دین و روانشناسی

پرسش: دین و روانشناسی
شرح : با سلام جایگاه و تاثیر دین درروانشناسی و سلامتی روان و درمان روان چگونه است و اینکه چگونه دین در سلامتی روان تاثیر می گذارد ؟
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
پرسش شما می طلبد که در پاسخ به آن، مطالب مبسوطی را بیان کنیم و برخی نیز مقالات و کتاب هایی در این زمینه به رشته تحریر در آورده اند؛ ولی از آن جا که پاسخگویی به سؤالات در این مرکز با محدودیت رو به رو است، تنها برخی مطالب را در قالب نکات زیر تقدیم می داریم و اطلاعات بیش تر را به مطالعه کتاب هایی در این زمینه ارجاع می دهیم:
1. قبل از هر چیز باید مرادتان را از دین مشخص کنید که منظور از آن، آیا مطلق گرایشات مذهبی با هر آیین و مسلکی است و یا منظور ادیان توحیدی و یا خصوص دین اسلام است؟
در بحث دین و مذهب و تأثیر آن بر بهداشت و سلامت روانی، اگر منظور بررسی آثار دین و مذهب بر سلامت روان باشد. در این صورت، تأثیرات دین و مذهب بر دو مفهوم بهداشت و سلامت روانی، یعنی بر سلامت و تکامل روانی و پیشگیری از بیماری‌های روانی، قابل بررسی است؛ البته چنین بحثی در بعضی از جوامع بشری مسخره می‌نماید؛ زیرا مفهومی که آن ها از مذهب دارند، جای هیچ گونه نقش مثبتی را باقی نمی‌گذارد؛ ولی یقیناً برای عده‌ای از افراد و جوامع بشری، خصوصاً برای مسلمانان که دین اسلام به عنوان مذهب حق برگزیده اند، چنین عنوانی قابل طرح است و حتی تنها راه بررسی انسان و جهان و روابط بین آن ها مد نظر می‌باشد.
پاسخ به این پرسش که آیا مذهب و آموزه‌های دینی می‌تواند در حوزه روان‌شناسی نظر دهد و اثرگذار باشند، به چند گره اساسی بستگی دارد. برداشت‌های متناقضی که در برخوردها و نوشته‌های افراد و جوامع مختلف جلب توجه می‌نماید، یقیناً ناشی از تجربیات و برخوردهایی است که به صورت نظری و عملی با افراد، مؤسسات و نوشته‌هایی که قیافه مذهبی دارند، بوجود آمده‌اند. اگر بپذیریم که انسان آگاهانه قصد ضرر زدن به خود را ندارد، چنانچه انسان، خودآگاهی ناشی از فطرت سالم را حفظ نموده باشد و مذهب هم برای انسان مفید باشد، یقیناً مورد پذیرش قرار می‌گیرد.
2. ادیان الهی و از جمله اسلام، در طی قرون متمادی با القای نوعی طرز تفکر، زندگی فردی و اجتماعی میلیاردها انسان را در نقاط مختلف جغرافیایی اداره کرده‌اند و در حال حاضر نیز این کار را انجام می‌دهند. بررسی روشی که این ادیان در برخورد با انسان ها مورد استفاده قرار داده‌اند و توجه به بعد اختصاصی در روان انسان ها که پذیرش این آموزش‌ها را امکان‌پذیر ساخته است، می‌تواند منجر به کشف دستگاه روان‌شناسی خاصی گردد که اصول آن، در کارهای روزانه روان‌شناسی، روان‌درمانی و بهداشت روانی به ما کمک نماید و تعریفی اختصاصی از انسان ایده‌آل و جامعه ایده‌آل به دست دهد. آموزش‌ها و واقعیاتی که در این ادیان، مخصوصاً در دین اسلام وجود دارند، نشان می‌دهند که بشریت به طور نهایی، مذهب توحید را خواهد پذیرفت و ابعاد روانی او جز از این راه اشباع نخواهد شد. مذهب اسلام به موازات اعتقاد به اصالت روان و تلقی انسان به عنوان ترکیبی از عناصر شیمیایی و عاملی غیر مادی که به نام روح نامیده می‌شود، موجب هماهنگی بین این عناصر می‌گردد و به او حیات می‌دهد و مغز را به عنوان مرکز تعقل معرفی می‌نماید. به این ترتیب، مکتب روان‌شناسی اسلامی برای ایجاد پدیده‌ها و فعل و انفعالات حیاتی و روانی، هم به جنبه‌های فیزیکی و هم به جنبه‌های غیر فیزیکی، معتقد است.
3. تغییرات عمیقی که مکتب اسلام در دهه‌های اخیر در ایران و در کل جهان به وجود آورده است، نشان می‌دهد که اگر مذهب حق، آن طور که هست و باید باشد، به مردم القا شود، می‌تواند انقلاب های عظیمی را در جهان به وجود آورد و مسیر حرکت را به نفع انسان عوض کند و آرامش و امنیت روانی و اجتماعی را از طریق زدودن عوامل فساد ایجاد نماید؛ به عنوان مثال، الکلیسم که اینک توسط سازمان بهداشت جهانی به عنوان خطر در حال رشد در جهان مطرح می‌گردد، در کشور ایران پس پیروزی انقلاب اسلامی تا حد زیادی از بین رفت و به خواست خدا سایر فسادهای اجتماعی نیز با برنامه‌ریزی بر اساس ضوابط اسلامی کنترل خواهند شد. با فراگیر شده مکتب اسلام، نقش اسلام در سلامت جسمی و روحی فرد و جامعه بهتر نمایان خواهد شد.
4. آنچه امروزه مسلم است، تأثیر دین و آموزه های دینی و مذهبی بر سلامت روانی افراد است. مطالعات آزمايشى انجام شده به منظور تعيين نوع بهزيستى روانى در طول حيات هر فرد، پيوسته از دین و مذهب به عنوان يك ويژگى ضرورى براى سلامت جسمی و روانی مطلوب نام برده اند.
5. رابطه بين مذهبى بودن افراد و سلامت و بهداشت روانى، در جمعيت هاى گوناگون گزارش شده است. نتايج اين مطالعات، حاكى از آن است كه ميزان شركت در كليسا با افسردگى رابطه اى منفى (معكوس) دارد؛ به گونه اى كه ميزان افسردگى در بين كسانى كه به كليسا مى روند، تقريباً نصف ميزان آن در افرادى است كه به كليسا نمى روند. كونيك، هايز، جرج و بلازر، (1997)، وودز (Woods,T)، آنتونى (Antoni,M)، ايرونسون (Ironson,G) و كلينگ (Kling,D، 1991 أ، (1999) گزارش مى كنند كه استفاده زياد از مذهب به عنوان يك سازوكار براى كنار آمدن، در دو نمونه مجزّا از افراد مبتلا به بيمارى HIV، منجر به بروز نشانگان كمترى از افسردگى و اضطراب گرديد. مطالعه ديگرى (ميكلى، كارسون، و سوكن، 1995) اين نظريه را مطرح مى كند كه مذهب مى تواند تأثيرى مثبت (مثل ترغيب افراد به همبستگى اجتماعى، كمك به ايجاد معنا در زندگى) يا منفى (پروراندن احساس گناه يا شرمسارى بيش از حد در ذهن، به كاربردن مذهب به عنوان يك راه فرار از مواجه شدن با مشكلات زندگى) بر سلامت روانى داشته باشد. اين پژوهش همچنين گزارش داد كه افراد برخوردار از دين دارى درونى سطح بالا، افسردگى و اضطراب كمترى دارند و كمتر در جستجوى توجه نارساى كنش ورانه هستند. اين افراد همچنين سطوح بالايى از قوى بودن من، همدلى و رفتار اجتماعى انسجام يافته را به نمايش مى گذارند.

پرسش: و همین طور روانشناسان چگون می تواند با استفاده دین و تعالیم دینی به بهبود بیمار روانی کمک کند لطفا هرکدام را به طور کامل و مفصل شرح دهید. اگر می شود پرسشنامه و آماری در مورد سلامت روان کسانی که اهل دیند و غیره برایم ارسال کنید؟
پاسخ:
در پاسخ به سؤال شما مطالبی را در قالب نکات زیر تقدیم می داریم:
1. زماني كه روان‏شناسي به عنوان يك علم در غرب مطرح شد، نزاع با دین و مذهب به اوج خود رسيده بود؛ مكتب‏هاي مادي‏نگر دین و مذهب را نفي و از آن به عنوان «افيون ملت‏ها» ياد مي‏كردند. فرويد به عنوان مهم‏ترين نظريه‏پرداز و روان‏شناس دهه‏هاي اول قرن حاضر، دین و مذهب را داراي مؤلّفه‏هاي بيماري‏زا مي‏دانست. در خلال دهه‏هاي بعد هم روان‏شناسي راهي جدا از مذهب پيمود و تلاش در جهت انكار و نفي مذهب، به ويژه نفي نقش آن در سلامت روان و اصلاح فكر و رفتار، همچنان ادامه يافت.
اما اين حقيقت هيچ‏گاه قابل انكار نبوده كه وجود خداوند در همه جا قابل لمس است، به دليل آنكه اسلام مكتب هدايت است و هدايت محور اصلي كار مشاوره، بايد گفت: براي آن نظامي وجود دارد كه بايد كشف شود، چرا كه دين براي حل مشكلات و رفع موانع و شكوفايي استعدادهاي آدمي، راه‏هايي پيشنهاد مي‏كند كه مشاوره هم غير از اين نيست.
2. روانشناسان اسلامی برخي اصول و روش‏هاي مشاوره و درمانگري شناختي و رفتاری را بر اساس آموزه های دینی که از منابع اسلامي استخراج شده بیان کرده اند که ما در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1- معادانديشي و شناخت درماني
معادانديشي ضامن سعادت و رفاه و امنيت جوامع بشري است. هرگاه انسان‏ها معتقد باشند داراي حقيقتي هستند كه با مرگ از بين نمي‏رود، بلكه آغاز زندگي جديدي را تجربه خواهند كرد و بين زندگي اين دنياي آن‏ها و حيات پس از مرگ رابطه‏اي وجود دارد و اين رابطه از نوع عليّت و عينيت است، نه قرارداد صرف، احساس مسئوليت و بيم از سرنوشت آن‏ها را از هر نوع احساس پوچي و تنهايي باز مي‏دارد و اميد به آينده درخشان موجبات آرامش خاطر و فكر آن‏ها را فراهم نموده، به يأس و نوميدي و فشارهاي رواني پايان مي‏دهد.
2- اميد و شناخت‏درماني
اميد در سلامت‏رواني انسان نقش مهمي بر عهده دارد. اميد، به زندگي انسان معنا مي‏بخشد و هنگام هجوم مشكلات، ناملايمات، رنج‏ها و اندوه‏ها و مصايب و ناگواري‏ها، از فروپاشي رواني انسان جلوگيري مي‏كند و مانع استيلاي يأس و دل‏سردي بر انسان مي‏گردد. بدون اميد، زندگي، بي‏معنا، تلاش ناموجّه، و اضطراب و افسردگي حضور موجّه پيدا مي‏كنند و سياهي و تاريكي و ابهام افق آينده را مي‏پوشاند.
3- ذكر درماني
زندگي ماشيني قرن حاضر مشكلات فراواني را به ارمغان آورده است: جنگ‏هاي مخرّب، كه با از دست دادن عزيزان همراه بوده، قطع و محدود شدن روابط خويشاوندي كه باعث از دست دادن حمايت‏هاي اجتماعي و سبب ايجاد افسردگي‏هاي فراواني گرديده، نبود احساس امنيت كه اضطراب بشر را افزايش داده، وجود سلاح‏هاي كشتار جمعي كه بشر را بسوي نابودي سوق داده و از نظر رواني درمانده و مستأصل كرده. در اين‏گونه موارد، علاوه بر راه حل‏هاي دراز مدت، بشر نيازمند تسكين و آرامش فوري است تا بتواند در كوتاه مدت، با اين مشكلات كنار آيد و با مسائل سازگاري پيدا كند تا در دراز مدت، به راه حل‏هاي اساسي براي ريشه‏كن كردن اين مشكلات بپردازد. يكي از اموري كه در اين شرايط به انسان آرامش مي‏بخشد، «ياد خداوند» است: (اَلا بِذِكرِ اللّهِ تَطمئنُّ القُلوُب) (رعد: 28): همانا با ياد خدا، دل‏ها آرامش مي‏يابد.
تبيين روان‏شناختي اين مسئله اين است كه فرد در حالي كه به ياد خداست، خود را به منبع و قدرت لايتناهي متصل مي‏بيند و از تنهايي و استيصال رها مي‏شود. تأثير اين ياد پيدايش آرامش زودرس در روان و جسم فرد است.
4- توبه درماني
توبه داراي دو جنبه شناختي و رفتاري است، بسياري از علماي اخلاق نخستين گام براي اصلاح و هدايت و راهنمايي را «توبه» شمرده‏اند؛ توبه‏اي كه صفحه قلب را از آلودگي‏ها پاك كند و تيرگي‏ها را مبدّل به روشنايي سازد. توبه در واقع اساس دين را تشكيل مي‏دهد؛ چرا كه دين و مذهب انسان را به جدا شدن از بدي‏ها و آنچه در روان انسان آثار منفي ايجاد مي‏كند و بازگشت به خيرات دعوت مي‏كند.
3. اگرچه همه آموزه‏ها و تعاليم حيات‏بخش اسلام براي سلامت و سعادت دنيا و آخرت انسان تشريع شده‏اند، اما به طور خاص، در دستورات ديني در بحث پيش‏گيري از ابتلا به آسيب‏هاي روحي و رواني و در نتیجه آن سلامت روانی انسان، آموزه‏هايي وجود دارند كه بررسی تفصیلی آنها مقاله مستقلی را می طلبد. در اینجا به صورت فهرست وار به برخی از آموزهای دینی که در این میان نقش بارزی دارند، اشاره می کنیم: آموزه‏هايي چون: صبر، كار و تلاش مفید و سازنده، ورزش و تفريحات سالم، تقوا، توبه، اميدواري، اعتقاد به معاد و جاودانگي انسان، ياد مرگ، صله رحم، اعتقاد به قضا و قدر، استغفار زياد، ترك حسادت، زندگى پاكيزه ناشى از عمل صالح، هم نشينى با مؤمن، گفتن ذكرهاى مخصوص، دعا، نماز و اعمال دینی.
همه این آموزه های دینی به نوعی در سلامت روانی افراد نقش دارند و روانشناسان می توانند با توجه دادن بیماران و مراجعان به این امور، آنها را از لحاظ شناختی و رفتاری کمک کرده و در بهبود بیماری روانی و اختلالات روانی آنها مؤثر گردند.
4. برای دریافت اطلاعات تفصیلی در خصوص جایگاه و تاثیر دین در روانشناسی و سلامتی روان و روان درمانی و نقش تعالیم و آموزهای دینی به سلامت روانی و بهبود اختلالات روانی و تأثیر دین و مذهب بر سلامت روان می توانید به کتابهایی که در مکاتبه قبلی خدمتتان معرفی گردید و نیز به پژوهش هایی که اخیراً درباره جهت گیری مذهبی و سلامت روان انجام گرفته مراجعه کنید و برای آشنایی با آزمون ها و مقیاس های دینی و دریافت پرسشنامه های آنها کتابهای زیر را مطالعه فرمایید:
1- مبانی نظری مقیاسهای دینی: گزیده مقالات همایش مبانی نظری و روان سنجی مقیاسهای دینی. پدیدآورنده: مسعود آذربایجانی (به اهتمام)، محمدرضا سالاری فر (به اهتمام)، عباس رحیمی نژاد (به اهتمام) ناشر: پژوهشکده حوزه و دانشگاه 1384
2- تهیه و ساخت آزمون جهت گیری مذهبی با تکیه بر اسلام. پدیدآورنده: مسعود آذربایجانی. ناشر: پژوهشکده حوزه و دانشگاه 1387
3- معرفی مقیاسهای دینی: 121 مقیاس خارجی به ضمیمه 16 مقیاس داخلی. پدیدآورنده: پیتر هیل، رالف هود، سیدمهدی موسوی (مترجم)، مسعود آذربایجانی (مترجم) ناشر: پژوهشکده حوزه و دانشگاه 1384.