پرسشگر گرامی با سلام و تشکر و تسلیت ایام عزای امام حسین (ع)
سجده کردن بر مهر لزومى ندارد، بلکه بر خاک یا سنگ یا چوب و هر چیزى که از زمین است (غیر از معدنیات و خوردنى ها و نوشیدنى ها و پوشیدنى ها) بر هر چیز دیگر میتوان سجده کرد. بنابراین، اگر کسى در بیابان نماز میخواند ،هنگام سجده پیشانى را بر خاک بگذارد ،نمازش صحیح است. این که فعلاً مرسوم شده است که بر مهر سجده میکنند اولاً : به جهت این است که چون سجده بر خاک در مساجد و در خانه ها با مشکلاتى همراه است، از این رو خاک را به صورت مهر در آورده اند که سهل الوصول باشد و مشکلى از نظر نظافت و ریخت و پاش نداشته باشد.
دوم: در روایات، سجده بر تربت حضرت سید الشهدا(ع) تمجید و تشویق شده است.
اهل سنت و شیعه در موارد زیادی از احکام سجده با هم اتفاق نظر دارند، زیرا هر دو گروه، سجده بر خاک، سنگ، چوب و دیگر روییدنیهای غیر خوردنی و غیر پوشیدنی را جایز میدانند، اما شیعه معتقد است سجده بر غیر این موارد صحیح نیست و واجب است که سجده بر خاک یا یکی از موارد فوق باشد. علت این مطلب روایاتی است که وارد شده است.
امام صادق (ع) فرمود: «لا تسجد الا علی الارض أو ما أنبتته الأرض القطن و الکتّان؛ سجده نکن مگر بر زمین یا بر آنچه از زمین می روید مگر پنبه و کتان».(1)
زراره از امام باقر (ع) سؤال کرد: آیا می توان بر قیر سجده کرد؟ حضرت فرمود: «نه. بر لباس و پشم و میوه های خوردنی و معدنی ها و بر اجزای حیوان و بر پر پرندگان نیز سجده کردن جائز نیست».(2)
علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر سؤال کرد : آیا انسان می تواند از فرش حریر و سجاده حریر، همین طور از فرش دیباج و سجاده دیباج استفاده کند؟ بر روی آن ها بخوابد، تکیه دهد، بایستد، نماز بخواند؟ امام فرمود : خوابیدن، نشستن و سایر استفاده ها از آن ها اشکالی ندارد، اما نمیتواند روی آنها سجده کند.(3)
شیخ طوسی(ره) نقل می کند: اجماع فقهای شیعه سجده کردن بر زمین است. احتیاط نیز همین است که بر زمین سجده شود، ولی اهل سنت سجده بر پنبه و کتان و مو و پشم را اجازه می دهند، ولی نظر آنان بر خلاف احتیاط و مخالف روایاتی است که از طریق اهل بیت و از پیامبر وارد شده است. در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه آمده :
سجده بر هر چیز جایز است. حتی دستار دور سر، به شرطی که پاک باشد، اما پیروان ابوحنیفه سجده بر دستار را در صورت ناچاری مکروه دانستهاند، ولی امامیه میگوید سجده جایز نیست مگر روی زمین یا آن چه زمین آن را رویانده .نیز باید از آن چه خوردنی و پوشیدنی و معدنی است نباشد .(4)
بنابراین اهل سنت، فرش و قالی و موکت را زمین می دانند، ولی نمی توان پذیرفت قالی و موکت زمین است . در ضمن این کار خلاف احتیاط است.
سجده بر خاک (زمین)در زمان پیامبر وجود داشته است. رافع بن ابی رافع از پیامبر (ص) نقل می کند :« نمازتان کامل و صحیح نمی شود مگر این که در سجده، پیشانی را بر زمین بنهید».(5)
از زمان رسول خدا(ص) برخى اصحاب بر سنگ سجده مى کردند. جابربن عبداللَّه انصارى(6) و «مسروق بن اجدع»(7) این کار را مى کردند؛ چه در وطن بودند و چه به هنگام مسافرت.
نیز مسلمانان قطعهاى از سنگهاى کوه مروه را مى گرفتند و بر آن سجده مى کردند.
بنابراین با توجه به اینکه محل سجده باید زمین باشد و هم چنین محل سجده باید پاک باشد، ساختن تربت و مهر از خاک پاک ، هم مصداق سجده بر زمین پاک است و هم با نظافت و بهداشت و شرایط زندگی سازگار است و هم در همه جا قابل وصول و دسترسی می باشد.
پینوشتها:
1. شیخ طوسی، الخلاف، مسئلة 112 و 113.
2. همان.
3. فقه تطبیقی، ص 94.
4. الفقه علی المذاهب الاربع , ج 1 ،ص 232 ،چ بیروت , دارالفکر.
5. الخلاف، مسئلة 112 و 113.
6. سنن بیهقى، ج 1، ص 439.
7. طبقات الکبرى، ج 6، ص 79.
