پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
مقصودتان از(فلسفه سجده برخاک) چيست؟ هر حكم شرعي از دو جهت قابل دليليابي است:
الف)- دليل شرعي اين حكم، يعني آن متون و نصوصي كه حكم الهي را بيان ميكند. اين دليلها ابزار اصلي فقيه و كارشناس ديني است كه از طريق آن ميتواند حكم الهي را استنباط كند. حال آنچه فقها از نصوص برداشت کرده اند وجوب سجده بر خاک یا سنگ یا چوب و هر چیزى که از زمین باشد( غیر از معدنیات و خوردنى ها و نوشیدنى ها و پوشیدنى ها) است. بنا بر این، اگر کسى در بیابان نماز میخواند ، هنگام سجده پیشانى را بر سنگ بگذارد ، نمازش صحیح است. علت يا به تعبيري فلسفه این مطلب روایاتی وارده در اين زمينه است كه ما به برخي از آن ها اشاره مي كنيم:
1- رافع بن ابی رافع از پیامبر (ص) نقل می کند که حضرت فرمود: "نمازتان کامل و صحیح نمی شود. مگر این که در سجده ، پیشانی را بر زمین بنهید".(1)
2- هشام از حضرت اباعبدالله - امام صادق(ع) پرسيد: مرا آگاه ساز بر چه سجده رواست و بر چه ناروا؟ فرمودند:سجده تنها بر زمين و آنچه ميرويد ، جايز است، جز آنچه كه پوشيدني و خوردني است.(2)
3- امام صادق (ع) فرمود: "لا تسجد الا علی الارض أو ما أنبتته الأرض القطن و الکتّان؛ سجده نکن . مگر بر زمین یا بر آنچه از زمین می روید مگر پنبه و کتان".(3)
4- زراره از امام باقر (ع) سؤال کرد که آیا می توان بر قیر سجده کرد؟ حضرت فرمود: "نه . بر لباس و پشم و میوه های خوردنی و معدنی ها و بر اجزای حیوان و بر پر پرندگان نیز سجده کردن جائز نیست".(4)
5-علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر سؤال کرد : آیا انسان می تواند از فرش حریر و سجاده حریر، همین طور از فرش دیباج و سجاده دیباج استفاده کند؟ روی آن ها بخوابد، تکیه دهد، بایستد، نماز بخواند؟ امام فرمود : خوابیدن، نشستن و سایر استفاده ها از آن ها اشکالی ندارد، اما نمیتواند روی آن ها سجده کند.(5)
ب) فلسفه حكم ، كه مقصود آن است كه چرا خداوند بر موضوع مفروضي فلان حكم را داده است . به چند نكته بايد توجه شود:
اولاً: در جست و جوي فلسفه احكام نبايد هميشه به دنبال علوم تجربي رفت و دليلي مادي و فيزيولوژيك برايش جست و جو نمود. اين فرايند كه همواره در پي يافتن مصلحت يا مفسدهاي طبي باشيم برخاسته از نگرشي مادي گرايانه است. در حالي كه بسياري از احكام مصالحي معنوي دارند كه در حوزه هيچ يك از علوم بشري قابل تحقيق نيست و آن ها با متد تجربي خود قادر به حكمي نفيا يا اثباتا پيرامون آن نيستند يا اگر نظري بدهند، بسيار سطحي است . چه بسا مسأله حكمتي برتر و بالاتر داشته باشد ، چنان كه در مورد روزه علوم به خواص بهداشتي و سلامت بخش آن پرداختهاند، ولي قرآن مجيد فلسفهاي بالاتر را بيان فرموده و آن "متقی شدن" است.
ثانيا: فلسفه همه احكام و جزئيات آن ها به طور تفصيلي روشن نيست . آگاهي از آن دانشي فراتر از تنگناهاي معارف عادي بشري ميطلبد ليكن به طور اجمالي روشن است كه همه احكام الهي تابع مصالح و مفاسد واقعي در متعلق آن هاست. بر اين اساس در صورتي كه فلسفه حكمي را به خصوص ندانيم ،بنابر قاعده كلي فوق از آن بايد پيروی كرد. زيرا يقين به وجود مصلحتي در آن هست، هر چند بر ما ناشناخته باشد
همه آنچه به عنوان فلسفه احکام از سوی برخی مطرح می شود ،برخی از حکمت های آن است ،نه آن که علت تامه حکم، فلان چیز باشد . بر اين اساس در خصوص حكمت سجده بر خاك و...مي گوییم سجده يك خضوع بالاتر و خشوع بيش ترى از ركوع است. در سجده انسان می خواهد اوج بندگی را در مقابل خدا انجام دهد .عزيزترين عضوش را به علامت عبوديت روى پست ترين چيز يعنى خاك مىگذارد، و دیگر آن که یادآور این نکته شود که از چه خلق و به چه بر می گردد. مردى از اميرالمؤمنين على(عليه السلام) پرسيد: معناى دو سجده چيست؟ حضرت فرمودند: سجده اوّلى تأويلش اين است كه وقتى سر برخاك مىگذارى، يعنى خدايا! از همين خاك مرا خلق كردى . چنانچه سربرداشتى، يعنى از همين خاك مرا بيرون آورى، وقتى براى بار دوم سر بر خاك نهادى، معنايش اين است كه خداوندا! مرا به همين خاك دوباره باز خواهى گرداند و چون سربرآورى ، يعنى از همين خاك دوباره خارج خواهى ساخت.(6)
پینوشتها:
1. شیخ طوسی، الخلاف، ،چ دفتر انتشارات اسلامي، ،قم1407ق.ج 1،ص 358مسئلة113.
2. شيخ حر عاملي ،وسائل الشيعه،چ موسسه ال البيت ،قم 1409ق،ج5،ص343.
3. الخلاف، ،چ دفتر انتشارات اسلامي، ،قم1407ق.ج 1،ص 358مسئله 112.
4. همان.
5 .پور جوادي،كاظم، فقه تطبیقی، ،چ بوستان کتاب، قم، 1387ش،ص 944.
6 . شيخ صدوق،علل الشرائع،چ داوري،قم بي تا،ج 2، ص 336.
