توضیحی از حدیث عنوان بصری

پرسشگر محترم با سلام وتشكر از ارتبا طتان بااين مركز.
عبارت مورد نظر به شرح زیر است:
قلت : يا أبا عبد الله ما حقيقة العبودية ؟ قال : ثلاثة أشياء : أن لا يرى العبد لنفسه فيما خوله الله ملكا ، لان العبيد لا يكون لهم ملك يرون المال مال الله يضعونه حيث أمرهم الله به ، و لا يدبر العبد لنفسه تدبيرا ، و جملة اشتغاله فيما أمره تعالى به و نهاه عنه ، فإذا لم ير العبد لنفسه فيما خوله الله تعالى ملكا هان عليه الانفاق فيما أمره الله تعالى أن ينفق فيه ، و إذا فوض العبد تدبير نفسه على مدبره هان عليه مصائب الدنيا ، و إذا اشتغل العبد بما أمره الله تعالى و نهاه لا يتفرغ منهما إلى المراء و المباهاة مع الناس ، فإذا أكرم الله العبد بهذه الثلاثة هان عليه الدنيا ، و إبليس ، و الخلق ، و لا يطلب الدنيا تكاثرا و تفاخرا ، و لا يطلب ما عند الناس عزا و علوا ، و لا يدع أيامه باطلا ، فهذا أول درجة التقى ، قال الله تبارك و تعالى : تلك الدار الآخرة نجعله للذين لا يريدون علوا في الأرض و لا فسادا و العاقبة للمتقين ؛(1) (2)
عنوان گوید: به امام صادق عرض کردم: حقیقت بندگی چیست ؟ فرمود : سه چیز:
1. بنده خود را مالک آنچه خدا به وی داده ، نداند ،چون بندگان هیچ گاه مالک نمی شوند. خود و اموال شان را ملک
مالکشان (خدا) می دانند . وقتی کسی خود را مالک ندانسته و خدا را مالک بداند ، به راحتی مال را در راهی که خدا و مالک مال فرموده ، مصرف می کند .
2. برای رسیدن به مال و جایگاه دنیایی و ... ، برنامه ریزی نکند . زمام امور خود را به خدا بسپارد ،زیرا وقتی بنده برای دنیایش برنامه نریخته و تدبیر و تلاش نکرده و زمام امورش را به خدا سپرده باشد ، مصیبت هایی که به اراده خدا بر او فرود می آید ، برایش به آسانی قابل تحمل و سبک و آسان می نماید .
3. همه همت و تلاش خود را در اطاعت از امر و نهی خدا صرف کند، زیرا اگر بنده همه همتش را به اطاعت از امر و نهی خدا و جلب رضایت او نهاد ، دیگر وقت برای خودنمایی و تفاخر و گردن کشی و ... پیدا نمی کند .
هر گاه خدا بنده ای را به این سه خصلت گرامی بدارد ، دیگر دنیا و ابلیس و خلق در نظر او کوچک و بی اهمیت جلوه می کند . نه دنیا چنان جاذبه ای برای او دارد و نه شیطان نزد او قدرتی دارد و نه برای بودن در چشم خلق الله ، اهمیتی قائل می شود. برای جمع آوری و زیاده طلبی و فخرفروشی ، دنبال دنیا نمی رود . برای رسیدن به عزت به دست و مال مردم چشم نمی دوزد . روز و وقت و عمر خود را به باطل نمی گذراند و این اولین درجه تقوا است. خدای تبارک و تعالی فرموده : خانه آخرت را برای کسانی قرار دادیم که اهل برتری جویی و فساد نیستند و عاقبت آخرت از آن با تقوایان است.
در این رهنمود امام بندگان را به خدا و وظایف بندگی توجه داده و می گوید: همچنان که برده و بنده فقط به اطاعت از امر و نهی مولایش توجه دارد و فکر رسیدن به جاه و مال نیست و تدبیر امور زندگی اش را به مولایش سپرده که او را اداره کند و ...، شما هم بنده خدا هستید و خداوند "نعم المولی"(3) و " نعم الوکیل" (4) است ، پس در فکر رسیدن به مراتب دنیایی نباشید، بلکه در فکر جلب رضای خدا باشید . همه توان خود را صرف اطاعت از امر و نهی خدا کنید . اداره امور زندگی خود را به او بسپارید . به آنچه از پیروزی و شکست ، نایل شدن یا محروم گشتن و ... ، برای تان مقدر کرده ، راضی باشید که او بهترین را برای شما تقدیر می کند.
به بیان قرآن :
قُل لَنْ يُصيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ قُل هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ؛ (5)
بگو: هيچ حادثه‏اى براى ما رخ نمى‏دهد، مگر آنچه خداوند براى ما نوشته و مقرّر داشته است. او مولا (و سرپرست) ماست و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند! بگو: آيا درباره ما، جز يكى از دو نيكى را انتظار داريد؟
بنده یک وقت همه تلاشش رسیدن به آمال و آرزوهایش است و یک وقت همه تلاشش رضایت خدا و انجام وظایفی که خدا برایش مقدر کرده است. آن که تلاشش برای تدبیر خودش هست ، برای رضای خدا و امر و نهی خدا اهمیت قائل نیست . همه اش سعی دارد که به دست آورد و نگه دارد و ... ؛ از هر راه و به هر صورت و به هر قیمت ؛ اما بنده ای که به فکر رضای خداست ، برای آینده اش در چارچوب قانون خدا و مطابق امر و نهی خدا برنامه می ریزد چون خدا او را به برنامه ریزی فراخوانده و به کار و تلاش و ... امر کرده است.
اگر تدبیری می کند، نه برای خودش ،بلکه برای اجابت امر خدا و برای رسیدن به رضای او و از راهی است که خدا امر کرده و خواسته است.
پس این حدیث از تدبیر و اداره عقلانی زندگی نهی نمی کند، بلکه بدان دعوت می نماید، ولی جهت می دهد که هدف از تدبیر و عقلانیت و برنامه ریزی ، رسیدن به رضای خدا باشد، نه رسیدن به دنیا.
اگر بنده ای همتش اطاعت فرامین خدا و جلب رضای خدا با انجام وظایف شد ، چه به نتایج مورد انتظار برسد و چه نرسد ، پیروز است، زیرا وظیفه اش را انجام داده و رضای خدا را کسب کرده ؛ چون به رضای خدا رسیده ، دیگر برایش اهمیت ندارد که نزد دیگران عزت یافته یا نیافته ، به مال رسیده یا نرسیده و... .
پی نوشت ها:
1. قصص (28) آیه 83.
2. مجلسی ، بحار الانوار ،چ هشتم ، بیروت ، الوفا ، 1403 ق ، ج 1 ، ص 225 - 226.
3. انفال (8) آیه 40.
4. همان ، آیه 173.
5. توبه (9) آیه 51-52.