یگانگی خدا

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
این که خداوند متعال یگانه است، ولی آوردن ضمیر جمع به چند جهت ممکن است باشد:
1_ گاهی آوردن ضمیر جمع به جهت اهمیت دادن به موضوع مهمی بوده که باید به آن اهمیّت ویژه ای داده می شد، مانند حفظ و نگه داری قرآن از تحریف. خداوند می فرماید:
"انّا نحن نزّلنا الذّکر و انّا له لحافظون؛ (1) ما قرآن را نازل کردیم و خود آن را حفظ می کنیم".
این تعبیرپر از اعجاز و دارای پنج ضمیر جمع به جهت اهمیت دادن به قرآن است. بنابراین جمع آوردن ضمیر گاهی به جهت اهمیت موضوع است.
2_ برخی از کارهای الهی به واسطه ملائکه که جنود و کارگزاران الهی هستند انجام می شود. در این گونه موارد جهت بزرگداشت و تعظیم ضمیر جمع آورده می شود مانند:
"إنّا کلّ شی خلقناه بقدر؛ (2) ما هر چیزی را به اندازه خلق کردیم".
3_ گاهی جمع آوردن ضمیر فقط برای بزرگی و تعظیم است، مانند: "انّا هدیناه السبیل؛ (3) ما راه را به آدمی نشان دادیم". (4)
گاه ضمیر متکلم وحده بیان می شود که عنایت خاص به چیزی و خلق بدون واسطة آن معلوم شود و احتمال دخالت دیگری و وسائط دفع شود، مثل:
"یا موسی انّنی أنا الله" در این مورد آوردن ضمیر جمع منافی با مقصود است. (5)
مرحوم آیت الله طالقانی در تفسیر ش فرمود: "در آیة "انّا انزلناه فی لیلة القدر" ضمیر جمع به کار برده با آن که او یکتا و یگانه است تا بر عظمت نازل کننده (خدا) دلالت کند.
بدیهی است آن چه را که بخشنده ای بزرگ می بخشد و می فرستد، قطعاً‍ با اهمیّت و عظیم است و نظیرش را در لفظ "الم نشرح لک صدرک" می توان یافت".(6)
قرآن مجید به زبان عربی فصیح و طبق ادبیات عرب نازل گردیده ، از این رو از نظر به کارگیری ضمیرها هر جا ضمیر مخاطب لازم داشته، ضمیر مخاطب به کار برده شده و هر جا ضمیر غایب مورد نیاز بوده، از ضمیر غایب استفاده شده است. استفاده از ضمیرها در تمام زبان وجود دارد. در آیه: "هو الذی خلق السموات والأرض" چون جای استفاده از ضمیر مفرد غایب بوده، ضمیر "هو" به کار برده شده است. مراد از (هو = او)، خداوند است و گوینده آن خدا است، نه کسی دیگر.
استفاده یک شخص (متکلم وحده) از ضمیر جمع (متکلم مع‏الغیر) در زبان فارسی هم معمول است. خیلی مشاهده می‏شود که فردی به جای این که بگوید: به نظر من، می‏گوید: به نظر ما.
اگر در سخن‏رانی‏های بزرگان دقت کنید، این مسئله را به‏ خوبی می‏یابید. خداوند در قرآن مجید هم از ضمیر جمع (متکلم مع‏الغیر) استفاده فرموده، هم از ضمیر متکلم وحده.
استفاده خداوند از ضمیر متکلم مع‏الغیر گاهی به خاطر بیان عظمت و بزرگی خود می‏باشد تا مخاطب با توجه به عظمت، مطلب را به طور جدّ دریافت نماید و اهمیت آن را درک کند، مانند:
"إنّا أنزلناه فی لیلة القدر؛ (7) ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم".
گاهی به خاطر اشاره به این است که کار مورد نظر بدون واسطه انجام نشده بلکه به واسطه ملائکه انجام شده و می‏شود مانند:
"واما نُرینّک بعضَ الذی نَعِدُهم أو نَتَوَفَّیَنکَ فإلینا مرجعُهم؛ (8) اگر بعضی از عذاب آن منکران را که وعده کردیم، در حیات دنیا به تو نشان دهیم یا قبض روح تو کنیم، بازگشت آنان در قیامت به سوی ما است".
در این آیه استفاده از ضمیر متکلم مع الغیر (ما قبض روح تو کنیم) شاید اشاره به این باشد که ملائکه واسطه در قبض روحند، همان گونه که در جای دیگر قبض روح به ملائکه نسبت داده شده است: "تَتَوفّهم الملائکة؛ (9) ملائکه قبض روح‏شان می‏کند".
در چنین مواردی خداوند به نظام اسباب و عللی که در عالم برقرار است، اشاره می‏کند که نظام اسباب و علل (اعم از فرشتگان و اسباب و علل مادی و...) خارج از وجود خداوند و یا جدا از او و مستقل نیستند، بلکه همگی تحت اراده و فرمان الهی‏اند، پس آنچه را که به واسطه فرشتگان یا علل مادی انجام می‏شود، با ضمیر جمع "ما" به کار می‏برد.

پی نوشت ها:
1. حجر (15) آیه 9.
2. قمر(54) آیه 49.
3. انسان (76) آیه 3.
4. آیت الله صافی، معارف دین،نشر آستان مقدسه معصومه قم 1382 ش ج 1، ص 178.
5. همان.
6. ناصر مکارم تفسیر نمونه، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران، بی تا ج 27، ص 181.
7 . قدر (97) آیه 1.
8 . یونس (10) آیه 46.
9 . نحل (16) آیه 28.