حبطت اعمال

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
قرآن كريم از حبط عمل كافر سخن گفته :
« قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرينَ أَعْمالاً *الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيهُُمْ فىِ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يحَْسَبُونَ أَنهَُّمْ يحُْسِنُونَ صُنْعًا*أُوْلَئكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ بَِايَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائهِ فحََبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لهَُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا؛(1)
بگو: «آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين (مردم) در كارها، چه كسانى هستند؟ آن ها كه تلاش هاي شان در زندگى دنيا گم (و نابود) شده، با اين حال، مى‏پندارند كار نيك انجام مى‏دهند!» آن ها كسانى هستند كه به آيات پروردگارشان و لقاى او كافر شدند. به همين جهت، اعمال شان حبط و نابود شد! از اين رو روز قيامت، ميزانى براى آن ها برپا نخواهيم كرد!
ناظر به این است که کار کافر از اول بی اثر و بی خاصیت و پوچ است .اصلا عمل صالح محسوب نمی شود ، زیرا برای صالح بودن یک عمل دو چیز لازم است : یکی حسن فعلی و دیگر حسن فاعلی.
حسن فعلی کار نیکو، خوب و مفید است. مثلاً کسی جاده یا پل یا بیمارستان یا مدرسه و مسجد و مانند آن بسازد، کار او خوب و پسندیده است . حسن فعلی دارد . عمل خیری انجام شده است.
اما حسن فاعلی آن است که مؤمن همان کارهای یاد شده را با نیت خالص و به دور از ریا، شهرت، و سایر خواهش‌های نفسانی انجام دهد.
یعنی در حسن فعلی نگاه ما به کننده کار نیست، بلکه خود فعل را در نظر می گیریم. صفت حسن یا قبح برای آن می آوریم، ولی در حسن فاعلی نگاه ما به کننده کار است که در این جا علاوه بر حسن فاعلی، حسن فعلی هم وجود دارد.
برای اثربخش بودن عمل هر دو حَسن لازم است، یعنی کاری حُسن و پسندیده. اگر از سوی فرد مؤمن و صالح به نیت خیر و به دور از امور نفسانی انجام شود، خداوند به آن پاداش می‌دهد.
اما اگر یک فرد ناصالح و غیر مؤمن کارهای یاد شده را انجام دهد و نیت او خالصانه نباشد و برای امور نفسانی نظیر شهرت‌طلبی و خودنمایی و یا اینکه اسم او در تاریخ به نیکی ثبت شود کارهای یاد شده را انجام دهد، در آخرت پاداشی نخواهد داشت، گرچه در دنیا ممکن است به امور یاد شده برسد و مزد کارش از همان طریق به او داده شود، ولی در آخرت‌طلبی از خداوند ندارد.
شهید مطهری ضمن تحلیل مبسوط این مسئله گفته :
کار مفید اجتماعی آن گاه از نظر اسلام روحی و تکامل معنوی مفید است که روح با انجام آن عمل یک سیر و سفر معنوی کرده باشد، از منزل خودخواهی و هواپرستی خارج شده و قدم به منزل اخلاص و صفا گذاشته باشد. نسبت حسن فعلی به حسن فاعلی، نسبت بدن به روح است.
یک موجود زنده ترکیبی است از روح و بدن، باید در پیکر عملی که حسن فعلی دارد، حُسن فاعلی دمیده شود تا آن عمل زنده گردد و حیات یابد. (2) بنابر این نتیجه ندادن عمل کافر از باب حبط عمل نیست تا محذور بی عدالتی خدا پیش آید ، بلکه از باب بی آثر بودن آن کار است . عمل صالح محسوب نمی شود تا ثواب طلب کار شود اما قرآن می فرماید:
" فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ" (3) ؛پس هر كس هموزن ذرّه‏اى كار خير انجام دهد آن را مى‏بيند! هر كس هموزن ذرّه‏اى كار بد كرده آن را مى‏بيند!
اگر چه این خطاب به طور عام شامل همه مردم جهان می شود، ولی از زاویه دیگر افراد گروه دوم ، یعنی افرادی که به دین اسلام گرویده اند و اصل آن را قبول دارند، ولی در عمل به شاخه ها و احکام آن دچار سستی بوده و حتی به گناه روی می آورند، بیش تر از دیگران در توجه و رصد این آیه شریفه قرار دارند. این افراد هنگام قیامت مطابق با سنگینی کفّه عمل، پاداش دریافت خواهند کرد و یا با عذاب الهی روبرو خواهند شد.
ثانيا ، در باب حبط عمل كفر اين نكته نيز بايد مورد توجه باشد كه برخی از نظریه پردازان اسلامی، طرفداران این دیدگاه هستند كه اگر كاري نيكي از سوي كفر انجام شود، نظير فعالیت و خدمات مخترعان و مکتشفان کافر که با انگیزه انسان دوستی شکل می‌گیرد، پاداش دارد ، ولي ، با اين توضيح كه:
اگر كافر منكر خدا و يا مشرك باشد، پاداش در دنيا داده مي شود و در آخرت بهره و نصيبي ندارند مگر جهنم :
«مَن كاَنَ يُرِيدُ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا وَ زِينَتهََا نُوَفّ‏ِ إِلَيهِْمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَ هُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ*أُولئِكَ الَّذينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ؛(4)
كسانى كه زندگى دنيا و زينت آن را بخواهند، (نتيجه) اعمال شان را در دنيا به طور كامل به آن ها مى‏دهيم . چيزى كم و كاست از آن ها نخواهد شد! (ولى) آن ها در آخرت، جز آتش، (سهمى) نخواهند داشت . آنچه را در دنيا (براى غير خدا) انجام دادند، بر باد مى‏رود . آنچه را عمل مى‏كردند، باطل و بى‏اثر مى‏شود!
اما اگر كافر پيرو يكي از اديان الهي ( مثل مسيحيت و يهوديت) باشد و حقانيت دين اسلام برايش مشخص نشده ،
و در شناخت حق هم كوتاهي نكرده باشد، از پاداش دنيايي و آخرتي (بهشت ) برخوردار خواهد شد.
شهید مطهری بعد از بررسی آیات و روایات درباره وضع مخترعان و مکتشفان غیر مسلمان(اهل كتاب) می‌نویسد:" افرادی این‌ چنین که البته در همه زمان‌ها کم یا بیش پیدا می‌شوند، حداقل این است که در عذاب آن‌ها تخفیف داده می‌شود و یا عذاب آن‌ها به کلی برداشته می‌شود ". (5)
شهید مطهری(ره) در این باره می‏گوید:
«اگر کسی در روایات دقت کند، می‏یابد که ائمه(ع) تکیه‏شان بر این مطلب بوده که هر چه بر سر انسان می‏آید، از آن است که حق بر او عرضه بشود و او در مقابل حق، تعصب و عناد بورزد و یا لااقل در شرایطی باشد که می‏بایست تحقیق و جستجو کند نکند. اما افرادی که ذاتاً و به واسطه قصور فهم و یا به علل دیگر در شرایطی به سر می‏برند که مصداق منکر و یا مقصر به شمار نمی‏روند، آنان در ردیف منکران و مخالفان نیستند.
ائمه اطهار بسیاری از مردم را از این طبقه می‏دانند. این گونه افراد دارای استضعاف و قصور هستند و امید عفو الهی درباره آنان می‏رود. همان طوری که ممکن است منشأ استضعاف، عدم امکان تغییر محیط باشد، ممکن است این جهت باشد که ذهن انسان متوجه حقیقت نشده باشد و به این سبب از حقیقت محروم مانده باشد"».(6)
این امکان وجود دارد که غیر مسلمانان نیز داخل بهشت شوند . این ها گروهی هستند که به عنوان مستضعفان شناخته می‌شوند، یا واقعا و حقیقتا به دنبال دین حق بودند، اما به دلایلی بر آن دست نیافتند و نیز انسان‌های درستکار بودند.
محاسبه اعمال آنان، بر پایه عدل خداوندی است . بر اساس عقل و فطرت و کردارشان، هم چنین اعتقادات و باورهایشان مورد حساب قرار می‏گیرند.

پی‌نوشت‌ها:
1. كهف(18) آيه 103،104،105.
2. مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 1، ص 297. نشر صدرا 1370 ش
3. زلزال (99) آیه 8.
4. هود(11) آيه 15،16.
5. مرتضی مطهری ،همان ،ص347.
6. همان، ص 320.