معصومین

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
گرچه نصاب تام عصمت یعنی عصمت مطلق اختصاص به چهارده نفر دارد ، ولی ممکن است مراتب نازل از عصمت نصیب سایر افراد نیز بشود ،زیرا گوهر اصلی انسان که نفس ناطقه‌ اوست، به گونه ای آفریده شده که اگر بخواهد، با تامین برخی شرایط می تواند به قله بلند عصمت برسد، زیرا نفس انسان با حرکت جوهری و تکامل معنوی از قوه به فعلیت رسیده و می تواند از آفت‌های سهو، نیسان، غفلت، جهالت و هر گونه ناپاکی مصون باشد، چون محدوده نفوذ شیطان محصور به مراحل وهم و خیال است که وابسته به طبیعت انسان است، اما مراتب عقل و قلب کاملا از قلمرو و نفوذ شیطان مصون است . سهو، نسیان، غفلت و جهل و هر ناپاکی دیگر در آن ساحت قدسی راه نمی‌یابد. بنابراین چون شوون هستی انسان محدود به مراتب طبیعی، خیالی وهمی نیست، اگر کسی به مرتبه عقل خالص و قلب سلیم راه یافت ، می تواند همچون فرشتگان از گزند لغزش های علمی و عملی مصون بماند. (1)
ازسوی دیگر مصونیت معصومان در برابر گناه از مقام معرفت و علم و تقوای آن‌ها سرچشمه می‌گیرد، درست همانند پرهیز از پاره ای از گناهان برای ما که به خاطر علم و آگاهی و ایمان و معرفت آن را ترک می‌کنیم، مثلاً هرگز با بدن لخت و عریان، قدم در کوچه و خیابان نمی‌گذاریم. گروه زیادی از مردم نسبت به گناهانی مانند سرقت مسلحانه در شب یا قتل انسان‌های بیگناه یا انتحار و خودکشی مصونیت دارند . دارای حالت درونی خاصی می‌باشند که عوامل پیدایش این نوع گناهان در محیط ذهن آن ها، چنان محکوم و مورد تنفر می‌باشد که حتی به فکر آن نیز نمی افتند. بنا بر این بیش تر انسان‌ها از حد و درجه ضعیفی از عصمت برخوردارند.
عصمت معصومان نیز همین گونه است. یعنی ناشی از علم آنان به حقیقت و‌ آثار و عواقب گناه است . با این تفاوت که آن ها به تمام گناهان آگاهی دارند . نیز از ایمانی مستحکم برخوردارند که پشتوانه محکمی برای این علم می‌باشد. این علم قوی آثار شوم گناه را در نظر آن‌ها مجسم می‌نماید . موجب می‌شود که ‌آن ها گناه انجام ندهند. پس عصمت معصومان از دو چیز برخوردار است،
یکی علم و آگاهی از حقیقت و آثار گناه ؛
دیگر ایمان محکم که آن ها را از گناه باز می‌دارد، بی آن که اختیار آن ها برای انجام یا ترک گناه سلب شده باشد.
معصوم در عین قدرت بر انجام گناه، با اختیار خودش گناه را ترک می‌نماید. مانند انسانی که به سیم لختِ برق دست نمی‌زند و یا باقی مانده غذای بیمارِ مبتلا به جذام و سل را نمی‌خورد.
از آن جا که منشأ عصمت «اراده و اختیار» آدمی است، (2) هر انسان صاحب اراده‏ای، می‏تواند با ریاضت شرعی و تهذیب نفس، به مقام عصمت دست یابد. بنا بر این خداوند هیچ کس را از رسیدن به مقام عصمت محروم نکرده است . عصمت منحصر به پیغمبران و امامان معصوم(ع) نیست (3)؛ چنان که حضرت مریم(س)، حضرت فاطمه(س) و مخلصینی دیگر (4)که نه پیامبر بودند و نه امام - به مقام شامخ عصمت دست یافته‏اند.
از طرف دیگر عصمت مراتب متعدد دارد . مقصود از عصمتِ معصومان، پیامبران و ائمه(ع) و حضرت زهرا(س)، تنها عصمت از گناهان - آن هم پس از سنین متعارف بلوغ و تکلیف نیست - بلکه عصمت از سهو و خطا و از زمان طفولیت را نیز در بر می‏گیرد.
روشن است که چنین عصمتی در امت اسلام، منحصر در چهاره معصوم(ع) است. عصمت دارای مراتب است . بالاترین مرتبه آن، چیزی است که پیشوایان معصوم به آن دست یافته اند . مراتب پائین تر عصمت که عصمت از گناه باشد، برای دیگران نیز دست یافتنی است.
عصمتِ پس از كودكي و در زمان تكليف ، به دليل آن كه فرد در عمل خود داراي اختيار است و لوازم عمل اختياري يعني معرفت و شناخت و تشخيص خوبي و بدي را دارا است ، اختیارى است . ریشه در شایستگى هایى دارد که با تلاش خود معصومان (علیهم السلام) به دست آمده است. اما عصمت در دوران كودكي و حتي قبل از تولد ، غير اختياري است ،‌ چرا كه ابزار اختيار در طفوليت و نيز قبل از تولد در دست فرد نيست و نمي تواند انتخابگر باشد ، به دليل آن كه زمینه و آمادگی پذیرش امامت و نبوت و پیروی از آن ها را برای انسان ها بیش تر می کند، به معصومين از طرف خداي متعال عنايت مي شود تا براي انجام مسووليتي كه در آينده بر اساس شايستگي هاي رفتاري خود به دست خواهند آورد، كارشان راحت تر و سخنان شان نافذتر باشد.
این نوع از عصمت ، لطفی است برای پیروان پیامبران و ائمه (ع) تا با اطمینان و با قوت قلب بیش تر هدایت و راهنمایی آن ها را پذیرا شوند و مشاهده کنند کسی که از ابتدای کودکی پاک زیسته ، در دل انسان ها بهتر می نشیند.
عصمت اگر حتي قبل از تولد به شخصي داده شود‌ ، بر اساس لياقت هائي است كه شخص بعد از تولد به صورت اختياري كسب مي كند .اين عنايت ، صرفا به خاطر اين است كه مردم اعتماد كامل به كسي كه وظيفه هدايت آن ها را بر عهده خواهد داشت، پيدا كنند . با اطاعت از او هدايت الهي را دريافت كنند. (5)
البته در اين مورد نيز سوال به جاي خود باقي است كه هنوز كاري انجام نشده است تا ثوابي براي آن در نظر گرفته شود .
پاسخ:
عصمت قبل از امامت يا نبوت ثواب قبل از عمل نيست؛ بلكه جزو ابزار كار هدايتگري آن ها است . عصمت قبل از تولد نيز در ثواب و اجر عصمت بعد از تولد نيست؛ بلكه چون معصوم پس از تولد به خاطر عصمت اختياري اش به مقام هدايت مردم نائل مي شود و اين مسووليت نياز به اعتماد مردم دارد ، از طرف ديگر اعتماد مردم در صورتي حاصل مي شود كه شخص از همه نقاط ضعف رفتاري ، نسبي و شخصيتي ، پیراسته باشد ، خدا اين گونه افراد را از نقاط ضعف نسبي پاك مي كند تا براي انجام وظيفه هدايتگري خود دچار مشكل نشوند.
پی‌نوشت‌ها:
1. جوادی آملی، وحی و نبوت در قرآن، ص 201،نشر مرکز اسرا ،قم،1381 ش.
2. پژوهشی در عصمت معصومان، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1377، فصل سوم، ص 72 - 43.
3. تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 9، ص 20-22، نشر مرکز اسرا، قم 1378ش.
4. علامه طباطبایی، المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ج 3، ص 205.
5. جعفر سبحاني ، الالهيات ، قم ،‌نشر موسسه امام صادق عليه السلام ، 1423 هـ . ق ، ج 3، ص 203- 205.