هوای نفس

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
به عنوان مقدمه راجع به فرمایش حضرت علی علیه السلام بایدبگویم که: مقام و وظیفه و جایگاه حضرت علی با ما فرق دارد. آن حضرت در اوج قله کمالات هستند و مثل علی علیه السلام شدن برای ما ممکن نیست و ما باید سعی کنیم خودمان را شبیه حضرت کنیم همان طوری که خود حضرت می فرماید: «أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ ؛ (1)
آگاه باشید که امام شما اکتفا کرده از دنیا به دو جامه فرسوده و دو قرص نان و شما قدرت و تحمل این ها را ندارید؛ ولی با پرهیزگاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی مرا کمک نمایید!».
راجع به سوال اولتان باید بگویم: بله هوای نفس یعنی خواسته های انسان؛ البته خواسته های منفی؛ و مقابله با آن یعنی مخالفت با خواسته های منفی ، مقابله و جهاد با نفس، تسلیم نشدن در برابر خواسته‏ها و امیال منفی نفسانى است. تهذیب نفس نوعى جهاد و مبارزه با دشمن درونى است، که در کمین انسان است. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله از آن به «جهاد اکبر» تعبیر کرده است، پیغمبر گروهى از مجاهدان اسلام را به سوى میدان جهاد فرستاد، هنگامى که از جهاد بازگشتند فرمود:
«مَرْحَبًا بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهادَ الْاصْغَرَ وَ بَقِىَ عَلَیْهِمُ الْجِهادُ الْاکْبَرُ فَقیلَ یا رُسُولَ اللَّهِ مَا الْجِهادُ الْاکْبَرُ؟ قالَ : جِهادُ النَّفْسِ؛ (2) آفرین بر جمعیّتى که جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اکبر بر دوش آن ها مانده است؛ کسى عرض کرد: اى رسول خدا! جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد با نفس».
و باز فرمود: «افْضَلُ الْجِهادِ مَنْ جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتى بَیْنَ جَنْبَیْهِ؛ ( 3) برترین جهاد، جهاد با نفسى است که در میان جان آدمی قرار گرفته است».
راجع به سوال دومتان باید بگویم که: مسلما وقتی کسی با خواسته های منفی نفسانی اش مبارزه می کند، باید با قدرت، برخلاف آن خواسته های بد و منفی عمل کند و این یعنی همان اراده محکم و قوی. پس مسلما یکی از راه های تقویت اراده استقامت در راه مبارزه با نفس است .
راجع به سوال سوم نیز باید بگویم : اصل مادیات ، نعمت های الهی بوده و ناپسند نیستند و اگر مقدمه ای برای کمال و آخرت باشند، رفتن به دنبال آن ها، ممدوح و پسندیده است و از مصادیق هوا و هوس و خواسته های نفسانی نیست. اما در صورتی که به دنبال مادیات رفتن به جهت وابستگی و اسارت انسان نسبت به آن ها باشد، مذموم و ناپسند است.
و لذا خداوند در آیات زیادی، از اسارت و وابستگی انسان نسبت به مادیات مذمت نموده است. در یک جا می فرماید : «و تحبون المال حبا جما؛ (4) شما بسیار زیاد علاقه به مال و پول دارید».
در جای دیگر می فرماید : «و انه لحب الخیر لشدید؛ (5) به درستی انسان به شدت علاقه به مال دارد».
به چند تذکر نیز توجه کنید :
اول: ترک برخی مباحات و حلال ها برای «تأدیب و تربیت نفس » هنگامی تجویز می‌شود که شخص نفس خویش را بر انجام همه واجبات و ترک همه گناهان قلبی و بدنی بزرگ و کوچک به کار گرفته و به آن ها عادت داده باشد. مبارزه با خواسته های منفی نفس مرحله به مرحله است که مرحله اول آن دوری از گناهان است و باید این امور پله پله پیش برود و گر نه یا به انحراف کشیده می شود یا باعث افسردگی و نا امید شدن در این امور می شود.
دوم: انجام این امور نباید سبب سختگیری بر دیگران و تضییع حقوق آنان به ویژه خانواده بشود.
سوم: عاملین به این کار، تلاش می‌کنند که این کار را در انظار دیگران کمتر انجام دهند، زیرا انجام این عمل در پیش دیگران، سبب تقویت نفس اماره و تشدید غرور، عجب و خودپسندی می گردد.

پی نوشت ها:
1. نهج البلاغة، الإمام علي بن أبي طالب عليه السلام، في جزء واحد، دار الهجرة للنشر - قم؛ ص 417 .
2. ثقة الاسلام كلينى، الكافي، 8 جلد، دار الكتب الإسلامية تهران، 1365 هجرى شمسى الكافي ،ج 5 ، ص 12 .
3. علامه مجلسى، بحار الأنوار، 110 جلد، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان، 1404 هجرى قمرى، ج 67، ص 65.
4. فجر (89) آیه 20 .
5. عادیات (100) آیه 8 .