دینی

پاسخ:
$$$$پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
در قرآن کریم جواب‌های بسیار روشنی در این ارتباط وجود دارد که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:
اولاً: آدم و حوا بعد از لغزش بدون درنگ و تعلل به سوی خداوند بازگشتند و عرض کردند:
«ربّنا ظلمنا أنفسنا وإن لم تغفر لنا و ترحمنا لنکوننّ من الخاسرین؛(1) پروردگارا، ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نکنی، مسلّماً از زیانکاران خواهیم بود».
این در حالی است که ابلیس هرگز حاضر به توبه نشد.
دوم: آدم و حوا بر اثر وسوسه‌های شیطان دچار لغزش شدند، قرآن کریم فرمود:
«فوسوس لهما الشیطان؛(2) پس شیطان آن دو را وسوسه کرد».
این در حالی است که ابلیس از روی تکبر و خودبزرگ بینی با امر خداوند مخالفت کرد و عصیان امر الهی نمود، قرآن کریم در این باره فرمود:
«قال أنا خیرٌ منه؛ (3) شیطان گفت: من از آدم برترم».
در جای دیگر فرمود: «فسجدوا إلاّ إبلیس أبى واستکبر و کان من الکافرین؛ (4) همه ملائکه سجده کردند مگر ابلیس که خودداری کرد و تکبر ورزید و او از کافران بود».
سوم: چنان که در آیه پیش گفته شد، آدم و حوا تقصیر را برگردن خود گذاشتند و به خداوند عرض کردند : «ظلمنا أنفسنا» اما ابلیس با جسارت و پر رویی به خداوند گفت:
«فبما أغویتنی لأقعدنّ لهم صراطک المستقیم؛ (5) مرا به بیراهه افکندی، من هم برای فریفتن آنان حتماً بر سر راه راست تو خواهم نشست».
بنا بر این ابلیس با علم و آگاهی در مقابل پرودگار عصیان و نافرمانی کرد و هر گز حاضر به توبه و بازگشت از این عصیان نشد ، بلکه بر آن پافشاری کرد و در جبهه مقابل هدایت پروردگار قرار گرفت ، در حالی که نافرمانی آدم از روی نا آگاهی و وسوسه شیطان بود و پس از آن توبه نمود و از کار خود پشیمان شد.
شیطان هیچ گاه از کار خود توبه نکرد تا خداوند او را ببخشد. اگر شیطان به توبه روی می‌آورد، خداوند توبه او را می‌پذیرفت، اما از دو جهت می‌توان گفت که شیطان راه توبه را بر خود بسته است.
قرآن مجید اعمالی را قابل توبه می‌داند که از روی نادانی انجام گیرد:
"انما التوبة علی الله للذین یعملون السوء بجهالة؛ (6) پذیرش توبه بر خدا است نسبت به کسانی که از روی جهالت کار زشت انجام می‌دهند".
در جای دیگر فرمود: "پروردگارتان رحمت بر بندگان را بر خود نوشته است که هر کس از روی نادانی کار زشتی انجام دهد، سپس توبه نماید و خود را اصلاح کند، او توبه پذیر و مهربان است". (7)
منظور از جهالت، ندانستن نیست، بلکه عمل زشتی است که از روی طغیانگری و عناد سر نزده باشد، بلکه از روی هوی و هوس انجام شده باشد. ولی شیطان چنین نبود ؛ زیرا :
شیطان مرکز شرارت و لجاجت و طغیان است. او به هنگامی که خود را مطرود دستگاه خداوند دید، طغیان و لجاجت را بیشتر کرد و به جای توبه و بازگشت به سوی خدا، تنها چیزی که از خدا تقاضا کرد این بود که گفت: "خدایا تا پایان دنیا به من مهلت بده و زنده بگذار و خداوند نیز تقاضای او را به اجابت رساند و فرمود: به تو مهلت داده شد، ولی شیطان نمی‏خواست برای جبران گذشته زنده بماند و عمر طولانی کند، بلکه هدف خود را از این عمر طولانی چنین بیان کرد: "اکنون که مرا گمراه ساختی، بر سر راه مستقیم تو کمین می‏کنم و آن‏ها را از راه به در می‏برم. نه تنها بر سر راه آن‏ها کمین می‏کنم، بلکه از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و طرف چپ به سراغ آن‏ها می‏روم و آنان را گمراه می‏کنم.
خداوند او را از درگاه خود مطرود کرد. «قال اخرج منها مذئوما مدحورا ؛ (8) بیرون رو همراه با خواری و ذلت و سوگند یاد کرد که جهنم را از تو پر خواهم کرد. لمن تبعک منه لاملئن جهنم منکم اجمعین». (9) از این آیات استفاده می‏شود که شیطان بعد از انجام آن گناه و ایستادگی و لجاجت او در برابر پروردگار، سعادت و نجات خود را در جهان دیگر به کلی به خطر انداخت. بنا بر این، گناهان شیطان به حدی است که قابلیت توبه را از او سلب کرده و توبه او قابل پذیرش نیست و جایگاه ابدی او جهنم خواهد بود. (10)
یکی از شرایط توبه، جبران گذشته و اصلاح آن است و این امر برای شیطان قابل اجرا نیست، زیرا گناه او علاوه بر نافرمانی خدا، گمراهی بسیاری از مردم بوده است. کسی که دیگری را گمراه کرده، اگر بخواهد توبه کند و توبه‌اش پذیرفته شود، باید همه آن‌ها را هدایت نماید. چگونه می‌تواند شیطان، افرادی را که در طول قرن‌های متمادی به هر طریق گمراه کرده، هدایت کند؟!

پی‌نوشت‌ها:
1. اعراف (7) آیه 23.
2. همان، آیه 20.
3. همان، آیه 12.
4. بقره (2) آیه 34.
5. اعراف، آیه 16 .
6. نساء (4) آیه 17.
7. انعام (6) آیه 54.
8. اعراف (7) آیه 18.
9. همان.
10. ناصر مکارم ، تفسیر نمونه، ج 6، ص 105 - 112، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران بی تا .