زوزه

با سلام و آرزوي قبولي طاعات و عبادات شما در اين ماه عزيز و سپاس از ارتباط تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اينكه كميت يا كيفيت صحيح افطار كردن شخص روزه دار، چگونه بوده و بهترين شيوه افطار چيست، امري است كه ارتباطي با دستورات ديني ند و شايد همانگونه كه بيان داشته ايد، پر كردن سريع معده از غذا آن هم بعد از مدتي طولاني، از مسائلي بوده كه در علم پزشكي نهي شده است.
اما توجه داشته باشيد بر فرض صحت، اين امر خللي در اصل روزه وارد نمي آورد زيرا كمتر پزشك متخصصي است كه روزه را در حالت عادي براي افراد منع كرده و مضر بداند و نه تنها منع نكرده بلكه در بسياري از موارد حتي غير ماه مبارك نيز توصيه به روزه داري مي كنند و اين امر نه تنها در ميان پزشكان كشورهاي اسلامي بلكه به عنوان اصلي علمي پذيرفته شده است و كتاب هاي مختلفي در اين خصوص نوشته شده است، مثلا پزشكي روسي به نام الكسي سوفورين در فوائد روزه مي گويد:
« انواع بيماريها از غذاهاي زايد و اضافي كه از معده مي گذرد و به تصرف بدن نميرسد، سرچشمه ميگيرد. اين مواد غذايي اضافه، توليد عفونت هايي ميكند كه بهترين شرايط را براي نشو و نماي ميكروب ها و باكتري ها فراهم مي سازد. بنابراين، اساس درمان همه آن ها مصرف كردن و نابود ساختن آن مواد اضافي از طريق گرسنگي و امساك از غذاست.» (1)
اين اصل همان است كه در عبارت كوتاه و پرمعني از يك حديث مشهور كه از پيغمبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمود" الْمَعِدَةُ بَيْتُ كُلِّ دَاءٍ وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاء..."(2) معده خانه درد است و پرهيز اساس هر دارو ..."
لذا گرچه براي افرادي مانند مريض و...روزه و گرسنگي توصيه نمي شود اما در حالت عادي كمتر پزشك متخصصي اصل مسئله را بد بداند و اگر مشكلي وجود دارد در نوع تغذيه و كم و كيف روزه داري و تغذيه در نوبت هاي غذايي آن است و الا قرن هاست كه مومنان در روزه اي گرم و طولاني روزه گرفته اند و معمولا اين قبيل مومنان از يلامت بيشتري نسبت به ديگر افراد غير متدين برخوردارند.
اما فارغ از صحت و سقم مسائل پزشكي مطرح شده در سوال، آنچه در مسئله روزه به كلي فراموش شده است، تكليف بودن روزه به عنوان عملي براي امتحان اخلاص و بندگي افراد از جانب خداوند است. معتقديم سلامتي تن، يكي از اهداف بسيار نازل روزه مي باشد و هدف بلند روزه، درمان روح و جان انسان ها و در نتيجه رسيدن به كمال واقعي است؛ آن چنان كه امير مؤمنان مي فرمايد: «وَ الصِّيَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْق‏؛ (3) خداوند روزه را واجب كرد تا اخلاص آفريدگان آزموده گردد». يا در روايتي از رسول خدا نقل شده است كه فرمود: «الصَّوْمُ فِي الْحَرِّ جِهَاد؛ (4) روزه گرفتن در گرما، جهاد است».
بر اين اساس، با رجوع به سيره و سخنان اهل بيت (ع)، هيچ گاه فلسفه روزه را تنها سلامتي بدن، و... نمي دانيم؛ چرا كه همه اين موارد مي تواند بخشي از حكمت هاي آن باشد كه انسان با عقل خويش در حكمت آن بيان مي كند. پس به اعتقاد ما يگانه علت براي پذيرش حكم آن است كه اين دستور به عنوان تكليفي ديني از مجاري منطقي و قابل اعتماد شريعت به ما رسيده است. در نتيجه، عمل به اين دستور همانند هر دستور ديگر، تعبدي شرعي، لازم و منطقي و معقول است؛ هر چند در اين دستورات، هيچ دليلي جز امتحان اخلاص بندگان و در نتيجه، رسيدن آن ها به درجات كمال وجود نداشته باشد؛ آن چنان كه خداوند براي آزمايش قوم يهود آن ها را از صيد روز شنبه منع كرده بود: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ؛ (5) به طور قطع، از حال كسانى از شما كه در روز شنبه نافرمانى و گناه كردند، آگاه شديد».
خلاصه، از آن جا كه معتقديم احكام شرعي از طرف خداوند به وسيله پيامبر يا معصومان بيان شده است، به آن ملتزم شده و عمل مي كنيم؛ چنان كه در امور عادي اين گونه عمل مي نماييم. با اعتمادي كه به پزشكان متخصص داريم، به نسخه هاي آن ها عمل مي كنيم؛ بدون اين كه از خواص داروهاي نوشته شده مطلع باشيم. بنابراين، در اين باره يگانه معيار و منطق براي عمل به آن،دستوري است كه از جانب خداوند به وسيله ائمه به ما رسيده است؛ آن چنان كه در مورد روزه آمده است: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ (6) اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند، نوشته شد تا پرهيزكار شويد».
حال، تعبير «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا» در آيه، به منظور توجه دادن مردم به صفت ايمانشان است؛ وگرنه مى‏فرمود: اى مردم. اما خواست بفهماند با توجه به اين كه داراى ايمان هستيد، بايد هر حكمى را كه از ناحيه پروردگارتان مى‏آيد، بپذيريد؛ هرچند ناسازگار با عادات باشد و اتفاقاً در انتهاي آيه حكمت روزه را تقوا مي داند، نه سلامتي بدن يا درك مستمندان و... كه البته ما وجود چنين حكمت هايي را در روزه منتفي نمي دانيم؛ آن چنان كه از برخي روايات نيز استفاده مي شود. اما نكته مهم آن است كه چنين مواردي در صدد بيان بخشي از حكمت هاي آن مي باشند، نه علت تامه و دليل اصلي حكم.
در نتيجه روزه براي همه افراد و در همه ماه هاي رمضان در ايام مختلف سال ،بر افراد واجب است چه با عقل و علوم تجربي به همه فوائد و حكمت هاي آن برسيم و يا قادر به درك بخشي از آنها باشيم.

پي نوشت ها:
1. الكسي سوفورين، ترجمه محمد جعفر امالي، چ انتشارات دار الكتب الاسلاميه،تهران،1375، ص 5.
2. مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار،چ دارالكتب الاسلاميه، تهران، بي تا، ج 59، ص 290.
3. نهج البلاغه، حكمت 252.
4. محدث نوري، مستدرك ‏الوسائل، آل البيت، قم، 1408 ه ق، ج 7، ص 505.
5. بقره (2)، آيه 65.
6. بقره (2)، آيه 183.

موفق و موید باشید