شیطان

جای تردید نیست که مبدأ آفرینش شیطان آتش است؛ اما این به این معنا نیست که بعد از خلقت هم جسم شیطان آتشین باشد؛ همانطور که مبداء آفرینش انسان خاک است؛ ولی بعد از خلقت با خاک تفاوت های روشنی دارد ؛ از طرف دیگر شیطان از آتش دنیا خلق شده و آتش دوزخ قابل قیاس با این آتش نیست. مثلاً در روایتی آمده:
«فلو أنّ حلقه فی السلسله التی طولها سبعون ذراعاً وضعت علی الدنیا، مات من حرّها، و لو أنّ قطره من الزقوم و الضریع قطرت فی شراب اهل ادنیا مات اهل الدنیا من نتنها؛ (1) اگر یک حلقه از زنجیره آتش جهنم که بلندی آن هفتاد ذراع است به دنیا گذاشته شود ، آب می‌شود از حرارت آن و اگر قطره‌ای از زقوم و ضریع آن در آب ها بچکد اهل دنیا همه از بوی گند آن می‌میرند».
بنا بر این آتش جهنم به گونه‌ای است که همه جهان را با تمام موجوداتش حتی آتش دنیا و شیطان را که از آن آتش خلق شده ذوب می‌کند. پس شیطان هم مانند دیگر جهنمیان با آتش عذاب می شود و آتش جهنم شیطان را نیز می‌سوزاند و عذاب می‌دهد ، زیرا ‌آتش جهنم از جنس آتش‌هایی نیست که جنیان از آن آفریده شده‌اند .
قرآن در مورد آتشی که منشا خلقت جن است توضیح مشخصی می دهد و می فرماید: «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ؛ (2) و جن را پيش از آن، از آتش گرم و سوزان خلق كرديم!».
در برخی از روایات این آتش به آتشی که حرارت و دود ندارد تفسیر شده است. (3) پس ماهیت آتشی که منشا خلقت شیطان است با آتش جهنم متفوات است و عذاب شدن شیطان و سایر جنیان به آتش جهنم ممکن و منطقی است .
در عین حال نباید فراموش کرد که عذاب‌های جهنم تنها منحصر به سوزش با آتش نیست؛ بلکه در جهنم غیر از عذاب جسمانی که جسم جهنمیان را می‌سوزاند، عذاب‌های روحی نیز وجود دارد که جان‌ها را می‌سوزاند و به مراتب دردناک‌تر از آتشی است که بدن‌ها را می‌سوزاند. (4)
در مورد کیفیت تمثل و ظاهر شدن شیطان در صورت انسان باید گفت :
چنان که می دانید و پیشتر اشاره شد شیطان از جنس جنیان است و جن می‌تواند به صورت‌های گوناگون دربیاید و خود را به صورت انسان‌ها نشان دهد، گرچه برخی معتقدند که شیطان نمی‌تواند به صورت آدمی درآید، ولی بسیاری بر این باورند که دلیل قطعی بر این محال بودن در دست نیست.(5)
در قرآن در این باره آمده: ‌«هنگامی که شیطان اعمال آنها (مشرکان) را در نظرشان جلوه داد و گفت: هیچ‌کسی از مردم بر شما پیروز نمی‌گردد و من همسایة شمایم، اما هنگامی که دو گروه را دید، به عقب بازگشت و گفت: من از شما بیزارم. من چیزی را می‌بینم که شما نمی‌بینید».(6) در تفسیر این آیه آمده: شیطان به شکل انسانی مجسم شد و در برابر آنها آشکار گردید. در روایتی که در بسیاری از کتب نقل شده، می‌خوانیم قریش هنگامی که تصمیم برای حرکت به سوی میدان بدر گرفتند، از حمله طایفة بنی کنانه ترس داشتند، زیرا قبلاً با هم دشمنی داشتند. در این هنگام ابلیس در چهرة «سراقه بن مالک» که از سرشناسان قبیله بنی کنانه بود، به سراغ آنها آمد و به آنها اطمینان داد که با شما موافق و هماهنگم و کسی بر شما غالب نخواهد شد، اما به هنگامی که نزول ملائکه را دید، عقب‌نشینی نمود و فرار کرد.(7)
از این بیان معلوم می‌شود که ظاهرا شیطان می‌تواند به شکل برخی درآمده و برای مردم ظاهر گردد و مردم او را ببینند.
ناگفته نماند که این توانایی مطلق نیست و محدودیت هایی دراین زمینه برای شیطان وجود دارد ؛ مثلا بر اساس روایات می دانیم که شیطان نمی‌تواند به صورت پیامبر اکرم(ص) و پیامبران دیگر ظاهر شود، چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
« کسی مرا در عالم رؤیا ببیند، بی‌ترید مرا دیده است، زیرا شیطان به صورت من و به صورت هیچ یک از اوصیای من و به صورت هیچ یک از شیعیان من نمودار نمی‌شود ».(8)

پی‌نوشت‌:
1. محسن فیض کاشانی، علم الیقین ،ج2 ،ص1032 ،نشر بیدار قم 1377 ش.
2. حجر (15) آیه 27.
3. بحرانى سيد هاشم‏ ، البرهان فى تفسير القرآن، انتشارات بنياد بعثت‏، تهران‏ ، 1416 ق‏، ج 3، ص 341.
4. چهل حدیث، ص 23، نشر مؤسسه آثار امام خمینی، 1378 ش.
5. تفسیر نمونه، ج 7، ص 202، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران 1379ش.
6. انفال (8) آیه 48.
7. تفسیر نمونه ، همان ، ج 7، ص 20.
8. بحار الانوار، ج 49، باب 19، ص 283، نشر دار احیاء التراث العربی، بیروت ـ 1403.