروهی کمونیست با هدف تشکیل دولت کرد که با رویکرد مسلحانه و عملیات تروریستی، غیرنظامیان را هدف قرار داده است و بر اساس اسناد از حمایت‌ها

پرسش:

باورهای سیاسی و روش‌های گروهک پژاک چیست؟ و از طرف چه گروه‌ها یا دولت‌هایی حمایت می‌شوند؟

پاسخ:

گروهک پژاک یکی از احزاب تروریستی فعال در مناطق کردنشین است که در سالیان اخیر با نفوذ بین شهروندان و انجام عملیات تروریستی سبب ایجاد ناامنی در مناطق شمال غرب کشور شده است. سؤال اساسی این است که باورهای سیاسی و روش‌های گروهک پژاک چیست و از طرف چه گروه‌ها یا دولت‌هایی حمایت می‌شوند؟

1. باورها و ایدئولوژی سیاسی

پژاک به‌عنوان شاخه ایرانی (حزب پ.ک.ک)، اندیشه‌های کمونیستی و چپ‌گرایانه دارند و مهم‌ترین مبانی فکری پژاک، عبارت‌اند از: نفی نظام خانواده مبتنی بر زن و شوهر، اعتقاد به اشتراک جنسی در جامعه (بی‌بندوباری جنسی)، نفی سنت‌ها و آدابی که اخلاق جنسی را تائید می‌کند، نفی قیود خانواده از زن و جامعه مبتنی بر زن‌سالاری، نفی اخلاق و نسبی شمردن آن در رفتارهای خانوادگی. از سوی دیگر سران پژاک اعتقاد به قرابت و نزدیکی خاصی با صهیونیسم‌ها دارند؛ زیرا معتقدند قرابت و نزدیکی خاصی بین برگزیدگان فرزندان بنی‌اسرائیل و کردها وجود دارد و حتی بین فرزندان یهود و کرد قابلیت‌های مشترک وجود دارد. از سوی دیگر معتقدند آنچه تاکنون مأموریت صهیونیسم بوده باید به کردها واگذار شود. در‌نتیجه می‌بایستی پیوند مشترکی بین حکومت شمال عراق و اسرائیل ایجاد شود. (1) این گروهک هم ازنظر ایدئولوژیکی و هم ازنظر ساختاری از پ.ک.ک (حزب کارگران کرد ترکیه) الگو گرفته است. به لحاظ سیاسی، مهم‌ترین ایده‌هایی که دنبال می‌کند، عبارت‌اند‌از: اتحاد کردها و تشکیل دولت بزرگ کُرد و پشتیبانی از کنفدراسیون کُرد، ضدیت با جمهوری اسلامی ایران جدای از اهداف تجزیه‌طلبانه؛ بدین‌صورت که مذهب را یک نظام ارزشی ارتجاعی می‌دانند که مسیر پیشرفت را در راستای آرمان‌های سوسیالیستی و دموکراتیک، سد می‌کند و جمهوری اسلامی، نماد کامل این مسئله است. (2)

2. روش‌ها و رویکردها

درباره روش و رویکرد این گروهک، می‌توان از دو منظر، بحث کرد:

2 ـ 1. روش‌های جذب نیرو و تشکیلات سازی

این گروهک با دادن وعده‌ووعیدهایی همچون:‌ اعزام به اروپا و تحصیل، ازدواج، زندگی و شغل خوب و پردرآمد در کشورهای اروپایی، جوانان ساده را فریب داده و وارد گروهک می‌کند؛ بدین‌صورت که ابتدا به آن‌ها وعده می‌دهند اگر در عملیات علیه جمهوری اسلامی شرکت کنند و چند عملیات موفق داشته باشند، آن‌ها را برای زندگی و کار در اروپا به یکی از کشورهای اروپایی انتقال می‌دهند؛ اما پس‌ازاینکه این جوانان فریب‌خورده در عملیات علیه نیروهای جمهوری اسلامی شرکت کردند و دستشان به جنایت آغشته شد، به آن‌ها گفته می‌شود که جان شما از سوی جمهوری اسلامی در داخل و خارج درخطر است و شما راه بازگشت به ایران یا عزیمت به کشورهای خارجی را ندارید، پس باید در گروه بمانید. مهم‌ترین شگرد این گروهک هم در تبلیغ و عملیات روانی برای جذب نیرو، دادن وعده‌ووعید و زندگی و کار در اروپا و یا حقوق مکفی در گروه است و برای مقابله با همکاران نظام و جلوگیری از پیوستن مردم روستاهای مناطق مرزی به بسیج و همکاری آنان با نیروهای نظامی و انتظامی، به شیوه‌های تهدید، ربایش فرد یا اعضای خانواده، ضرب و شتم، قتل و اعدام و همین‌طور غارت اموال و نوامیس مردم کُرد محلی، متوسل می‌شوند تا با ایجاد یک فضای رعب و وحشت، مانع از همکاری آنان با نظام شوند. در حوزه رسانه، گروهک برای برقراری ارتباط با مردم منطقه، از شبکه‌های ماهواره‌ای مانند «روژ تی وی» به‌عنوان کانال رسمی پژاک که از سوی استکبار جهانی در اختیار آنان قرار داده، بهره می‌گیرد. ضمن اینکه سایر گروه‌های کردی از قبیل پ.ک.ک، دموکرات، کومله، منطقه اقلیم شمال عراق از قبیل «تیشک تی وی،» «روژ هلات،» «کرد تی وی» و … نیز به‌نوعی همدیگر را پشتیبانی می‌کنند. علاوه بر این رادیو «مزوپوتامیا» متعلق به پ.ک.ک و پژاک نیز در حوزه صدا و خبررسانی و پخش سرودهای کردی و مصاحبه با افراد مختلف پیرامون موضوع کردستان به‌شدت فعال است. (3)

2 ـ 2. رویکرد مبارزاتی و سیاسی

این گروهک بنا بر اعتقادات خود که برگرفته از اندیشه‌های رهبر در حبس پ‌.ک.ک (حزب کارگران کُرد ترکیه) عبدالله اوجالان (ملقب به آپو) است، معتقد است برای نیل به اهدافش یعنی آزادی و دموکراسی کردستان، راه‌حل‌های سیاسی و اعتراضات مدنی بی‌فایده است و باید دست به حرکات مسلحانه زد. این گروه که در شعار خود مدعی است برای احقاق حقوق ملت کُرد، قیام کرده است، در عمل تفکرات تجزیه‌طلبانه داشته و خواهان تحقق ایده تشکیل حکومت کردستان بزرگ، متشکل از مناطق کردنشین (ترکیه، عراق، ایران و سوریه) است. بنا به آمار مراجع رسمی، این گروهک تروریستی از بدو تأسیس خود در سال 1382 تا 1396، عامل شهادت بیش از 300 شهروند ایرانی و همچنین مجروح نمودن بیش از 259 نفر دیگر است. علاوه بر این در کارنامه این گروهک تروریستی 248 مورد درگیری مسلحانه، 71 مورد مین‌گذاری، 53 مورد عملیات ترور، 9 مورد بمب‌گذاری و 80 مورد تهدید و ارعاب دیده می‌شود. فعالیت‌های مسلحانه پژاک در مرزهای غربی ایران، حتی سبب نارضایتی سایر مخالف نظام در کردستان شده است. حزب دموکرات و کومله، اقدامات مسلحانه این گروهک را ضربه به دیگر فعالیت‌های مدنی و سیاسی در کردستان می‌دانستند، از همین روز ابراهیم علی‌زاده دبیرکل گروه کومله در تاریخ 4 تیر ۱۳۹۰ در شبکه تلویزیونی کومله به بحث پیرامون اوضاع سیاسی ایران به‌ویژه کردستان پرداخت. وی از فعالیت‌های پژاک اعلام نارضایتی کرد و اظهار داشت: «مشکل اصلی ما اختلاف در استراتژی سیاسی است. مثلاً گروه پژاک در مرزهای کردستان دست به فعالیت‌های مسلحانه‌ای زده‌ است که متأسفانه به جنبش سیاسی کردستان ضرر می‌رساند.» (4)

3. دولت یا گروه حامی

علیرغم اینکه دولت آمریکا، نام گروهک پژاک را در فهرست تروریستی قرار داده است، اما اسناد متعددی نشان‌دهنده رابطه پنهانی و حمایت جدی دولت امریکا و رژیم صهیونیستی از این گروهک است. دیوید داناها (مشاور ارشد اداره امور خاورمیانه نزدیک) وابسته به وزارت خارجه آمریکا در مصاحبه با رادیو صدای آمریکا، حمایت آمریکا از پژاک را تأیید می‌کند. سیمور هرش، روزنامه‌نگار شناخته‌شده آمریکایی، در مقاله‌ای که 27 نوامبر 2006 در روزنامه نیویورکر با عنوان «اقدام بعدی» منتشر کرد، پرده از روابط آمریکا و اسرائیل با پژاک برداشته و می‌نویسد: «در 6 ماه گذشته، اسرائیل و آمریکا در حمایت از یک گروه کُرد به نام حزب زندگی آزاد در کردستان (پژاک) با یکدیگر همکاری کرده‌اند. یک مقام مشاور که به پنتاگون نزدیک است به من گفت که این گروه «به‌عنوان بخشی از تلاش برای یافتن ابزار‌های مختلف به‌منظور فشار به ایران» حملات پنهانی در داخل مرزهای این کشور انجام می‌دهد.» همچنین در 18 آوریل 2006، دنیس کاسینیچ (Denis Kucinich)، نماینده کنگره آمریکا، در نامه‌ای به جرج دبیلو بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، به حمایت آمریکا از پژاک اذعان می‌کند. وی نوشت: «گزارش‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه آمریکا در حال ایجاد اپوزیسیون و حمایت از عملیات نظامی در ایران است که توسط گروه‌های شورشی و گروه‌های اقلیت‌های قومی که برخی‌شان در داخل عراق فعالیت‌ می‌کنند، است. حزب زندگی آزاد در کردستان (پژاک) یکی از این گروه‌ها است.» (5) همچنین گزارش‌های متعددی مبنی بر حمایت رژیم صهیونیستی از پژاک وجود دارد که با آموزش نظامی و تجهیز این سازمان، آن‌ها را به عملیات تروریستی در ایران تشویق می‌کند. (6)

نتیجه:

پژاک یک گروهک تجزیه‌طلب با ایدئولوژی کمونیستی و ضدیت ریشه‌ای با نظام جمهوری اسلامی است که هدف نهایی آن تشکیل یک کُردستان بزرگ است. این گروه که متأثر از پ.ک.ک بوده و ازنظر ایدئولوژیک به دنبال نفی ساختارهای سنتی و مذهبی است، رویکرد خود را بر مبارزه مسلحانه و استفاده از تاکتیک‌های خشونت‌آمیز قرار داده است. حمایت‌های خارجی، به‌ویژه ادعای همکاری پنهانی با آمریکا و اسرائیل، ابعاد ژئوپلیتیکی فعالیت‌های این گروه در مرزهای ایران را برجسته می‌سازد.

پی‌نوشت‌ها:

1. دفاع پرس، پژاک؛ از ظهور تا افول، خبرگزاری دفاع مقدس defapress.ir، 11 خرداد 1396، کد خبر: ۲۴۱۴۸۸، https://dnws.ir/0010oy.

2. پورموسی، سید موسی و همکاران، فعالیت‌های تروریستی پژاک و امنیت جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه آفاق امنیت، سال سوم، ش نهم، 1389، ص 125-127.

3. دفاع پرس، پژاک؛ از ظهور تا افول، خبرگزاری دفاع مقدس defapress.ir، 11 خرداد 1396، کد خبر: ۲۴۱۴۸۸، https://dnws.ir/0010oy.

4. دفاع پرس، پژاک؛ از ظهور تا افول، خبرگزاری دفاع مقدس defapress.ir، 11 خرداد 1396، کد خبر: ۲۴۱۴۸۸، https://dnws.ir/0010oy.

5. مشرق نیوز، گروهک پژاک چگونه شکل گرفت؟ 27 تیر 1395، کد خبر 604542، mshrgh.ir/604542.

6. پور موسوی، سید موسی و همکاران، دگرگون شدن نظم ژئوپلیتیکی خاورمیانه و اثر آن بر روابط سوریه و پ.ک.ک، ماهنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی، سال 23، شماره 9، 1388، ص 69-70.