باسلام- چرا خداوند دوست دارد ستوده شود و هدف اصلی از مخلقت ستودن می باشد با توجه به پاک و منزه بودن پرودگار چه دلیلی بر این امر می باشد.
پاسخ:
$$$$پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
برخلاف تصور شما هدف خداوند از خلقت ستوده شدن نبوده و نيست؛ زيرا اين امر با حقيقت ذات الهي منافات دارد ؛ براي تبيين دقيق مساله نیاز به بررسي دقيق در خصوص هدف اصلي خداوند ار آفرينش است كه به طور مختصر به اين امر مي پردازيم :
در موضوع هدف الهی از خلقت جهان هستی، دو نظریه اصلی وجود دارد:
1. عرفا معتقدند چون خداوند اراده نموده از خفا بیرون آید و جمال اسما و صفات خود را در اشیا و افراد مشاهده نماید، پس در جهان و انسان ظهور و تجلى نمود و دست به خلقت آنان زد، پس هدف خداوند از آفرینش انسان و سایر پدیدهها ظهور و تجلى است. (1)
2. فلاسفه اسلامى گفتهاند: چون خداوند دارای همه کمالات است و هیچ نقصى در او نبوده و بى نیاز مطلق است، هیچ گونه کمبودى ندارد تا بخواهد با آفرینش جهان یا انسان، آن را جبران نماید و یا سودى از آفرینش عالم و آدم نصیب او شود. خداوند چون کامل است، لازمه کمالش فیّاض و بخشندگی است، پس باید فیض بخشى و بخشندگى کند، در نتیجه باید جهانى زیبا و کامل بیافریند. بنا بر این صدور وجود و هستى از خداوند واجب است. (2)
اما در واقع هر دو به یک نتیجه ختم میشود و آن این که آفرینش جهان هستی لازمه صفاتی مانند علم، قدرت، حکمت، رحمت و فیاضیت الهی است. یعنی همان گونه که علت به صورت ضروری، وجود معلول را اقتضا می کند، صفات الهی نیز علت وجود جهان هستی است و چون علت وجود دارد ( صفات کمالی خداوند ) معلول نیز وجود خواهد داشت (جهان هستی با همه زیبایی ها و کمالات).
جهان هستی با تمام نظم و زیبایی هایش نمادی از لطف، مهربانی، علم، قدرت، حکمت و ... خداست، به طوری که بدون آفرینش، صفات جمال و جلال خدا مخفی و پنهان می ماند .
هر «بود»ی، «نمود»ی دارد؛ نمی شود روغن باشد، اما چربی نداشته باشد. رحمت باشد، اما بخشش و فیض وجود نداشته باشد!
بنا بر این از همین جا می توان نتیجه گرفت که خلقت جهان نتیجه صفات خداوند است. خداوند فیض و بخشش دارد . لازمه آن این است که هر چه امکان وجود دارد، فیض و هستی خداوند را دریافت کند . چون قابلیت وجود برای جهان هستی بود، خداوند آن را آفرید.
از این رو هستی بخشی جهان، با تمامی نظم و زیباییش و صورتگری انسان با تمامی استعداد و توانمندیش، جلوه گر جلال و جمال خداست و همه موجودات آفريده شدند چون به كمال و ارزش و شكوه آفرينش مي افزودند و امكان ايجاد و دريافت نعمت وجود را دارا بودند .
خداوند از آن جا که "علم" و "قدرت" و "فضل" و "جود" بی نهایت دارد، جهان و انسان را آفریده ، لازمه این سه صفت آن است که خلقت خداوند بهترین و کاملترین آفرینش باشد، یعنی در مجموعه هستی اگر وجود مخلوقی، زیبایی و کمال آفرینش مجموعه عالم را افزایش دهد، لازم است خدا آن موجود را خلق کند، زیرا عدم خلقت آن موجود، یا ناشی از عدم اطلاع و آگاهی از زیبایی آن است، یا در اثر ضعف و ناتوانی از خلقت آن است.
چنانچه خدا با توجه به علم و قدرت بی نهایت، باز آن زیبایی را خلق نکند، ناشی از عدم "فضل" و "جود" و بخشندگی است. اما خدا از بخل منزه است . "جود" و رحمت و بخشندگی او بی نهایت است. پس جهانی که خدا خلق می کند، باید کاملترین صورت ممکن را داشته باشد .
در نتیجه هدف از خلقت کائنات رفع نقص و برطرف نمودن نیاز یا رسیدن به کمالی تازه نبوده که همه این امور از ساحت خداوند به دور است .بلکه کائنات با همه شکوه و عظمتی که دارند ، نتیجه و لازمه صفات خداوند متعال هستند . این صفات نیز عین ذات الهی هستند ، پس خداوند به خاطر آن که خداست می آفریند ؛ به همین خاطر فلاسفه تاکید می کنند که در افعال الهی علت فاعلی همان علت غایی و هدف محسوب می شود .
پس جهانی که خدا خلق می کند، باید کاملترین صورت ممکن را داشته باشد. هر چه امکان تحقق دارد، از طرف خداوند فیض وجود دریافت می کند. هدف نهایی تک تک موجودات و مجموعه عالم هستی، اعم از دنیا و آخرت، همین است.
البته این موضوع از منظر غایت فاعل و هدفی است که علت ایجاد عالم در آفرینش دارد. در کنار این امر، این عالم و خود مخلوق خداوند هم به نوعی دارای هدف و مقصدی است که در مسیر حرکت خود در نهایت به آن منتهی می گردد.
براي درك حقيقت هدف خداوند تذكر اين نكته ضروري است كه ما دو هدف داریم: یکی هدف فعل و دیگری هدف فاعل. بین این دو تفاوت وجود دارد. به این مثال توجه نمایید:
صنعتگری موتوری را می سازد که قادر به حرکت با سرعت 800 کیلومتر در ساعت است. هدف این موتور که فعل صنعتگر است، رسیدن به سرعت مورد نظر است. اما هدف اصلی سازنده موتور، نشان دادن توانمندی خود یا رسیدن به شهرت و مانند آن است. با این توضیح باید گفت که فارغ از هدف خداوند در خلقت عالم و اقتضای ذات و صفاتش، این عالم هم مسیر و مقصدی را در پیش دارد که هدف آن به شمار می رود. اين هدف، تکامل انسان و رسیدن به غایت نهایی ذات انسانی اوست.
در آیات قرآن آزمایش (3) و عبادت (4) به عنوان علّت آفرینش انسان شناخته شده است. در عین حال، آفرینش بسیاری از مظاهر خلقت مانند آنچه در زمین است، برای او تعریف شده است. (5) از این امر می توان نتیجه گرفت که غایت حکیمانه ای که خداوند در مسیر خلقت عالم در نظر گرفته، تکامل انسان و رسیدن او به درجات والای وجودی و در نهایت، بهره مندی او از این کمالات و رشد و پیشرفت آدمی است.
در واقع عبوديت در برابر پروردگار يا همان ستودن خداوند غايت و هدفي است كه براي تكامل بشر و رسيدن او به سعادت حقيقي اش تصوير شده و در نظر گرفته شده است و بودن آن اين سعادت ابدي محقق نمي گردد ؛ تمام توصيه هاي الهي در اين مسير هم به خاطر رسيدن انسان به اين مقصد و مقصود ارزشمند است نه بخاطر ميل خداوند به عبادت و ستايش شدن چنان كه خود فرمود :
« إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها ؛ (6) اگر نيكى كنيد براى خود نيكى كردهايد و اگر بدى كنيد براى خود كردهايد » .
پىنوشتها:
1. سید حسن ابراهیمیان، انسانشناسى ،نشر معارف ، تهران ، 1381 شمسى، ص 114 - 115 .
2. همان، ص 116 و 115، با تلخیص.
3. ملک (67) آیه 2.
4. ذاریات (51) آیه 56.
5. بقره (2) آیه 29.
6. اسرا (17) آيه 7 .
