عفت وحیا

با سلام و عرض تبريک فرا رسيدن سال نو و سپاس از ارتباطتان با اين مرکز
پرسشگر گرامی! وظیفه این مرکز ارائه تحقیق به کسانی که تحقیق لازم دارند، نیست و فقط به سؤالات دینی پاسخ می دهد. از این رو، از ارائه تحقیق در زمینه عفت و حیا به شما معذوریم؛ ولی در عین حال، به مطلب کوتاهی راجع به حیا برای شما اشاره می نماییم:
واژه «حیاء»، یعنی ملاحظه و رعایت حدود و احکام شرعی و عقلی و عرفی و منفعل شدن از ارتکاب محرمات شرعیه و دوری از آن ها جهت حفظ آبرو و حیثیت خود، یا اجتناب از زشتی ها برای دوری از بدنامی و سرزنش در پیشگاه خدا و مردم. (1)
حیاء، در زبان روایات از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است؛ به گونه‏ای که حیاء محصول ایمان و حتی عین ایمان و از آن یاد می‏شود. امام صادق(ع) می‏فرماید: «الْحَيَاءُ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِيمَانُ فِي الْجَنَّةِ»؛ (2) «حیاء، از ایمان است و ایمان در بهشت است (پس هر کس که با حیاء باشد، در بهشت است)».
و در جای دیگر فرمود: «الْحَيَاءُ وَ الْإِيمَانُ مَقْرُونَانِ فِي قَرَنٍ فَإِذَا ذَهَبَ أَحَدُهُمَا تَبِعَهُ صَاحِبُهُ»؛ (3) «حیاء و ایمان، در یک رشته‏اند و همدوش همدیگرند و چون یکی از آن دو رفت، دیگری هم می‏رود».
اما فواید حیاء عبارت اند از:
1. موجب حفظ دین و ایمان است؛
2. بهترین عامل برای کسب عفاف است؛
3. علامت مروت و مردانگی است؛
4. موجب پوشانده شدن عیوب می شود؛
5. عامل کنترل بدی ها و زشتی ها است؛
6. منکرات را به معروف تبدیل می کند. (4)
همان طور که برای چیزهای با ارزش مادی در بازار بدل درست می‏کنند و افراد غیر وارد و بدون مهارت و تخصص، آن را به جای اصلی می گیرند، در بازار معنویت نیز گاهی اوقات چیزهای بدلی را افراد به دلیل جهل و عدم آشنایی با معارف دینی، به جای امور پسندیده ارزشمند تلقی می‏کنند. از جمله این موارد، همین ویژگی حیاء است. از این رو، امامان معصوم و پیامبر گرامی برای جلوگیری از این گونه اشتباهات، معنای واقعی این واژه‏ها را برای ما بیان کرده‏اند:
پیامبر گرامی فرموده‏اند: «الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلٍ وَ حَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ»؛ (5) «دو نوع حیاء داریم: حیاء عقل و حیاء حُمق. حیاء عقل، علم است و حیاء حمق، نادانی است».
حیائی که برخواسته از عقل است، در واقع، همان حیاء پسندیده است که معادل ایمان و دین معرفی شده است. انسان مؤمن، با حیاء است؛ ولی حیاء او مانع از سؤال کردن او نمی‏شود. بنابراین، هر کجا که چیزی را نمی‏داند، با کمال متانت و جرأت می‏پرسد و جهل خود را تبدیل به علم می‏کند؛ ولی افرادی هستند که از سؤال کردن خجالت می‏کشند و به عبارت دیگر، کمرو هستند و همواره این کمرویی باعث می‏شود که اوّلاً: از توانایی های خود به خوبی نتوانند استفاده کنند و ثانیا: در آن جایی که چیزی را نمی‏دانند، جرأت سؤال کردن نداشته باشند و در جهل باقی بمانند و این نوع حیاء، امری ناپسند است. اما گروه دیگری هستند که راه افراط را پیموده، برای انجام هر عملی، بدون تفکر و اندیشه اقدام می‏کنند و به قول معروف، گستاخی از خود نشان می‏دهند. چنین افرادی نیز دچار مشکل اند و با دست خودشان موجبات گرفتاری خود را فراهم می‏کنند. از آنچه گفته شد، استفاده می‏شود که حیاء حالتی است متعادل و فردی که این حالت را دارد، هم دین و ایمان خود را حفظ می‏کند و از گستاخی در عمل نسنجیده اجتناب می‏کند و هم از رفتارهای انزواطلبانه و کمرویی پرهیز می‏کند و از آنچه نمی‏داند، سؤال می‏کند.
اما این که انسان چگونه می‏تواند حالت حیاء را ایجاد کند، نیاز به راهکارهایی دارد که به برخی از آن ها اشاره می‏شود:
1. اجتناب از گناه، ولو گناهان کوچک؛ چه این که اگر انسان در گناهان کوچک بی مبالاتی کند، کم کم در انجام گناهان بزرگ گستاخ می‏شود.
2. انجام واجبات و تکالیف دینی به شکل صحیح، بهترین تمرین برای تقویت ایمان و در نتیجه حیاء در انسان می‏شود.
3. معلم اخلاق داشتن.
4. معاشرت و دوستی با افراد مؤمن وبا فرهنگ و با شخصیت و در عین حال، اجتماعی.
5. دوری و قطع ارتباط از افراد گناهکار که گستاخانه هر عمل زشتی را مرتکب می‏شوند.
6. از پرگویی اجتناب کردن و به قدر ضرورت سخن گفتن؛ چه اینکه در روایات آمده: کسی که خیلی حرف می‏زند، لغزش های او زیاد می‏شود و به دنبال آن شرم و حیاء او کاهش پیدا می‏کند.
7. در موقع اظهار نظر کردن، اول کمی فکر كردن و با تأمل و احتیاط سخن گفتن و نظرات را بیان كردن.
8. رفت و آمد به محافل و مراکز دینی و مساجد.
9. نگاه خود را کنترل کردن و به هر صدایی گوش ندادن و دست به هر کاری نزدن و قدم در هر راهی بر نداشتن؛ بلکه تمرین کردن براي كنترل و در اختيار گرفتن اعضا و جوارح و از هر غذای شبه‏ناکی تناول نکردن.
10. بالاخره این که ایمان را تقویت کردن و برای تقویت ایمان بايد سعی شود که معرفت نسبت به خداوند و معاد بیش تر شود. بايد توجه داشت که تقویت ایمان به تدریج حاصل می‏شود. از این رو، باید با تمرین و پشتکار به آنچه بیان شد، عمل شود تا بتوان - ان شاء الله - به گوهر زیبای حیاء نایل آمد و حیاء را سرلوحه همه اعمال و رفتار خود قرار داد.
براي اطلاعات بيش تر، سعي كنيد به كتاب "ميزان الحكمه" نوشته محمدي ري شهري بخش حياء يا عفت مراجعه كنيد تا در آن كتاب به منابع بيشتری راهنمايي شويد.

پی نوشت ها:
1. مهدی نیلی پور، بهشت اخلاق، ج 2، ص 637، نشر مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر.
2. ثقة الإسلام كليني، کافی، ج 2، ص 106، 8 جلدى، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1365 ه. ش.
3. همان.
4. مهدی نیلی پور، بهشت اخلاق، ج 2، ص 637.
5. محدث النوري، مستدرك الوسائل، ج 8، ص 461، 18 جلدى، مؤسسة آل البيت (ع)، قم، 1408 ه. ق.