پرسش:
آیا کسی آغاز امامت را برای اهلبیت تبریک میگفت؟ در تاریخ سالگرد عزاداری تا غروب گرفته میشود یا شام شهادت؟
پاسخ:
فرهنگ عزاداری و بزرگداشت شعایر در مذهب تشیع، پدیدهای ثابت و مشخص نیست، بلکه نهادی پویاست که در بستر تعامل میان اصول کلامی و فقهی (مانند تعظیم شعایر، مودت اهلبیت علیهم السلام و تبری از دشمنان) و مقتضیات تاریخی شکل گرفته است. در پژوهش حاضر، دو مؤلفه کلیدی این فرهنگ، یعنی بازه زمانی عزاداری و مشروعیتبخشی به شادیِ آغاز امامت (بهویژه دربارۀ تداخل شام شهادت امام حسن عسکری علیه السلام و آغاز امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه) واکاوی میشود.
بازه زمانی سوگواری: از سنت اعراب تا شام غریبان
آغاز شبانهروز در نظام گاهشماری قمری، از غروب آفتاب محاسبه میشد. ابوریحان بیرونی مینویسد: «عرب آغاز شبانهروز را از نقطههاى مغرب حساب کرده و یک شبانهروزش از هنگام غروب خورشید است تا غروب دیگرش از افق، در فردای آن روز؛ چراکه ماههاى آنها روى گردش مهتاب است و بر پایۀ دید ماه نو محاسبه میشود، نه طبق حساب نجوم» (1). در اسلام نیز اعمال عبادی مانند اعمال شب اعیاد، ایام هفته و ... را بر همین ترتیب محاسبه میکنند؛ ازاینرو بر اساس سیرۀ عالمان و متشرعین، مراسمهای شهادت اهلبیت علیهمالسلام نیز از هنگام غروب آفتاب برگزار میشود.
دربارۀ اصطلاح «شام شهادت»، بررسیهای تاریخی نشان میدهد قراردادن این عنوان به دلیل علاقه مردم به امام ائمه اطهار علیهم السلام به وجود آمد و بیشتر منحصر در امام حسین علیه السلام بود. درواقع حادثه جانگذاز کربلا ماجرایی نبود که بتوان شام آن را نادیده گرفت؛ زیرا مصیبتهایی بر اهلبیت امام حسین علیه السلام در آن شب گذشت که خود موضوعیت داشت و دل هر اهل ایمانی را میشکست؛ بنابراین عزاداری شام غریبان مرسوم شد. عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من مینویسد: «در کتابهای زیارات، برای عصر روز عاشورا زیارتی وارد شده که به منزله عرض تسلیت به پیغمبر، امام علی، حضرت فاطمه و امام حسن علیهم السلام، یعنی صاحبان عزاست. شاید مراسم شام غریبان نیز از این زیارت ناشی شده باشد» (2). باید توجه داشت که «شام غریبان» عنوانی است که فقط برای شب یازدهم محرم علم شده است؛ درحالیکه در دو ماه محرم و صفر مصیبتهای بسیاری برای اهلبیت علیهم السلام وارد آمد و عزاداری در این شبها همواره مرسوم بوده است. اما مراسم شام شهادت سایر ائمه علیهم السلام ریشه در قرون نخستین ندارد و به نظر میرسد در دوران معاصر از همان عنوان شام غریبان گرفته شده باشد؛ با این وجود، این مراسمها بهمثابۀ «فرصتی آیینی» برای تداعی مصیبتهای اهلبیت علیهم السلام و ابراز همدردی با ساحت قدسی آنان در فرهنگ شیعی تثبیت شده است.
مسئله «تبریک آغاز امامت»
امروزه یکی از چالشهای موجود، شیوۀ مواجهه با مراسم شهادت امام پیشین با آغاز امامت امام بعدی است. در متون کهن کمتر گزارشی از تبریک مردم به ائمه علیهم السلام در روزهای نخستین فقدان امام پیشین دیده میشود؛ دلیل این امر، تلاقی جانکاه مصیبت امام علیه السلام و بار سنگین زعامت است. در گزارشی آمده است یکی از زنان امام حسن مجتبی علیه السلام به نام عایشه خثعمیه از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام ابراز خوشحالی کرد و خلافت را به امام مجتبی علیه السلام تبریک گفت؛ در مقابل با واکنش قاطع امام حسن علیه السلام مواجه شد. تاآنجاکه امام علیه السلام او را طلاق دادند (3).
این برخورد نه به دلیل بیحرمتی به ساحت امیرالمؤمنین علیه السلام، بلکه به دلیل ضعف بنیادین ایمان و ظرفیت بالای او برای توطئههای آتی صادر شد.
اما امروزه جشن امامت بهویژه برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه، منطقی متفاوت دارد که آن را از آسیبهای تاریخی پیشگفته مبرا میکند؛ برای نمونه می توان به این موارد اشاره کرد:
1. گذار از سردرگمی به رستگاری: شهادت امام عسکری علیه السلام، شیعه را در وضعیتی از حیرت و سردرگمی (تحیر) قرار داد (4)؛ در این هنگام هویداشدن امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه، نه یک انتقال قدرت معمولی، بلکه پایان اضطراب تاریخی شیعه بود. این جشن درواقع جشن حیات دوبارۀ امید شیعیان در میان جامعهای است که در خطر انحلال و پراکندگی قرار داشت.
2. نمادی از غدیر: آغاز امامت امام غایب نمادی از غدیر است. شیعه در این روز، فراتر از یک آیین، «عهد» خود را با امامِ حاضر (بر اساس اعتقاد به حضور و اشراف امام) تازه میکند. این بازخوانی بیعت، جلوهای از تداوم ولایت است که در تقابل با ناامیدی تاریخی قرار میگیرد.
3. ما امروزه با گذشت ۱۴۰۰ سال با واقعهای بهمثابۀ یک مصیبت زنده مواجه نیستیم، بلکه تنها با یادمان و بازخوانی شهادت امام عسکری یا سایر ائمه علیهم السلام به بیان این مصایب پرداخته میشود. بنابراین مقایسۀ جشنهای کنونی با تبریک در دوران ائمه قیاس معالفارق است.
4. در فرهنگ سیاسی - آیینی تشیع، تعارضی میان سوگواری برای امام شهید و سرور برای امامت امام زنده وجود ندارد. امروزه نیز مشابه این رویداد بسیار ملموس است؛ چراکه شیعیان و مردم ایران با شهادت رهبر ایران حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای در نهم اسفندماه، داغدار این مصیبت بودند؛ با این حال چند روز بعد با تعیین رهبر جدید ایران حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای، شیعه از این انتخاب بسیار خوشحال شد و با اینکه داغدار بودند، به یکدیگر زعامت ایشان و ناکامی دشمنان را تبریک میگفتند.
نتیجه:
امروزه جشن امامت به معنای نادیدهگرفتن داغ شهادت نیست، بلکه بهمثابۀ ظرفیتسازی برای تداوم بیان فضایل و مناقب اهلبیت علیهم السلام است. اگر در گذشته خفقان شدید مانع از بروزِ این آیینها میشد، امروزه این مراسم فرصتی است برای تبیین جایگاه امامت بهمثابۀ محور وحدت و رستگاری امت. بنابراین تبریک امامت، تبریک پایان سردرگمی و اعلام وفاداری دوباره به ولایت و زعامت حضرت بقیةالله الاعظم عجل الله تعالی فرجه است و هیچگونه تعارضی با داغداربودن ایشان از مصیبت پدرشان ندرد.
پینوشتها:
1. محمدباقر مجلسی؛ بحار الأنوار؛ چ 2، تهران: اسلامیه، 1363 ش، ج 56، ص 102 (به نقل از ابوریحان بیرونی).
2. عبدالله مستوفی؛ شرح زندگی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه؛ تهران: زوار، ۱۳۸۴ ش، ص ۴۶۰ ـ ۴۶۱.
3. علی بن حسن شافعی ابنعساکر؛ تاریخ مدینه دمشق؛ بیروت: دارالفکر، 1415 ق، ج 13، ص 2514.
4. محمد بن محمد بن نعمان مفید؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد؛ قم: کنگره شیخ مفید، 1413 ق، ج 2، ص 364.
