عالم برزخ

پرسش: عالم برزخ شرح
اگر در برزخ زندگی وجود دارد و انسان تا روز قیامت در آن جا زندگی می کند، پس چرا انسان در برزخ توانایی(اختیار) خطا و ثواب را ندارد ،زیرا زندگی کردن موقعی معنا دار می باشد که انسان دارای اختیار باشد. زندگی در آن جا شامل چه چیزی می باشد(مثلا در دنیا-تحصیل -کار و شغل-و امور روزمره ای که انجام می دهد)انسان در آن جا چه کار می کند؟

پاسخ:
با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
به نظر مي رسد كه در مورد اين پرسش تامل چنداني به خرج نداده ايد ؛ حقيقت آن است كه به يقين در برزخ حيات وجود دارد . انسان به عنوان موجودي مختار همواره نوعي از اختيار را با خود خواهد داشت ، اما همان گونه كه اختيار انسان در دنيا محدود به حدود و شرايط و ويژگي هاي گوناگون است ، در برزخ هم اين محدوديت ها وجود خواهد داشت . اختيار انسان يك اختيار مطلق و بي حد و حصر نيست .
در واقع مشكل اصلي شما نداشتن تصويري درست از عالم برزخ و وضعيت انسان در آن عالم است كه در نتيجه گمان كرده ايد بدون امكان انجام اعمالي مانند تحصيل و اشتغالات طبيعي و متداول و امور روزمره دنيايي كه نتيجه اين اعمال هم به نوعي انجام خطا و ثواب است ، نمي توان باي انسان تصوير موجودي مختار داشت و او را داراي اختيار در اعمال و رفتارهاي خود ديد ، در حالي كه به هيچ وجه اين گونه نيست .
اين كه انسان در برزخ امكان ثواب و خطا ندارد، ناشي از يك حقيقت مسلم است كه تصوير خطا و ثواب تنها در فضاي تكليف و در محدوده قوانين معين شده قابل تصوير است ، همانند اين كه تست زدن درست يا غلط تنها درسر جلسه امتحان موضوع دارد . وقتي فرد از جلسه بيرون آمد ، نمي توان گفت او در حال انتخاب درست يا غلط گزينه هاست .
روشن است كه انسان تنها در دنيا مكلف به تكاليف بوده ، در برابر مسئوليت ها و وظايفي كه براي او تنظيم شده و قوانين موجود در عالم تشريع ، در انتخاب گزينه هاي مختلف مختار است . در نتيجه هر انتخاب نوعي نتيجه براي او رقم مي خورد . عنواني از قبيل خطا يا ثواب بر اعمال و رفتارهاي او مترتب مي گردد ؛ حال آن كه در عالم برزخ اصولا ديگر چيزي تحت عنوان امتحان و تكليف و مسئوليت بي معناست. پس خطا و ثواب هم در آن عالم معنا ندارد .
اما در مورد اختيار داشتن انسان هم كافي است كه انسان در عالم برزخ امكان تفكر و تامل و تصميم گيري را داشته باشد. همه اين امور خود جلوه اي از امور اختياري بشر است. تنها با وجود اختيار بشر در همين مورد ابتدايي و ساده مي توان گفت كه او مختار است .
البته درك حقيقت و كيفيت زندگي برزخي چيزي نيست كه به روشني بتوان در مورد آن قضاوت نمود ، اصولا عوالمی مانند برزخ برای ما تنها از دریچه نقل و کلام مرتبطان با وحی مانند انبیا و امامان علیهم السلام قابل دسترسی و شناختند . عملا عقل و استدلالات برهانی و تجربی و مانند آن چندان کارایی برای ادراک ویژگی های این امور ندارند ؛ به همین خاطر نباید توقع داشته باشیم که همه جزییات و زوایای عالم برزخ و حیات آن برای ما روشن باشد .
این ابهام در خصوص عالمی مانند برزخ تا آن جاست که حتی برخی از علما برزخ را برای همه افراد ثابت ندانسته ،تنها مومنان خالص و کفار و عاصیان بزرگ را تجربه کنندگان برزخ می دانند. معتقدند که متوسطان فاصله مرگ تا قیامت را همچون خوابی طولانی سپری می نمایند .(1)
فارغ از اثبات یا انکار این نظریه خاص و غیر مشهور این حقیقت به دست می آید که اطلاعات ما از عالم برزخ همانند بسیاری از امور مشابه چندان دقیق و کامل نیست .
اصولا ذهن ما به پدیده‌های هستی، از دریچه ویژگی های دنیایی مانند زمان و مکان و... می‌نگرد . چیزی که دارای زمان و مکان نباشد یا زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی داشته باشد، درک نمی‌کند و یا دیرتر درک می‌کند. به همین خاطر درک ویژگی های عالم برزخ چندان برای ما آسان نیست . عالم برزخ و نظام حاکم بر آن شرایط و ویژگی های خاص خود را داراست ، مثلا از زمان و مکان و حرکت تهی نیست، اما زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی دارد. آثار ماده مانند وزن و مقدار را دارا است ، ولی آثار مادی آن با دنیا متفاوت است.(2)
بنابراین اوضاع حاکم بر آن را نمی‌توان با ذهن محدود انسانی درک کرد.
از نظر عقلی با توجه به فلسفه و حکمتی که برای وجود عالم برزخ ذکر می شود ، به نظر می رسد که همه انسان ها باید برزخ را درک کنند تا وارد عالم قیامت شوند ؛ زیرا برزخ عالم متوسطی است که تا کسی به ‌آن نرسیده ،نمی تواند به عالم قیامت برسد .
اما دربارة چگونگی زندگی پس از مرگ و پیش از قیامت یعنی برزخ، بهترین بیان از سوی حکیم مفسر علامه طباطبایی گفته شده، ایشان درباره زندگی برزخی می فرماید:
« انسان پس از مرگ از جهت اعتقاداتی که داشته و اعمال نیک و بدی که در دنیا انجام داده، بازپرسی خصوصی می‌شود. پس از محاسبه اجمالی طبق نتیجه‌ای که گرفته شد، به یک زندگی شیرین و گوارا یا تلخ و ناگوار محکوم گردیده، با همان زندگی در انتظار روز رستاخیز عمومی به سر می‌برد . حال انسان در زندگی برزخی بسیار شبیه است به حال کسی که برای رسیدگی اعمالی که از او سر زده، به یک سازمان قضایی احضار شود و مورد بازجویی و بازپرسی قرار گرفته، به تنظیم و تکمیل پرونده‌اش بپردازند، آن گاه در انتظار محاکمه در بازداشت به سر برد.
روح انسان در برزخ، به صورتی که در دنیا زندگی می‌کرد، به سر می‌برد. اگر از نیکان است، از سعادت و نعمت و جوار پاکان و مقربان درگاه خدا برخوردار می‌شود اما اگر از بدان است، در نقمت و عذاب و همنشینی شیاطین و پیشوایان گمراه برخوردار می‌گردد.(3)
در مجموع از این بیان به دست می آید انسان در برزخ نوعی تجربه کمرنگ وموقت از حیات اخروی و زندگی پس از قیامت را پشت سر می گذارد . بسته به وضعیت رفتاری خود در دنیا با محاسبه ای مختصر شرایطی خاص را دارا می گردد ؛ یعنی اگر از اهل خیر و خوبی بود، زندگی خوب و خوشی را خواهد داشت ، اگر از اهل شقاوت و بدی بود ،زندگی بد و دردناکی را خواهد دید . اگر مخلوطی از نیکی و بدی را در دنیا گذراند ، در برزخ هم چنین وضعیتی را پیش روی خود خواهد دید .
گناه و ثواب و دیگر ملزومات حیات دنیوی فرع بر وجود تکلیفند که با مرگ انسان به پایان می رسد ؛ در واقع تکلیف و مسئولیت و اختیار انجام هر کار مختص به بستر دنیاست . در برزخ نه تکلیف و مسئولیتی و نه چنین اختیار و آزادی وجود ندارد ؛ از پاره ای روایات بر می آید که برزخ تحت قوانین خاص خود و بر مبنای محدودیت ها و آزادی های مشخصی است که ماموران الهی برای ساکنان برزخ در نظر می گیرند . از امام هفتم سؤال شد: آیا مؤمنان وقتی از دنیا می‌روند، از احوال بازماندگانش خبردار می‌شوند؟ حضرت فرمود: بلی روح مؤمن از خداوند اذن می‌گیرد . دو فرشته او را همراه می‌کند . به دیدار اهل و عیال خود می‌آید . به سوی آن ها نگاه می‌کند و کلام شان را می‌شنود.(4)
انسان ها نوعي حيات برزخي را با ويژگي هاي خاص آن و به همراه خوشي و ها و رنج ها و عذاب و ثواب ها تجربه خواهند نمود . در چنين حياتي اختيار متناسب با همان فضا موجود خواهد بود .

پی‌نوشت‌ها:
1 . آیت الله مکارم شیرازی ، پیام قرآن ، ج5 ، ص479- 473، قم ،انتشارات نسل جوان، بي تا.
2. آيه الله مكارم شيرازى، تفسیر نمونه، ج 14، ص 314 به بعد، دار الكتب الإسلامية، تهران‏، 1374 ش.‏
3. علامه طباطبايي ، شیعه در اسلام، ص 100 ـ 101، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران ‌.
4. مرحوم كليني ، فروع کافی، ج 3، ص 128، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران 1367ش.

پرسش: آیا افراد معمولی که نه کافرند و نه خیلی مومن، به جهنم(برزخی و قیامت) می روند ؟
پاسخ:
کیفر هر کسی برابر جرم اوست ، چه این که افرادی که گناه آن ها اندک باشد، با اندک فشار هایی در هنگام مرگ و یا در برزخ پاک می شوند و در قیامت کیفر نخواهند شد . اهل بهشت خواهند بود . سراى آخرت - که اولین مرتبه آن، عالم برزخ است - منشأ تجسم اعمال آدمى است. در آن جهان هر کس با سرمایه اعتقاد و عمل و کردار دنیایى خویش زیست مى‏کند. اعتقادات و اعمال پاک و درست، حقایقى نورانى هستند که به صورت نعمت و لذت نمایان می شوند. در مقابل پندارهای ناپسند و اعمال نادرست و گناهان، حقایقى ظلمانى هستند که به صورت عذاب‏ها و فشارهاى دوزخى نمایان می گردند.
همین که آدمی از این جهان رخت بربست، با همان سرمایه‏اى که اندوخته، زندگى خواهد کرد . در دوزخِ گناهان یا نعمت حسنات وخوبی های خود قرار خواهد گرفت.
از طرف دیگر عذاب قبر (عالم برزخ) براى برخى از مومنان که مبتلا به برخی گناهان شده اند، نعمت است؛ زیرا در عالم برزخ، متناسب با کمیت و کیفیت گناه در عذابند. هرگاه از آن گناه پاک شدند، در عالم قیامت با پاکی وارد بهشت می گردند. در قرآن آمده: «فمن یعمل مثقال ذره خیراً یره و من یعمل مثقال ذره شراً یره؛ پس هر که هموزن ذره‌ای نیکی کند ،نتیجه آن را خواهد دید. هر که هموزن ذره‌ای بدی کند ،نتیجه آن را خواهد دید».(1)
بنابر این عمل نیک و بد هر کدام پیامد خود را دارد . برای هر کدام پاداش و کیفر خواهد بود.(2)
همه علمای مسلمان معتقدند که کافر تا ابد در آتش عذاب می شود . هرگز از عذاب رهایی ندارد. اما مؤمن اگر گناه كبيره انجام دهد و بدون توبه از دنیا برود ،به خاطر گناه كبيره خود مدتی در آتش دوزخ ،عذاب و کیفر می‌بیند. بعد از مدتی از آتش نجات می یابد . پاداش‌های عمل نیک خود را دریافت می کند. بنابر این گرچه کیفر و اندازه عذاب بستگى به نوع گناه دارد، ولی بالاخره بعد از مدتی از عذاب رهایی یافته و مشمول رحمت خدا می شود . نتیجه اعمال نیک خود را دریافت می کند.(3)
اگر کسی کارهای نیک داشته و مومن باشد و بعد یا قبل از آن گناهانی انجام داده باشد ، تا ابد در عذاب نخواهد بود . بسته به گناهی که انجام داده عذاب می بیند . سپس به جهت ایمان و اعمال صالح از عذاب نجات می یابد.
مؤمن می تواند به وسیله توبه مورد عفو و بخشندگی خداوند قرار گیرد حتى به خاطر گناهی که مرتکب شده هم عذاب نچشد . راه توبه همواره روی آدمی باز است . حتى بر اساس آموزه‌های دینی خداوند توبه کنندگان را دوست می دارد.

پی‌نوشت‌ها:
1. زلزال (99) آیه 8.
2. شرح تجدید، (کشف المراد) ص 327، نشر مکتبه المصطفوی، قم، بی‌تا.
3. همان، ص 328.