ایا میشود انسان خدا را به دلیل کثرت گناهان و یا از دست دادن عقل و هوش به یاد نیاورد و یا درک نکند؟

پرسشگر گرامی باسلام و تشکر و تسلیت ایام عزای امام حسین (ع)

در ابتدا باید اشاره شود که کسانی که معلول ذهنی اند و یا عقل و هوش شان را از دست می دهند و از فهم و عقل انساني محروم هستند، نسبت به شناخت خدا تکلیفی ندارند؛ چه اینکه به دلیل مشکل عقلي، درکی نیز نسبت به خدا و سایر آموزه های دینی ندارند.
ولی در باره شناخت خدا به طور کلی باید گفت:
بر اساس آنچه از آموزه‌های دینی و اسلامی به دست می‌آید، همه آدمیان بر فطرت توحیدی و خداشناسی فطری آفریده می‌شوند، یعنی فطرتاً گرایش توحیدی دارند و خدا را با فطرت و قلب خود می‌شناسد و باور دارد، در این باره روایات متعدد قابل طرح است که به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:
در روایتی آمده:
«کلّ مولودٍ یولد على الفطره؛(1) همه بچه‌ها بر فطرت توحیدی زاده می‌شوند».
در روایت دیگر آمده:
«فطرهم على التوحید؛(2) خداوند آن ها را بر فطرت توحید قرار داده است».
در روایت دیگر آمده:
«فطرهم على معرفته أنّه ربّهم؛(3) خدا بشر را بر شناخت فطری پروردگارشان آفریده است».
از این گونه روایات معلوم می‌شود که:
همه آدمیان با معرفت فطری و خداشناسی فطری به دنیا می‌آیند، ولی بر اثر عوامل گوناگون نظیر پدر و مادر، محیط خانواده، جامعه، مراکز تحصیلی و مانند آن، ممکن است این فطرت توحیدی، شکوفا نشود،‌ بی‌تأثیر و یا کم تأثیر و یا زیر ظلمت گناه پوشیده و مستور شود.
نکته دیگر، تحلیل مسئله است؛ در این باب گرچه جای سخن بسیار است، ولی دو نوع شناخت فطری ممکن است مطرح باشد:
یکی شناخت حضوری و شهودی، یعنی ارتباط دل با خدا و یکی شناخت حصولی و ذهنی و عقلی. منظور از خداشناسی فطری به معنای شناخت حضوری این است که:
انسان آن گونه آفریده شده است که در اعماق قلبش یک رابطه وجودی با خدا دارد.
اگر در دل خودش درست کند و کاو کند و به عمق قلب خود توجه کافی بنماید، این رابطه را می‌یابد و شهود می‌کند.
مراد از شناخت عقلی و فطري این است که:
انسان با عقل و فطرت خدادای که دارد، به آسانی پی به وجود خدا می‌برد. شناخت‌های ذهنی فطری عبارت است از: شناخت‌های بدیهی یا قریب به بداهت که احتیاج به کسب و استدلال نیست، بلکه به آمادگی فطری و خدادای می‌تواند این مطلب را درک کند.
همه آدمیان فطرتاً خداشناس آفریده می‌شوند؛ «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»؛ (4) هیچ فردی نیست که فطرت او گواهی بر یگانگی خدا ندهد،‌ ولی شرایط و عوامل گوناگون باعث گمراهی او و خاموش شدن نور فطرت می‌گردد.
اما درباره فراز پایانی سئوال باید گفت:
گناه ممکن است نه تنها باعث خدا فراموشی، بلکه سبب می شود که انسان را خداوند به خود فراموشی گرفتار سازد! لذا قرآن، تأكيد بر ياد خدا كرده، چنين مى‏فرمايد:
" همچون كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند، و خدا نيز آنها را به خود فراموشى گرفتار كرد" (وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ)(5).
در تفسیر این آیه گفته شده:
اصولا خمير مايه تقوى دو چيز است:
ياد خدا؛ يعنى توجه به مراقبت دائمى اللَّه و حضور او در همه جا و همه حال، و توجه به دادگاه عدل خداوند و نامه اعمالى كه هيچ كار صغير و كبيرى وجود ندارد مگر اينكه در آن ثبت مى‏شود، و به همين دليل توجه به اين دو اصل (مبدأ و معاد) در سر لوحه برنامه‏هاى تربيتى انبياء و اولياء قرار داشته، و تأثير آن در پاكسازى فرد و اجتماع كاملا چشمگير است.
قابل توجه اينكه:
قرآن در اينجا صريحا مى‏گويد: فراموش كردن خدا سبب" خود فراموشى" مى‏شود، دليل آن نيز روشن است، زيرا فراموشى پروردگار سبب مى‏شود كه انسان در لذات مادى و شهوات حيوانى فرو رود، و هدف آفرينش خود را به دست فراموشى بسپارد و در نتيجه از ذخيره لازم براى فرداى قيامت غافل بماند.(6)
درپایان باید اشاره كرد:
چنین افرادی گرچه ممکن است درک مفهومی و علمی نسبت به خدا داشته باشند، ولی به دلیل زنگار گناه، باور ایمانی و اعتقادی خود را نسبت به امور الهی، از دست می دهند.
پی‌نوشت‌ها:
1.عوالی اللئالی، ج 1، ص 35، نشر سید شهدا، قم، 1405 ق.
2. کافی، ج 2، ص 11 ـ 12، نشر دارالکتب اسلامیه، تهران، 1388 ق.
3. بحار، ج 3، ص 279، نشر داراللاحیا لتراث العربیه، بیروت، 1403 ق.
4. الروم (30) آيه 30.
5. حشر(59) آیه 19.
6. تفسیر نمونه، ج 23، ص541، نشر دارالکتب الاسلامیه، تهران، بی تا.