خدا

پرسش: سلام من دو سوال داشتم امام صادق فرمودند سخت ترین مردم در بلا پیامبران هستند سپس پیروان آنان وبه ترتیب. چرا کسی که به سمت خدا می رود بلا سرش می آید فلسفه این بلا چیست و برای چه این جوری که انسانها از خدا فاصله می گیرند؟
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
جهان هستی نظامی هدفمند و هدف‌گرا است،‌ چون آفریننده آن خداوند حکیم است. حکیم کسی است که کار و قول و عملش بدون حکمت نیست. از سویی می‌دانیم بر اساس «توحید افعالی» فاعل و علت همه فعل و انفعالات جهان،‌خداوند حکیم است.
بنا بر این لباس هستی یا نیستی،‌ وجود یا عدم به تن چیزی پوشانده نمی‌شود مگر به اراده حق تعالی. هیچ حادثه و اتفاقی نمی‌افتد،‌ و هیچ سالمی بیمار نمی‌شود و بیماری شفا نمی‌یابد مگر آن که مقرون به حکمت و علتی باشد. البته حکمت و علت پیدایش پدیده‌ها و حوادث مادی است و برخی غیر مادی.
حق تعالی به مقتضای حکمت خویش برای پیدایش هر پدیده‌ای، علتی مادی یا معنوی و یا هر دو قرار داده است.
پیش از بیان حکمت‌ها در بلاها و مصیبت‌ها، ذکر این نکته لازم است که نعمت‌ها، خوشی‌ها و لذت‌های دنیا از یک سو و سختی‌ها و بلاها و مصیبت‌ها از دیگر سو امور نسبی هستند و به نوع واکنش انسان در برابر آن ها بستگی دارد.
بلاها برای کسانی که در برابر آن، راه بی‌خبری پیش می‌گیرند و ناله و شکوه سر می‌دهند و اظهار عجز و ناتوانی می‌کنند، واقعاً بلاست، ولی آدم‌هایی که از آن بهره‌برداری مثبت می‌کنند و با صبر و استقامت در رویارویی با مشقت‌ها روح خود را کمال می‌بخشند،‌ نردبان ترقی و کمال و نعمت بزرگی است . آدمی باید با مشقت‌ها و سختی‌ها رو به رو گردد و آن را تحمل کند تا هستی و کمال لایق مقام انسانی را بیابد و به آسایش و رفاه حقیقی برسد.
قرآن کریم برای بیان پیوستگی سختی‌ها و آسایش‌ها می‌فرماید: «فإنّ مع ‌العسر یسراً إنّ مع ‌العسر یسراً؛ پس حتماً با سختی، آسایشی است و حتماً با سختی آسایشی است.» نه آن که بعد از سختی آسانی است،‌ بلکه آسانی همراه و در متن سختی است. از این رو وقتی خدا نسبت به بنده‌ای لطف مخصوصی دارد،‌ او را گرفتار سختی‌ها می‌کند.
امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «خدا زمانی که بنده‌ای را دوست بدارد، او را در دریای شدائد غوطه‌ور می‌سازد».
بنا بر این سختی‌ها و بلاها را از نگاه‌های متفاوتی می‌توان بررسی کرد.
از دیدگاه قرآن و حدیث باید گفت که: در گرفتاری‌ها حکمت‌ها و فلسفه های مختلفی وجود دارد که مهم ترین آن ها عبارتند از:
1. آزمون الهی:
وسیله‌ای است جهت آزمایش و امتحان انسان‌ها،تا ماهیت و جوهر حقیقی خویش را آشکار سازند، نیز برای پرورش و تکامل جان‌ها است.
2. بالا بردن درجه:
بلاها و مشقت‌ها و مصیبت‌ها برای بندگان خاص (انبیا و اولیای الهی و پیروان صادق آنان) هدیه حق تعالی و نردبان رحمت است تا از این طریق صعود و عروج کنند و به او نزدیک تر شوند. همچنین در جوار قرب الهی به آسایش و آرامش مطلق نایل گردند.
3. کفارة گناهان: (البته براي غير معصومين )
پاداش و کیفر بیش‌تر بازتاب طبیعی و تکوینی اعمال انسان‌ها است که دامن آنها را می‌گیرد. قرآن مجید بین عمل و جزا رابطه تکوینی قائل است و می‌فرماید: «هر مصیبتی که به شما می‌رسد،‌ به خاطر کارهایی است که انجام داده‌اید». (1)
گاهی مصائب جنبة دسته جمعی دارد، چون محصول گناهان جمعی است. از این رو می‌فرماید: «فساد در خشکی و دریا به خاطر اعمال مردم آشکار شد تا نتیجه بعضی از اعمالی را که انجام داده‌اند، ‌به آنان بچشاند، شاید بازگردند». (2)
البته هر چند ظاهر آیه عام است و همه گرفتاری‌ها را در بر می‌گیرد، ولی مثل دیگر آیات استثنا دارد، مانند مشکلات پیامبران و اولیا و مؤمنان واقعی، زیرا با این که گناه نکرده‌اند، ولی به خاطر آزمایش یا ترفیع درجه به گرفتاری مبتلا می‌شوند،‌ ولی می‌توان گفت بیشتر مصیبت‌ها و ناراحتی‌ها معلول گناه است. امیر المومنین (ع) می‌فرماید:
«هیچ بلایی و کم شدن روزی نیست مگر به واسطه گناه،‌حتی خراش‌ها و زخم‌های بدن و افتادن روی زمین و هر مصیبتی دیگر». (3)
در یک روایت جامع امام علی (ع) در مورد فلسفه بلاها می‌فرماید: «بلاها برای ظالم تـأدیب و برای مؤمنان امتحان و برای پیامبران درجه و برای اولیا کرامت و مقام است». (4)
پی‌نوشت:
1. شوری (42) آیه 30.
2. روم (30) آیه 41.
3. شیخ صدوق ، خصال، ترجمه كمره‏اى،‏ انتشارات كتابچى، چاپ تهران،‏‏ سال 1377 ش،‏ نوبت چاپ اول،‏ ج 2، ص 616.
4. علامه مجلسى، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ناشر اسلاميه‏، چاپ تهران‏،‌ ج 78، ص 198.

پرسش: در قرآن گفته هر گرفتاری که به شما می رسد به خاطر اعمال شما است . پیامبر به امام علی می فرماید زخمی که از شاخه درخت یا لغزش پا ایجاد می شود به خاطر گناهی است که انجام دادیم.ما از کجا بدانیم این بلا به خاطر گناه است یا امتحان اللهی؟
پاسخ:

خداوند منان در این آیه می فرماید:
«إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُون‏؛( 1) هر گاه نيكى به تو رسد، آن ها را ناراحت مى‏كند و اگر مصيبتى به تو رسد، مى‏گويند: «ما تصميم خود را از پيش گرفته‏ايم.» و بازمى‏گردند در حالى كه خوشحالند!
دانستن این مسئله که این بلا و گرفتاری هایی که بوجود می آید به خاطر گناه است یا بخاطر امتحان بسیار سخت است؛ اما در صورتی آشکار خواهد شد که شما به رفتارها و برخوردهایی که در مقابل انسان ها و خالق هستی انجام می دهید نظارت و مراقبت کافی را انجام دهید و در برابر این مراقبت اگر دیدید گناهان ویژه ای انجام ندادید که مستحق این نوع عذاب باشد، پس سعی کنید به عنوان امتحان و آزمایش ملاحظه نمایید و صبوری را پیشه کنید که بر آن ها اجری فراوان و پاداش هایی بهشتی قرار دارد .
در هر دو صورت عبادت و خلوص نیت خویش را در برابر خدا بالا ببرید و از آنچه که انجام داید و شاید حق بندگی را انجام ندادید و متوجه نبودید، توبه کنید تا در برابر بلا صبور شده و ماجور هم بشوید.
در علل و حکمت گرفتاری‌ها و بلا ها به دو امر مهم اشاره کردید که به بیان دیگری مختصرا توضیحی می دهیم:
بلاهایی که به انسان می رسد می تواند به دو گونه باشد:
اول:
نتیجه عملکرد خود انسان است و در واقع می تواند کفاره گناهان یا عذاب دنیوی یا کاستن از عذاب اخروی در دنیا باشد.
پاداش و کیفر بیش‌تر بازتاب طبیعی و تکوینی اعمال انسان‌ها است که دامن آن ها را می‌گیرد. قرآن مجید بین عمل و جزا رابطه تکوینی قائل است و می‌فرماید: «هر مصیبتی که به شما می‌رسد، ‌به خاطر کارهایی است که انجام داده‌اید». (2)
گاهی مصائب جنبة دسته جمعی دارد، چون محصول گناهان جمعی است. از این رو می‌فرماید: «فساد در خشکی و دریا به خاطر اعمال مردم آشکار شد تا نتیجه بعضی از اعمالی را که انجام داده‌اند، ‌به آنان بچشاند، شاید بازگردند». (3)
دوم:
بلاها و مشکلاتی که در دنیا برای انسان وجود دارد، در لوح محفوظ ثبت شده و باید به وجود بیاید که آزمون الهی و امتحان بنده از این قبیل است:
«ما أَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا في‏ أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ في‏ كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسيرٌ؛ (4) هيچ مصيبتى (ناخواسته) در زمين و نه در وجود شما روى نمى‏دهد مگر اين كه همه آن ها قبل از آن كه زمين را بيافرينيم در لوح محفوظ ثبت است و اين امر براى خدا آسان است».
هر که در این بزم مقربتر است جام بلا بیشترش می دهند
این ابتلائات الهی، وسیله‌ای است جهت آزمایش و امتحان انسان‌ها،تا ماهیت و جوهر حقیقی خویش را آشکار سازند، نیز برای پرورش و تکامل جان‌ها است.
« وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرينَ؛ (5) قطعاً همه شما را با چيزى از ترس، گرسنگى، و كاهش در مال ها و جان ها و ميوه‏ها، آزمايش مى‏كنيم و بشارت ده به استقامت‏كنندگان»‏.
البته هر چند ظاهر آیه عام است و همه گرفتاری‌ها را در بر می‌گیرد، ولی مثل خیلی از آیات قرآن مجید دارای استثنائاتی است؛ مانند بلا ها و مشکلاتی که برای پیامبران و ائمه و اولیاء و مؤمنان واقعی به وجود می آید، زیرا با این که گناه نکرده‌اند، ولی به خاطر آزمایش یا ترفیع درجه به گرفتاری مبتلا می‌شوند، ‌ولی می‌توان گفت: بیشتر مصیبت‌ها و ناراحتی‌ها معلول گناه است.
پی‌نوشت:
1. توبه (9) آیه 50 .
2. شوری (42) آیه 30.
3. روم (30) آیه 41.
4. حدید(57) آیه 22 .
5. بقره (2) آیه 55 .