شناخت و معرفت درست نسبت به خداوند

با سلام و تشكر از اين كه با اين مركز ارتباط برقرار نموديد:
حالت فعلي شما به ويژه موقع عبادت نگران كننده نيست .اتفاقا نشان دهنده شروع يك مرحله جديد در شكل گيري معرفت هاي ديني شما بر اساس باورهاي قطعي و يقيني است. به لطف خدا و تلاش و مطالعه و تفكر از اين مسير عبور خواهيد كرد و به آرامش خواهيد رسيد.
اين واقعيتي است كه به آن اشاره كرديد . هر تصویری که از ذات خداوند در ذهن ما و شما و ديگران هست، غیر از حقيقتت ذات خدا است ، زیرا شناخت ما از حقیقت يك شيء برگرفته از ماهيت و حدود آن است . خداوند وجود محض است . حد و حدودي ندارد تا ماهيت داشته باشد و بتوان شناخت و تعریفی برای ذات او تصور نمود . ذات و وجود خدا در ظرف فهم و ادراک ما نمی گنجد . حقیقت ذات نامحدود الهی برای ما که موجودات محدود هستیم ، قابل درک نیست . حضرت علي (ع) به اين واقعيت اشاره مي كند و خدا را اين گونه معرفي مي كند:
«حمد و سپاس مخصوص خدائی است که...افكار ژرف انديش انسان ها، ذات او را درك نمى‏كنند و دست غوّاصان درياى علوم به او نخواهد رسيد»(1). در روايات ديگر از ائمه(ع) به همين مطلب شما اشاره شده است ،حضرت فرمودند :
هر چه در ذهن شما بیاید و آن را تصور کنید، در باریک‏ترین جلوه‏ها و مفهوم‏هایش، خدا نیست ،بلکه او هم مخلوقی مثل شماست که در وجودش احتیاج دارد و برگشت وجود او به شما است.(2)
بر همین اساس در روایات آمده که در ذات الهی تفکر نکنید، اما در روایات انسان را به تفکر و تامل در اوصاف خداوند سفارش می نماید.(3) چون درك اوصاف الهي با توجه به آثار و افعال خداوند ممكن است، البته آگاهی و تصویر هر کسی از صفات جمال و جلال پروردگار نیز بر اساس میزان آگاهی و شناختی است که وی از خدا دارد . مثلا شناخت و تصویری که انبیا و ائمه علیهم السلام از علم ،قدرت ،رأفت و مهربانی ،رزاقیت ،حیّ و زنده بودن یا ابدیت و ازلیت خدا دارند، با آنچه که اصحاب و شاگردان آنان داشتند، یکسان نبود، چنان که شناخت و تصویری که عالمان و عارفان از خدا دارند، با خدایی که افراد کم سواد یا بی سواد دارند، یکی نیست .
آن چه که می تواند تصویر ذهنی ما را نسبت به خدا تغییر دهد و به واقعيت نزديك كند «معرفت وشناخت » ما است. البته ناقص بودن شناخت ما از خدا به معنی رها کردن و ترک تفکر در مورد صفات خداوند نیست، بلکه انسان باید با تفکر و مطالعه و کسب معرفت از صاحبان خرد لحظه لحظه معرفت خود را بالاتر و کامل تر کند . ارزش انسان ها هم در پیشگاه الهی به قدر معرفت آن هاست.(4)
اما فرموديد درك همنشيني خداوند خالق را با مخلوق مادي درك نمي كنيد .
همراهي خداوند كه وجودي غير مادي و مجرد و غير مركب است ،با وجودي كه مادي و مركب از اجزای مادي است منافاتي ندارد ، زيرا سنخ وجود خداوند با وجود اشیا مادي متفاوت است. محدود شدن خداوند که در اوج تجرد است، به موجودات مادی و غیر مادی امری ناممکن است، همه اشیا تجلی صفات فعل خداوندند که آن صفات هم از صفات ذات خدا نشأت گرفته است .
امام علی(ع) درباره خداوند فرمود: « خداوند داخل همه چیز است، نه به معني آمیختگی و خارج از همه چیز است، نه به معني جدایی» (5).
خداوند وجود پهناور و بیکرانی است که در دل ذره ذره اشیا حضور وجودی دارد، مانند حضور دریا در امواج . این ذرات بدون وجود حق معدومند و به برکت وجود او با او موجودند .
آنچه در جهان هستی وجود دارد ، چیزی جز خداوند و تجلی اسما و صفات او نیست . رابطه خداوند با جهان هستی ، شبيه رابطه دریا با امواج روی آن است ، که حقیقت وجودی موج چیزی غیر از آب نیست یا مانند رابطه جسم با سایه خود اوست که هر چند سایه خود جسم نیست ، اما حقیقتی غیر از او و جدای از او هم نیست ؛ با توجه به این مطلب ، خداوند به موجودات هستی ، محدود نمی شود ، همان گونه که دریا به موجش و جسم به سایه اش محدود نمی شود. البته همه اين مثال های عنوان شده برای تقریب ذهن است و هیچ تمثیل کاملی از رابطه خدا و جهان نمی توان ارائه داد. اما با درك درست اين واقعيت آرام آرام ذهن ما به حقيقت نزديك تر و معرفت ما كامل تر مي شود، پس نگران نقصان فعلی معرفت خود نباشید، بلکه به دنبال تعالی آن باشید. مسیر کلی هم این است که خداوند را از هر گونه وصف حاکی از نقص و نیازی و ویژگی های مادی مثل داشتن مکان و اندازه و صورتی منزه بدانید . او را کمال مطلق در تمام اوصاف کمالی مثل علم وقدرت و حیات و ...بدانید. اما بدانید باور این کمالات و نهادینه شدن در قلب انسان به یکباره اتفاق نمی افتد. باید تلاش کنید سطح آگاهی خود را نسبت به خدا افزایش دهید .ذهنیت شما نیز خود به خود گام به گام به همراه معرفت شما رشد خواهد کرد و تغییر می یابد . ایمان شما نیز با رشد معرفت و عمل بر اساس باورهای تان قوی تر خواهد شد ان شاءالله. لیکن در هر مرحله همان شناخت اجمالی و ناقص برای تصحیح عبادت ما کافی است. جهت مطالعه و بالا بردن سطح معرفت شما نسبت به خدا منابع زیر معرفی می شود:
1- بهترین راه خدا شناسی : آیت الله محمد محمدی ری شهری
2- همه باید بدانند: آیت الله ابراهیم امینی
3- جهان بینی توحیدی :استاد شهید مطهری
4- آفریدگار جهان /خدا را چگونه بشناسیم/در جستجوی خدا: استاد مکارم شیرازی

پی نوشت ها:
1.سید رضی، نهج البلاغه، نشر هجرت ،قم،1414ق،ص39.
2.محمد باقر مجلسی ، بحارالانوار، دار الاحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق. ج66، ص292.
3. محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، دار الکتب الاسلامیه، 1388ق. ج 1، ص 93.
4.محمد بن شهر آشوب، مناقب آل ابي طالب، انتشارات علامه ،قم،1379ش،ج4،ص179.
5.سید رضی، نهج البلاغه، نشر هجرت ،قم،1414ق،ص39.