باسلام .
لطفا چگونگی بررسی اعتبار احادیث را در علم رجال توضیح دهید
با تشکر
با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
با توجه به جریان شوم جعل حدیث که از زمان پیامبر(ص) شروع شد ، پیامبر و امامان (ع) دستور دادند به سخن و خبری که از آن ها نقل می شود، در صورتی ترتیب اثر داده شود که گوینده و خبر دهنده فاسق و فاجر نبوده و مورد اعتماد باشد. قرآن در این زمینه می فرماید:
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمينَ؛ (1)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اگر شخص فاسقى خبرى براى شما بياورد، درباره آن تحقيق كنيد، مبادا به گروهى از روى نادانى آسيب برسانيد و از كرده خود پشيمان شويد!
از این رو مسلمانان علم "رجال" را پایه ریزی کردند تا به معرفی راویان پرداخته ، علاوه بر بیان شرح حال و دوره زمانی و اساتید و شاگردان آن ها، وضعیت شان را از حیث وثاقت و مورد اعتماد بودن، روشن سازند .
در این علم علاوه بر تعیین ضوابط و کلیات توثیق (مورد اعتماد شمردن) و جرح ( غیر قابل اعتماد ) ، تک تک افراد روایت کننده از اصحاب رسول خدا و امامان را مورد بررسی قرار دادند. درجه وثاقت( مورد اعتماد بودن ) آنان را کم و بیش تعیین کردند.
در این علم راوی ناشناخته و مجهول معرفی می گردد یا بیان می شود این نام که در سند روایات هست، بین چند نفر مشترک است . در این سند ها معلوم نیست منظور کدام یک از آن ها می باشد . این افراد هم بعضی موثق و مورد اعتمادند . بعضی مجهول و بعضی غیر قابل اعتمادند، پس این نام مشترک بین مثلا ثقه و غیر ثقه است. یا راوی را مدح شده و شیعه معرفی می کنند که وثاقت او در حدیث، تایید صریح نشده یا راوی علاوه بر این که معین و مشخص هست و مدح و ستایش شده، بر وثاقت او در حدیث و نقل حدیث هم تاکید شده است.
از طرف دیگر چون در سند ، افراد مختلف هستند، هر حدیثی از حیث اعتبار سندی تابع حکم فردی از سلسله سند است که در پایین ترین درجه اعتبار می باشد ،مثلا حدیث صحیح حدیثی است که همه راویان آن افراد مشخص و شیعه دوازده امامی و مورد اعتماد باشند . عالمان رجال وثاقت آن ها را تایید و تاکید کرده باشند . اگر همه افراد سند حدیثی این گونه باشند ،جز یکی که فقط شیعه نبوده ، گر چه شناخته شده و موثق معرفی شده باشد، این حدیث دیگر صحیح شمرده نمی شود ،بلکه آن را موثق می نامند که درجه اعتباری اش بالاتر از همه انواع حدیث و پایین تر از صحیح می باشد.
برای توثیق نیز معیارهایی شمردند مثلا اگر امام کسی را وکیل کرده یا مأموریت داده یا برای او طلب رحمت کرده و...، این ها را نشانه های موثق بودن شمردند و گفتند: اگر عالمی از عالمان رجال شناخته شده، فردی را موثق شمرده و دیگری او را جرح کرده، قول جرح کننده مقدم است ،زیرا او از زاویه ای اطلاع یافته که توثیق کننده از آن آگاهی نداشته است.
برای اطلاع بیش تر از علم رجال و معیارهای اعتبار سندی حدیث به کتاب های رجال مثل " قاموس الرجال و تنقیح المقال" و كتاب كليات الرجال آيت الله سبحاني (كه ترجمه هم شده ) مراجعه کنید.
پی نوشت :
1. حجرات (49) آیه 6.
