مشاوره

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
لذت معنوی عبادت را تنها کسانی درک می کنند که «حبّ»‌ خداوند در نهادشان بیدار شده و بر پروردگار جهان ایمان واقعی دارند .
اگر حقیقت قرآن را جز افراد پاک درک نمی کنند، «لا یمسّه الاّ المطهرون». (1)‌ حقیقت و لذت عبادت را هم جز افراد پاک و پرهزگار از گناهان احساس نمی کنند. هرگاه انسان از گناهان پاک گشت، عبادت در کامش لذت بخش می شود.
این که می بینیم نماز می خوانیم، اما چیزی از نورانیت آن را احساس نمی کنیم، برای آن است که به گناه آلوده ایم و نماز را با آداب و اسرار آن نخوانده ایم. (2)
گناه مانع درک لذت عبادت:
عابد تا ادب عبادت را نیاموزد و عمل نکند و در زمره عشاق معبود در نیاید، ‌اسرار آموز احکام و عبادات نخواهد گشت و لذت عبادت را نخواهد چشید. چگونه می تواند لذت عبادت را درک کند کسی که به گناه آلوده می­گردد و از آن توبه نمی کند؟! خداوند به حضرت داوود (ع) وحی کرد: «کم ترین عقوبتی که از میان هفتاد کیفر درونی نسبت به بنده ای که به علم خود عمل نمی کند، قرار داده ام، ‌این است که شیرینی ذکر و عبادت خود را از دلش بر می­گیرم». (3)
امام سجاد (ع) در مناجات خویش گویا از زبان ما سخن می گوید و عواملی را که مانع درک باطن عبادت و لذت از آن می­شود، سه عامل معرفی کرده است. آن حضرت عرض می کند:
«خداوندا! آن هنگام که به سوی تو سر بر می‌دارم و دست نیاز دراز می کنم و به راز و نیاز می پردازم، سه چیز حجاب و مانع می‌شود که نتوانم ملکوت اعلای تو را مشاهده کنم و این سه پرده را خود با دست خویشتن بر آویخته ام و خود را محروم ساخته ام. نخستین پرده ای که نگذارد دیده به دیدار تو بگشایم، عصیان من از فرمان تو ست.
پرده دوم، آن است که: با انجام مکرر کارها یی که مورد نهی تو قرار گرفته، به روی خویش کشیده ام و خود را از عنایت و مرحمت توبه دور داشته ام.
پرده سوم: غفلت من است؛ غفلتی که در ادای شکر و سپاس تو ورزیده ام. نعمت ها به من داده ای، ولی شکر (قولی و عملی) نعمت به جای نیاورده ام». (4)
در دعای سحر ابوحمزه ثمالی قدری از آن پرده های سه گانه باز می­شود:‌ «اللّهم انّی کلّما قلت قد تهیأت و تعبأت و قمت للصلوة بین یدک...» .
«خدایا! چه شده مرا هر وقت خواستم برای نماز و عبادت آماده و مهیا شوم، حال دعا و لذت مناجات از من گرفته می­شود، بی حال و تنبل و کسل می­گردم و حالت خواب آلودگی به من دست می­دهد؟! هر گاه تصمیم می گیرم که دیگر گناه نکنم و در صف توبه کنندگان قرار گیرم و محبوب تو گردم ، لغزش دیگری دست می­دهد، و بین من و تو جدایی می­اندازد و توفیق توبه و راز و نیاز از من سلب می‌گردد؟!
خدایا!‌ نمی­دانم چرا؟ شاید دیده ای که من حق الله (مثلاً نماز) را سبک می شمارم (و مقید به انجام آن در اوّل وقت نیستم)، در نتیجه مرا از خود دور کرده ای؟!‌یا شاید دیده ای که من در هنگام ‌گفتار و عمل از یاد تو روی گردانده­ام،( و به وظیفه خود عمل نکرده ام ) از این جهت از من خوشت نمی آید، یا این که مرا در مقام دروغ گویان یافتی و از این جهت پرتم کردی؟
یا چون دیدی در شکر گزاری نعمت هایت کوتاهی می کنم، مرا از لذت مناجات با خودت محروم ساختی و یا دیدی که در مجالس سخنرانی و موعظه علمای دینی شرکت نمی کنم، یا کم شرکت می­کنم. پس مرا نزد خودت خوار و ذلیل کردی و از شیرینی و حلاوت عبادت و راز و نیاز بی نصیب ساختی؟!
خدایا! ‌شاید هم برای این باشد که دیدی در زمره غافلان و غفلت زدگانم و به مجالس باطل و باطل گرایان و مجالس لهو و لغو که آلوده به گناه است ، علاقه دارم، از این جهت مرا به حال خودم رها کردی و لطف و عنایت خویش را از من بر داشتی و دیگر دوست نداری صدایم و دعایم را بشنوی؟!‌
خدای من! شاید این بی حالی و کسالت و خواب آلودگی من، مجازات این جرم ها و گناهان و سایر گناهان و کیفر بی حیایی و بی شرمی­ام در کوتاهی انجام دستورها و فرمان هایت باشد. (5)
راه های ترغیب و تشویق به نماز
1. اصلاح زیر بناهای فکری :
برای ترغیب و تشویق به نماز در آغاز بایستی زیر بناهای فکری خود را در مورد خداوند، جهان هستی، انسان، معاد و...مورد بررسی قرار داده و در اصلاح آن بکوشید.
2. توجه به اهمیت و فلسفه نماز :
نماز، عملی است که در مجموعه عقیده توحیدی، دارای معنا و فلسفه خاصی است. انسان‌ طبق ‌فطرتش ‌همواره ‌به‌ چیزی ‌که‌ برایش‌ اهمیت‌ دارد، توجه‌ و اهتمام‌ می‌ورزد. یکی ‌از دلائل ‌مهم ‌اهمال ‌در به‌ جا آوردن‌ نماز، عدم ‌شناخت ‌فلسفه‌ نماز است‌.
از این‌ رو لازم‌است‌ با استفاده‌از آیات ‌و روایات‌ با فلسفه‌ نماز آشنا بیشتر آشنا شوید و بدانید که چرا نماز می خوانید و اصولا نماز چه تأثیری در نماز گزار دارد .
برخی از آثار نماز به شرح زیر است :
1. قرب معنوی :
یکی از آثار بسیار مهم نماز قرب و نزدیکی به خداوند است. این اثر روح عبادت و نماز را تشکیل می‏دهد . در یکی از آیات قرآن هدف آفرینش انسان عبادت بیان شده (6) که حکایتگر بعد معنوی نماز و اهمیت آن است، امام علی (ع) فرمود: «الصلوة قربان لکل تقی ؛ (7) نماز وسیله تقرب هر پرهیز کاری به خداوند است».
2. یاد خدا و آرامش روانی :
در قرآن آمده است: "اقم الصلوة لذکری ؛ (8) نماز را بر پا دار تا به یاد من باشی".
یکی از نویسندگان در تفسیر این آیه می‏نویسد: "روح و اساس و هدف و پایه و مقدمه و نتیجه و بالاخره فلسفه نماز یاد خدا است. "ذکر اللَّه" است که در آیه فوق به عنوان برترین نتیجه بیان شده است".(9) ذکر و یاد خداوند نقش تعیین کننده در آرامش روانی دارد. نماز به عنوان ذکر خدا به انسان‏های نماز گذار آرامش می‏دهد، "ألا بذکر اللَّه تطمئن القلوب ؛ (10) آگاه باشید یاد خدا مایه اطمینان است".
3. عامل باز دارنده از گناه :
یکی از آثار مهم نماز جلوگیری از گناه است: "إنّ الصلوة تنهی عن الفحشا و المنکر" ؛ (11) طبیعت نماز از آن جا که انسان را به یاد خدا نیرومندترین عامل بازدارنده ، یعنی اعتقاد به مبدأ و معاد می‏اندازد، دارای اثر بازدارندگی از فحشا و منکر است. انسان که به نماز می‏ایستد و تکبیر می‏گوید، خدا را از همه چیز بالاتر می‏شمرد... بدون شک در قلب و روح چنین انسانی، جنبشی به سوی حق و حرکت به سوی پاکی و جهشی به سوی تقوا پیدا می‏شود..." . (12)
4. گناه زدایی :
یکی از آثار بسیار مهم نماز گناه زدایی است. نماز وسیله شستشو از گناهان و مغفرت و آمرزش الهی است (13). پیامبر (ص) از یاران خود سؤال کرد: اگر بر در خانه یکی از شما نهری از آب صاف و پاکیزه باشد و در هر روز پنج بار خود را در آن شستشو دهید، آیا چیزی از آلودگی و کثافت در بدن او می‏ماند؟ در پاسخ عرض کردند، نه. حضرت فرمود: نماز درست همانند این آب جاری است. هر زمان که انسان نماز می‏خواند، گناهانی که در میان دو نماز انجام شده است، از بین می‏رود" . (14)
5. غفلت زدایی‏:
بزرگ‏ترین مصیبت برای رهروان راه حق آن است که هدف آفرینش خود را فراموش کند. غرق در زندگی مادی و لذائذ زودگذر گردند، اما نماز به حکم این که در فواصل مختلف در هر شبانه روز پنج بار انجام می‏شود، مرتباً به انسان اخطار می‏کند و هشدار می‏دهد و هدف آفرینش او را خاطر نشان می‏سازد ... و این نعمت بزرگی است که انسان وسیله‏ای در اختیار داشته باشد که در هر شبانه روز چند مرتبه به او بیدار باش گوید. (15)
6. تکبر زدایی‏:
یکی از عوامل مهم تکبر زدایی نماز است، زیرا انسان در هر شبانه روز هفده رکعت و در هر رکعت دو بار پیشانی بر خاک در برابر خدا می‏گذارد . خود را ذره کوچکی در برابر عظمت او می‏بیند، از این رو پرده‏های غرور و خودخواهی را کنار می‏زند. از این رو علی(ع) بعد از بیان فلسفه عبادت، یکی از آثار نماز را تکبر زدایی بیان نمود: "خداوند ایمان را برای پاکسازی انسان ها از شرک واجب کرده است و نماز را برای پاکسازی از کبر" . (16)
7. عامل پرورش فضائل اخلاقی :
نماز روح اخلاص و خداباوری را در انسان افزایش می‏دهد . نتیجه آن پرورش فضایل اخلاقی است. انسان با نماز خواندن خود را از جهان محدود ماده و چهار دیوار طبیعت بیرون می‏برد . به ملکوت آسمان‏ها دعوت می‏کند . با فرشتگان همصدا می‏شود . خدا را در همه حال حاضر و ناظر می‏داند.
8. همگرایی:
علاوه بر آثار مذکور که معمولاً آثار خودی نماز محسوب می‏شوند، یکی از آثار مهم اجتماعی و سیاسی نماز، همگرایی است. برگزاری نماز جمعه و جماعت، وحدت مسلمانان را به نمایش می‏گذارد ، زیرا مسلمانان با صفوف فشرده در کنار هم قرار گرفته و با اوضاع سیاسی و اجتماعی جهان آگاهی پیدا می‏کنند. خطیب جمعه با بیان احکام و طرح مسایل سیاسی و اجتماعی به نمازگزاران رشد سیاسی می‏دهد . شاید به خاطر آثار مهم نماز جمعه و جماعت است که در آموزه‏های دینی به این دو فریضه اهمیت خاصی داده شده است. (17)
پیامبر اسلام (ص) فرمود:
"خداوند نماز جمعه را بر شما واجب کرده است. هر کس آن را در حیات من یا بعد از وفات من از روی سبک شمردن یا انکار ترک کند، خداوند او را پریشان می‏کند . به کار او برکت نمی‏دهد. بدانید نماز او قبول نمی‏شود، بدانید زکات او قبول نمی‏شود، بدانید حج او قبول نمی‏شود،..، تا از این کار توبه کند..." . (18)
9. نفی طاغوت و ایستادگی در مقابل ستم‏ انسانی که فقط خداوند را عبادت نماید، در مقابل او سر تعظیم و تسلیم فرود آورد. هر چه غیر خداوند است، برای او حقیر و کوچک می‏شود . کسی نمی‏تواند با ظلم و ستم بر او چیره شود. در مقابل گردنکشان و ظالمان سر تسلیم فرود نمی‏آورد . با طاغوت کنار نمی‏آید. خداوند این مسئله را یکی از اهداف بعثت پیامبر (ص) دانسته : " در میان هر امتی، پیامبری را مبعوث کردیم تا خداوند را عبادت نمایید . از طاغوت (هر چه در مقابل خدا است) پرهیز کنید. (19)
برخی از عواملی که می‏تواند نماز و عبادت را برای انسان لذت بخش کند، عبارتند از :
الف) قبل از عبادت انسان خود را آماده و مهیا سازد؛ یعنی، قدری به خود تلقین کند من در صدد نیایش و نماز هستم و سعی کند افکار متفرق را از ذهنش دور کند.
ب) حتی الامکان در بهترین وقت عبادت کند؛ مثلاً، با کسالت - خستگی و خواب آلودگی - وارد نماز نشود. «لاتقربوا الصلوة و انتم کسالی». (20)
پ) در محیط پر سر و صدا و آشوب به مناجات نایستد، بلکه محیط آرام و با فراغتی را انتخاب کند.
ت) در حین نماز مصمّم بر مراقبت باشد و اگر احیاناً افکار دیگری به او هجوم آورد، همین که متوجه شد، سعی کند خود را از دام آن افکار برهاند.
ث) توجه به حالات اقبال و ادبار قلب
انسان حالات گوناگونی دارد. گاهی دلش اقبال به سوی خدا دارد؛ یعنی رقیق و آماده ارتباط با خدا است ، ولی گاهی کسل و بی حال است که به آن ادبار می گویند . در نهج‏البلاغه از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده: «ان للقلوب شهوه واقبالا و ادبارا».
بنا بر این قلب انسان گاه اقبال به خدا و معنویات دارد و گاه پشت می‏کند. در این رابطه فرموده‏اند: در هنگام اقبال دل به مستحبات و مندوبات بپردازید و در صورت ادبار به واجبات اکتفا کنید.
البته هر قدر انسان مجاهده نفس بیشتری کند و با خدا و قرآن و اهل‏بیت (ع) انس بیشتری گرفته و دل از هواهای نفسانی تخلیه کند به تدریج اقبالش بیشتر شده و به صورت ملکه راسخه در می‏آید. آن گاه است که در همه حالات به یاد خدا و متوجه اوست و هیچ چیز نمی‏تواند او را از محبوب حقیقی باز دارد. این همان حالتی است که از آن تعبیر به «نماز دائم» شده است:
خوشا آنان که الله یارشان بی به حمد و قل هوالله کارشان بی
خوشا آنان که دایم در نمازند بهشت جاودان ماوایشان بی
ج) انس با محیط‏های معنوی و خواندن و شنیدن دعاها مثل: دعای ندبه و کمیل ، روح را رقیق و آماده حضور در پیشگاه خدا می سازد.
چ) استقامت و پافشاری عملی بر نماز در محیط‏های ملامت‏گر نماز: نماز اول وقت را به هیچ قیمتی ترک نکنید هر چند در محیط و موقعیتی قرار گیرید که دیگران شما را سرزنش کنند.
ح) دعا و توسل: رغبت به نماز را هم با دعا و توسل به ائمه معصومین (ع) از خداوند تعالی بخواهید.
خ) مطالعه احوال علما: شرح حال بزرگان را دانستن و مطالعه کیفیت عبادات های آنان و آثار و نتایجی که از آن نصیب شان شد ، برای علاقه مند شدن به نماز بسیار مفید است.
موفق باشید
برای آگاهی بیشتر به کتاب های زیر رجوع شود :
1. گلشن ابرار، اثر جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم.
2. مفاخر اسلام، تألیف آقای علی دوانی.

پی نوشت ها:
1. واقعه (96) آیه 79.
2. آیت الله جوادی آملی، اسرار عبادت، ص 21 تا 156.
3. «کیفر گناه» ، سید هاشم رسولی محلاتی، ص 116.
4. صحیفه سجادیه، دعای شماره 12.
5. مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی.
6. ذاریات (51)، آیه 56.
7. نهج البلاغه، ترجمه فیض الاسلام، کلمات قصار، جمله 136،
8. طه (20)، آیه 14.
9. مكارم شيرازي، تفسير نمونه، دار الكتب الاسلاميه، طهران، 1362 ه.ش ، ج 16، ص 289.
10. رعد (13) آیه 28.
11. عنکبوت (29) آیه 45.
12. تفسیر نمونه، ج 16، ص 284.
13. همان، ص 290.
14. محمد بن الحسن الحر العاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه آل البيت، قم، 1409 ه.ق ، ج 3، ص 7.
15. تفسیر نمونه، ج 16، ص 290 - 291.
16. نهج البلاغه، کلمات قصار 252.
17. جمعه (62) آیه‏ 9؛ تفسیر نمونه، ج 24، ص 125 .
18. وسایل الشیعه، ج 5، ص 7.
19. نحل (16) آیه 36.
20. نساء(4) ، آیه 43.