پرسشگر محترم با سلام وتشكر از ارتبا طتان بااين مركز.
حضرت آدم عليه السلام در اين امر اختيار داشت . شواهد و قرائن متعدد اين امر را اثبات مي نمايد كه به چند نمونه ازآن ها اشاره مي كنيم :
1- شيطان براي انجام اين كار در مقام وسوسه او و همسرش برآمد . بعد از تلاش هاي بسيار توانست ايشان را متقاعد به انجام اين امر نمايد ، يعني ايشان در ابتدا مايل به انجام اين امر نبودند اما در نتيجه سخن هاي ابليس و قسم دروغي كه خورد، ارتكاب اين كار را انتخاب نمودند ؛ قرآن در اين خصوص مي فرمايد :
« فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لا يَبْلى ؛ (1)
شيطان او را وسوسه كرد و گفت: «اى آدم! آيا مىخواهى تو را به درخت زندگى جاويد، و ملكى بىزوال راهنمايى كنم؟!»
اگر ايشان در انجام اين عمل، اختياري نداشتند ، تلاش و كوشش و فريب كاري شيطان در اين مسير بيهوده بود . ابليس خود مي دانست كه در هر حال ايشان اين اشتباه را انجام خواهند داد و با وسوسه و تطميع و دروغ آنان را فريب نمي داد و تلاشي در اين مسير نمي كرد .
2- بعد از انجام اين عمل خداوند ايشان را مورد توبيخ قرار داد . توبيخ در جايي است كه فرد از روي اختيار مرتكب اشتباهي شده باشد . توبيخ فرد مجبور بي معنا و برخلاف عدالت و انصاف است و از خداوند صادر نخواهد شد ؛ خداوند بعد از خوردن از ميوه فرمود :
« فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبينٌ ؛ (2)
هنگامى كه از آن درخت چشيدند، اندام شان [عورت شان] بر آن ها آشكار شد و شروع كردند به قرار دادن برگ هاى (درختان) بهشتى بر خود، تا آن را بپوشانند. و پروردگارشان آن ها را ندا داد كه: «آيا شما را از آن درخت نهى نكردم؟! و نگفتم كه شيطان براى شما دشمن آشكارى است؟!»
به علاوه خداوند بعد از اين اشتباه آنان را با هبوط به زمين به نوعي مورد توبيخ قرار داد :
« قَالَ اهْبِطُواْ بَعْضُكمُْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكمُْ فىِ الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إِلىَ حِين ؛ (3) فرمود: « (از مقام خويش،) فرود آييد، در حالى كه بعضى از شما نسبت به بعض ديگر، دشمن خواهيد بود! (شيطان دشمن شماست، و شما دشمن او!)
3- بعد از ارتكاب اين عمل حضرت آدم و حوا به شدت پشيمان شدند . از رفتار خويش توبه نموده و عذر خواستند ؛ در همين آيات تاكيد شده :
« قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسرِِين ؛
گفتند: «پروردگارا! ما به خويشتن ستم كرديم! اگر ما را نبخشى و بر ما رحم نكنى، از زيانكاران خواهيم بود!»
از اين تعابير به روشني مي توان دريافت كه ايشان خود را در انجام اين عمل مقصر مي دانستند. عمل خويش را عملي اختياري و خودخواسته تلقي مي كردند . بدون ذره اي درنگ خود را مقصر و ظالم به نفس خواندند و از خداوند طلب بخشايش نمودند . روشن است كه با احتمال جبر و عدم اختيار نيز چنين رفتاري از فرد صادر نمي شود .
پي نوشت ها :
1. طه (20) آيه 120.
2. اعراف (7) آيه 22.
3. همان 24.
