سوال از صلحنامه امام حسن

پرسشگر محترم با سلام و تشکر از ارتباطتان با این مرکز؛
گر چه متن پيمان صلح در كتب تاريخ، به طور كامل و به ترتيب، ذكر نشده است، بلكه هر كدام از مورخان به چند ماده از آن اشاره نموده‏اند؛ ولى با جمع آورى مواد پراكنده آن از كتب مختلف مى‏توان صورت تقريباً كاملى از آن ترسيم نمود.
با يك نظر كوتاه به موضوعاتى كه امام در قرار داد قيد نموده و براى تحقق آنها پافشارى مى‏كرد، مى‏توان به تدبير فوق العاده‏اى كه حضرت در مقام مبارزه سياسى براى گرفتن امتياز از دشمن به كار برده، پى برد.
متن پيمان صلح را مى‏توان در پنج ماده خلاصه كرد .
ماده اول:
حسن بن على (ع) حكومت و زمامدارى را به معاويه واگذارى مى‏كند، مشروط به آنكه معاويه طبق دستور قرآن مجيد و روش پيامبر (ص) رفتار كند.
ماده دوم:
بعد از معاويه، خلافت از آن حسن بن على (ع) خواهد بود و اگر براى او حادثه‏اى پيش آيد، حسين بن على (ع) زمام امور مسلمانان را در دست مى‏گيرد. نيز معاويه حق ندارد كسى را به جانشينى خود انتخاب كند.
ماده سوم:
بدعت، ناسزا گويى و اهانت نسبت به امير مؤمنان (ع) و لعن آن حضرت در حال نماز بايد متوقف گردد! و از على (ع) جز به نيكى ياد نشود.
ماده چهارم:
مبلغ پنج ميليون درهم كه در بيت المال كوفه موجود است، از موضوع تسليم حكومت به معاويه مستثنا است و بايد زير نظر امام مجتبى (ع) مصرف شود.
نيز معاويه بايد در تعيين مقررى و بذل مال، بنى هاشم را بر بنى اميه ترجيح بدهد. همچنين بايد معاويه از خراج «دارابگرد» مبلغ يك ميليون درهم در ميان بازماندگان شهداى جنگ جمل و صفين كه در ركاب امير مؤمنان كشته شدند، تقسيم كند.
ماده پنجم:
معاويه تعهد مى‏كند كه تمام مردم، اعم از سكنه شام و عراق و حجاز، از هر نژادى كه باشند، از تعقيب و آزار وى در امان باشند و از گذشته آن ها صرفنظر كند؛ احدى از آن ها را به سبب فعاليت هاى گذشته‏شان بر ضد حكومت معاويه تحت تعقيب قرار ندهد، و مخصوصاً اهل عراق را به خاطر كينه‏هاى گذشته آزار نكند.
علاوه بر اين معاويه تمام ياران على (ع) را، در هر كجا كه هستند، امان مى‏دهد كه هيچ يك از آنها را نيازارد و جان و مال و ناموس شيعيان و پيران على در امان باشند، و به هيچ وجه تحت تعقيب قرار نگيرند، و كوچك ترين ناراحتى براى آنها ايجاد نشود، حق هر كس به وى برسد، و اموالى كه از بيت المال در دست شيعيان على (ع) است از آنها پس گرفته نشود.
نيز نبايد هيچ گونه خطرى از ناحيه معاويه متوجه حسن بن على (ع) و برادرش حسين بن على (ع) و هيچ كدام از افراد خاندان پيامبر (ص) بشود و نبايد در هيچ نقطه‏اى موجبات خوف و ترس آنها را فراهم سازد.
در پايان پيمان، معاويه أكيدا تعهد كرد كه تمام مواد آن را محترم شمرده، دقيقا به مورد اجرا بگذارد. او خدا را بر اين مسئله گواه گرفت، و تمام بزرگان و رجال شام نيز گواهى دادند. (1 )
سید محسن امین نیز متن صلحنامه را از فصول المهمه ابن صباغ مالکی نقل می کند که در بند اول آن آمده که معاویه بر اساس کتاب خدا و سیره پیامر (ص) عمل نماید و اشاره ای به خلفای راشدین ندارد . (2 )
در برخی کتاب ها به جای خلفای راشدین خلفای صالحین آمده است. (3 ) نسبت به مواد صلحنامه اختلاف زیادی وجود دارد و نمی توان هر نقلی را پذیرفت؛ باید موارد مسلم را پذیرفت و موارد مشکوک را رهاکرد .
شیخ مفید نیز اشاره به این شرط نکرده است .(4)
بنا بر این در صحت متنی که نقل کرده اید، تردید جدی وجود دارد و اگر متن مذکور معتبر باشد، به جهت جو حاکم بر آن زمان است! چون نوع مسلمانان در آن عصر نسبت به خلیفه اول و دوم اعتقاد زیادی داشتند و امام مجتبی (ع) هدفش این بود که معاویه حداقل بر اساس روش آن دو عمل نماید و می خواست به این وسیله تا حدودی او را کنترل نماید.
امام علی (ع) نیز در مواردی برای اثبات روش ضد اسلامی معاویه به شیوه انتخاب خلفای گذشته توسط مردم ، استناد می کرد و معنای این سخن این نیست که آنان بر حق بودند .
پي نوشت:
1.سیره پیشوایان ،ص 113-115 ، مهدی پیشوائی ،قم ، موسسه امام صادق (ع) ،1379 ه ش ، چاپ یازدهم .
2. سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج 2، ص 376 ،بیروت ،دار التعارف للمطبوعات ،1418 ه ق ، چاپ پنجم ، تحقیق سید حسن امین .
3. حیات فکری وسیاسی امامان شیعه ،ص 159 رسول جعفریان ،قم ،انتشارات انصاریان ،1384 ه ش ،چاپ هشتم .
4. ارشاد مفید ، ج2،ص 10-11، ترجمه رسولي محلاتي ، تهران ، انتشارات علميه اسلاميه .