درباره طی الارض

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
طی الارض به معنای تصرف در زمان و مکان یا اسباب غیر عادی و نامرئی است.
اصل وجود چنین پدیده‏ای مورد تأیید قرآن می‏باشد.
در داستان مربوط به حضرت سلیمان و احضار تخت ملکه سبا جهت قدرت نمایی سلیمان نبی می‏خوانیم:
"سلیمان گفت: ای بزرگان! کدام یک از شما توانایی دارید تخت او را پیش از آن که خودشان نزد من آیند، برای من بیاورید؟ عفریتی از جن گفت: من آن را نزد تو می‏آورم ،پیش از آن که از مجلست برخیزی و من نسبت به آن توانا و امینم! (اما) کسی که دانشی از کتاب داشت گفت: آن را پیش از آن که چشم بر هم زنی، نزد تو خواهم آورد...". (1)
سر انجام آن کسی که بهره ای از اسم اعظم خدا داشت، توانست آن کار خارق عادت را پدید آورد ، تخت پادشاه و ملکه سبا ( واقع در کشور یمن امروزی ) را، در یک چشم به هم زدن (طرفه العین) نزد حضرت سلیمان در فلسطین حاضر کند.
این که طی الارض چه تحلیل و تفسیری دارد، از علم و آگاهی ما به دور است، ولی معصومان علیهم السلام ، و برخی از اولیای خدا و افراد مقرب درگاه الهی از این قدرت برخوردار بودند،
طی الارض در معنای مشهور آن، قدرتی افاضی و عنایتی الهی است که خداوند آن را به برخی از بندگان صالح خود عنایت می کند ، عنایات و افاضه خداوند بر اساس حکمت و با توجه به معرفت افراد و ظرفیت ، لیاقت و صلاحیت آن ها ، هم چنین با توجه به میزان اخلاص و درجات یقین شان است. عامل اصلی این عنایت ،تعبد و بندگی خالصانه است . ممکن است عمل واحدی از جهت کمیت را افرادی انجام بدهند ، ولی به خاطر متفاوت بودن کیفیت عمل یا متفاوت بودن شایستگی های درونی شان ، نتیجه یکسان و واحدی دریافت نکنند ، امیر المؤمنین یک انگشتر در نماز به فقیری داد ، خداوند آیه ولایت یعنی : «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»؛ (2) را در حق او نازل کرد . فردی از اصحاب پیامبر (ص) به خاطر آن که آیه در حقش نازل شود ، بیش از هفتاد انگشتر قیمتی در نماز به فقرا داد ، خدا یک کلمه در موردش نگفت . چون حضرت علی علیه السلام کار را خالص برای خدا انجام داده بود نه برای تعریف و تمجید یا نازل شدن آیه ای در حق خودش ، ولی آن یکی برای نازل شدن آیه ای از قرآن انگشتر خود رابخشید . آنان که صاحب طی الارض شدند ، به خاطر دست یافتن به طی الارض راه سیر و سلوک و عرفان و خود سازی را نپیموده اند، بلکه آن چه در ذهن و خیال شان خطور نمی کرد ، همین معنا بود . آنان تعبد و بندگی خالصانه خدا را به خاطر خود خدا و کمال و جمال و جلال او انجام دادند و مسیر تهذیب نفس و تکامل و قرب به خداوند را به گونه ای پیمودند که توانستند به جایی برسند که به نوعی مظهر تجلی صفات الهی در عالم گردند ؛ و لیاقتو درجه بنده خدا بودن را کسب کنند ، و ظرفیت برخورداری از موهبت های خاص الهی را به دست آورند.
بنا بر این اگر چه طی الارض از اسرار غیبی و شایسته رستگاران است و راه رسیدن به اسرار غیبی، تهذیب نفس و خودسازی و مخالفت با هوای نفس و کشیدن ریاضت است. قرآن کریم می فرماید: «‌قد افلح من تزکی؛ (3) هر کس خود را تزکیه کرد، رستگار شد» در آیه دیگر می فرماید: «‌قد أفلح من زکّاها و قد خاب من دسّاها؛ (4) رستگار شد کسی که خود را تزکیه کرد و زیانکار است کسی که فریب نفس خود را خورد».
در خودسازی و جهاد با نفس نخست باید به چند نکته اساسی توجه نمود:
1. همان گونه که در تربیت و سلامت بدن، ریاضت و ورزش لازم است، در خود سازی و تهذیب نفس نیز ریاضت و مبارزه و جهاد با نفس ضرورت دارد.
2. همان گونه که در پرورش اندام، از نرمش و فعالیت‏های ساده و اندک آغاز می‏شود و به تدریج به ورزش‏های سنگین‏تر وارد می‏شوند، در تربیت روح نیز باید از اندک شروع کرد و به تدریج به مراحل بالاتر رسید.
3. همان طور که در ورزش بدنی، تداوم و استمرار لازم است، در ریاضت نفسانی نیز تداوم، شرط رسیدن به مقصد است. قرآن می‏فرماید: «به یقین کسانی که گفتند: پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‏شوند که نترسید و غمگین مباشید». (5)
علی (ع) می‏فرماید: «قَلِيلٌ مَدُومٌ عَلَيْهِ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ ؛ (6) عمل اندکی که پیوسته باشد، بهتر است از بسیاری که تو را خسته و وامانده سازد».
در حدیث دیگری امام باقر (ع) می‏فرماید: «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا دَاوَمَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَ إِنْ قَلَّ ؛ (7) محبوب‏ترین کار نزد خدا، آن است که انسان بر آن مداومت کند هر چند اندک و ناچیز باشد».
4. چنان که در سلامت جسم، فعل و ترک (دارو خوردن و پرهیز نمودن از بعضی غذاها) هر دو با هم مؤثر است، در سلامت و تهذیب روح نیز فعل و ترک هر دو لازم است، مانند ادای واجبات و ترک گناهان و محرمات و تولی و تبری.
5. مهم‏ترین چیزی که در جمیع مراحل باید رعایت شود، اخلاص و داشتن نیت خالصانه برای خداوند در همه امور است. قرآن بر این نکته تأکید دارد که در مسیر دین و پرستش بایستی اخلاص داشته باشید: «به آن ها دستوری داده نشده بود جز این که خدا را با کمال اخلاص پرستش کنند». (8)
‌عالمان علم اخلاق می‌گویند: برای خودسازی ابتدا باید رذائل اخلاقی و اخلاق بد را از خود دور کرد، سپس‌ درخت پاکی نشاند. «دیو چو بیرون رود، فرشته درآید» . با وجود صفاتی مانند حسد و کبر و خودپسندی و خودخواهی و هوس گرایی،‌ دست‌رسی به صفات پسندیده و انجام اعمال خیر بسیار مشکل خواهد بود. اخلاق بد در وجود انسان به منزله بیماریی است که مفاسدی به دنبال دارد.
‌مرحوم نراقی می‌گوید: «‌زنهار ای جان برادر! تا حدیث بیماری روح را سهل نگیری.معالجه آن را بازیچه ‌نشماری و مفاسد اخلاق را اندک ندانی... ‌ مسامحه در معالجه آن ها آدمی را به هلاکت دائم و شقاوت ابدی‌می‌رساند . صحت روح و اتصاف آن به محاسن اخلاق باعث زندگانی ابدی و حیات حقیقی می‌شود . بعد از آن ‌که ساحت نفس از اخلاق ناپسند پاک و آراسته گردد، مستعد قبول فیض‌های الهی می‌گردد». (9)
پیامبر (ص) فرمود: «‌لا تدخل الملائکه بیتاً فیه کلب؛ (10) ‌ملائکه داخل خانه‌ای که در آن سگ باشد ‌نمی‌شوند». در خانه دلی که پر از سگ های درنده است، چگونه فرشته رحمت داخل شود؟ پس ابتدا لازم است سگ های هار را از درون خانه دل بیرون کرد، آن گاه به انتظار فرشته رحمت نشست.
‌- نکته دیگری که در خودسازی لازم است، محاسبه اعمال و کردار خود است. هر کسی که در این راه قدم ‌برمی‌دارد، باید در اعمال و رفتار خود دقت کند و مراقب آن ها باشد . اگر دچار گناهی شد، توبه کند. در روایت ‌آمده است: «‌حاسبوا أعمالکم قبل أن تحاسبوا؛ (11) به اعمال تان رسیدگی کنید، قبل از این که در روز قیامت به آن ‌رسیدگی شود».
6. عادت دادن نفس بر عادات خوب و پسندیده، اگر چه مشکل باشد، ولی ‌چاره‌ای از آن نیست. عادات خوب مانند: خواندن نماز در اول وقت و با جماعت، خواندن مناجات و راز و نیاز با ‌خدا، قرائت قرآن، خواندن نماز شب، کمک و دلسوزی نسبت به مستضعفان و بینوایان، احترام به بزرگان، امر به ‌معروف و نهی از منکر با حفظ آداب و شرایط و مقدمات آن.
‌تصمیم و اراده بر ترک عادات زشت و گناه، نشانه بزرگی و ‌شجاعت نفس است. کسی که بتواند تصمیم بر ترک گناه بگیرد، می‌توان او را مجاهد در راه خدا دانست. تهذیب‌ اخلاق جهادی است که مشکل‌تر از جنگیدن با کفّار است. پیغمبر فرمود: «‌ أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَوَاهُ ؛ (12) شجاع‌ترین و‌ قدرتمندترین مردم کسی است که بر هواهای نفسانی‌اش غالب آید».
‌با توجه به این مقدمات می گوییم که: تهذیب نفس در دو مرحله انجام می‏گیرد:
1) تخلیه، 2) تحلیه.
مراد از تخلیه، بیرون کردن صفات رذیله و ناپسند از دل است .
مراد از تحلیه، پرورش فضایل و تحصیل صفات پسندیده است. آن چه علمای اخلاق در این امر مؤثر می‏دانند چهار چیز است :1. مشارطه، 2. مراقبه، 3. محاسبه، 4. معاقبه.
گام اول:
مشارطه است؛ یعنی هر روز با خود شرط کند که گناه مرتکب نشود.
گام دوم:
مراقبه است، یکی از عوامل مهم خودسازی و تهذیب نفس، مراقبت و توجه به نفس است. کسی که اعمال و رفتار خود را در محضر خدا ببیند ،همواره مراقب و مواظب نفس خود خواهد بود. قرآن مجید بر این نکته تأکید می‏کند. این مراقبت از تدبر در قرآن و اعتقاد به حساب در قیامت به دست می‏آید. خداوند می‏فرماید:
«ما یلفظ من قول إلاّ لدیه رقیب عتید؛ (13) هیچ سخنی را بر زبان نیاورد جز این که برای ثبت آن فرشته‏ای حاضر و مراقب است».
گام سوم:
محاسبه نفس است، چه بسا انسان به دلیل غفلت به وظیفه‏اش عمل نمی‏کند .در این جا لازم است در پایان هر روز به حساب خویش برسد تا کاستی‏ها را جبران نماید. مراقبت و حسابرسی برای تزکیه نفس ضروری و اجتناب‏ناپذیر است.
گام چهارم:
معاقبه نفس است؛ یعنی در صورتی که با محاسبه دریافت که بر خلاف عهد و پیمان خود عمل کرده است ،نفس خویش را مؤاخذه نماید و در صورت لزوم آن را تنبیه سازد. البته این راه موانعی دارد که مهم‏ترین آن محبّت به دنیا و پیروی از هوای نفس و آرزوهای دراز و غفلت از خدا به شمار می‏رود. با تفکر در آفرینش و یاد خدا و توجه به آخرت و دعا و تضرع می‏توان از وساوس شیطانی رهایی یافت و موانع را از پیش رو برداشت.
دوست عزیز!
راه تهذيب نفس سخت است و دشوار ، اما پیمودنی است . خواستن، توانستن است، هر کسی به بخواهد می تواند به این مقام برسد در هر سنی که باشد.
توصيه مهم :
سعي كنيد هدفتان از تهذيب نفس ، رسيدن به خدا باشد نه رسيدن به طي الارض و ... .
اين را بدانيد كه اولياء الهي توجهي به اين كرامات ندارند و فقط بندگي برايشان اهميت دارد.
نکات دقیقی در خصوص طی الارض در کتاب « مهر تابان» تألیف علامه محمد حسین طباطبایی طهرانی از قول علامه طباطبایی مفسر قرآن و صاحب المیزان ، بیان شده ، می توانید به آنجا مراجعه نمایید.
پی‌نوشت‏ها:
1. نمل (27) آیه 39 .
2. مائده (5) آیه 55 .
3. . اعلی(87) آیه 14.
4. الشمس (91) آیه 9.
5 . فصلت (41) آیه 30.
6 . محمد بن الحسن الحر العاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه آل البيت، قم، سنه النشر/1409 ه.ق ،ج1، ص 118.
7 . همان ،ج4 ، ص121.
8 . بیّنه (98) آیه 5 .
9. ملا احمد نراقی ، معراج السعاده، انتشارات دهقان ، ص 13.
10 . العلامه المجلسي، بحار الانوار، مؤسسه الوفاء، بيروت، لبنان، سنه النشر/1404 ه.ق ، ج 62، ص 54.
11. همان، ج 7، ص 126.
12. الشيخ الصدوق، الفقيه (من لايحضره الفقيه)، مؤسسه النشر الاسلامي، قم، سنه النشر/1413 ه.ق ، ج4، ص394.
13. ق (50) آیه18.