اعتقادی

پرسشگر گرامی باسلان و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
دين داراي يك سري باورها و اعتقاد ها است و يك سري دستور هاي عملي.
در اعتقاد و باور تقليد معنا ندارد و نمي توان به تقليد دعوت كرد و حكيمانه نيست زيرا باور يعني "عقد قلبي" ؛ انسان وقتي فكر و ايده و بينشي را منطقي ، عقلاني ، برهاني و مطابق با فطرت حق شناس و حق طلب خود ببيند ، به طور طبيعي بدان باور پيدا مي كند و معتقد مي شود و وقتي اعتقاد و باوري را سست ، بدون پشتوانه برهاني و مخالف فطرت حق شناس و حق طلب خود بيابد ، نمي تواند بدان باور و اعتقاد پيدا كند و ملتزم گردد. مگر اين كه به زور دروني يا بيروني خود را بدان باورمند وانمود سازد.
دين حق ، حكيمانه ، برهاني و مطابق فطرت است و خداوند اعتقاد و باور قلبي واقعي را مي طلبد كه ناشي از فطرت و برهان و عقل بوده و عشق ، وفاداري ، فداكاري و جان نثاري را در پي داشته باشد.
با توجه به مطالب بالا در باور ها و اعتقادات تقليد غلط است و خدا به تقليد فرانخوانده است.
اما مناط و وجه مسائل عملي و احكام را گاهي عقل درك مي كند و در غالب اوقات عقل از درك آنها عاجز است و چاره اي جز گردن نهادن به دستور قرآن ، پيامبر يا امامان معصوم نيست. (1) اين كه چرا بايد نماز را به اين شكل بخوانيم و چرا بايد يك دهم و نه بيشتر يا كمتر از اموالمان را به عنوان زكات بدهيم و چرا بايد در حج هفت بار طواف كنيم و چرا بايد از محاذي حجرالاسود شروع كنيم و... ، اينها مسائلي است كه عقل از درك آنها عاجز است و چاره اي جز مراجعه به قرآن و روايات نيست.
قرآن و و روايات هم در اين زمينه داراي مجمل و مبين ، عام و خاص ، مطلق و مقيد و نص و ظاهر است و رواياتي داريم كه از لحاظ سند مورد اعتماد نيستند و راوي فرد مورد اطميناني نيست كه بتوان به سخن او گوش داد و رواياتي داريم كه در شرايط تقيه صادر شده اند و رواياتي داريم كه از لحاظ راوي معتبرند ولي مضمون آنها با هم منافات و ناسازگاري دارد و... با توجه به اين مسائل هر كس نمي تواند در مسائل عملي و احكام ، قران و كتاب روايت را جلويش بگذارد و عمل كند زيرا براي درك دستور هاي دين بايد هم وقت فراوان گذاشت و هم در فهم قرآن و روايات ، از علوم لازم برخوردار بود كه اين توانايي در غالب افراد نيست و نتوانسته اند اين توانايي ر ا كسب كنند. بسياري از مسائل جديد پيش مي آيد كه بايد با توجه به اصول و مباني احكام ، باید حكم آنها را تشخيص داد و خلاصه همان گونه كه همه افراد نمي توانند مسائل ريز پزشكي را خودشان ياد بگيرند و مريضي هاي خود را درمان كنند و محتاج مراجعه به تحصيل كرده در علم پزشكي هستند ، در مسائل ديني و بخصوص احكام هم چنين است و غالب افراد توان و وقت و مقدمات لازم براي مراجعه به قرآن و روايات و فهم احكام مورد نياز خود را ندارند و چاره اي جز مراجعه به متخصص نيست و اين مراجعه به متخصص را "تقليد" مي گويند .
البته اگر امام معصوم حاضر و در دسترس باشد ، بايد به خود ايشان يا به نماينده اي كه معين كرده و تعليم گرفته از اوست مراجعه كنيم و احكام دين را از او بپرسيم اما در زماني كه امام معصوم آشكار نيست و دست ما از دامان او كوتاه است ، چاره اي جز مراجعه به فقيهان عادل و زاهد و بي رغبت به دنيا و با تقوا كه مطيع اوامر خدا و پيامبرند و جز جلب رضاي خدا و رسول همتي ندارند ، نيست. (2) گر چه اين فقيهان معصوم نيستند و ممكن است ناخواسته در فهم دستور دين دچار اشتباه و بدفهمي شوند ، ولي اين بهترين و معقول ترين راه است و عاقلان اين مراجعه به متخصص را تاييد كرده و اين حد از اشتباه را قابل اغماض و چشم پوشي مي دانند و دين هم اين روش عاقلانه را تاييد و امضا كرده است.
اما قرآن بیش از آن که به احکام بپردازد ، به باورها و به اخلاق پرداخته و در احکام نیز جز به ندرت در جزئیات سخن نگفته است به طوری که فهم آن برای غالب افراد میسور و ممکن می باشد و روایات اعتقادی و اخلاقی نیز به همین منوال ؛ اما در روایات احکام ما نمی توانیم کتاب روایت را جلویمان بگذاریم و عمل کنیم. زیرا همچنان که گفته شد باید عام و خاص ، مطلق و مقید و ...و طریق جمع روایات متعارض را یاد گرفته باشیم.
در این مورد جز مراجعه به متخصص چاره ای نداریم .
اما این که مجتهدان برداشت های متفاوت ( البته در جزئیات ) خواهند داشت ، طبیعی است همچنان که در بقیه تخصص ها هم متخصصان نظر های متفاوت دارند ولی وقتی فردی را صاحب صلاحیت و برتر از دیگران تشخیص دادیم ، فقط به نظر او عمل می کنیم و به تفاوت نظر دیگران با او توجه نمی نماییم.
ما در احکام هم باید فقیه عالم و عادل و زاهد و بی رغبت به مظاهر دنیا و دین باور و خداترس را شناسایی کنیم و از او تقلید نماییم. وقتی او را یافتیم ، دلمان به عمل به فهم او محکم می شود و به تفاوت برداشت دیگران با او اهمیتی نمی دهیم زیرا او را بهترین فرد دانسته و اطمینان داریم که خدا خواسته ما به فتواهای بهترین و صلاحیت دارترین فرد عمل کنیم.
این هم که نوشته اید: "اتکا به اصل احتیاط چاشنی کار اکثر مراجع است" ، کلیت آن صحیح نیست؛ زیرا بسیاری از مراجع سعی دارند نظر شارع را حتی الامکان به دست آورند و با استناد به آن فتوا به منع یا جواز بدهند و جز در مواردی محدود به احتیاط عمل نمی کنند مگر در جایی که واقعا در تحیر باشند و نتوانند یک طرف را ترجیح دهند. البته ممکن است بعد از فتوا احتیاط هم بکنند که این احتیاط مستحب است و لازم به پیروی نیست و برای اطمینان از انجام تکلیف برای مکلف می باشد .
پی نوشت ها:
1. روایات فراوانی وارد شده که دین خدا با عقل های ناقص و با قیاس قابل درک نیست. ر. ک: محدث نوری ، مستدرک الوسائل ، اول ، بیروت ، آل البیت لاحیاء التراث ، 1408 ق ، ج 17 ، ص 262.
2. حر عاملی ، وسائل الشیعه ، پنجم ، بیروت ، دار احیاء التراث ، 1104 ، ج27 ، ص 131.